Thuật ngữ IQ và EQ
Các bài trong cụm IQ và EQ dùng nhiều thuật ngữ chuyên ngành. Trang này tập hợp hơn 30 khái niệm thường gặp, chia theo ba nhóm: IQ và nhận thức, EQ và cảm xúc, và góc nhìn Đông y về tình trí. Mỗi mục ghi tên tiếng Anh để tiện tra thêm tài liệu gốc.
Cập nhật 15/11/2026Biên soạn: UK MASTER ACADEMYKiến thức phổ thông
- IQ là điểm chuẩn hóa với trung bình 100 và độ lệch chuẩn 15, dùng để so sánh khả năng nhận thức của một người với nhóm cùng độ tuổi trong mẫu chuẩn hóa.
- Trí tuệ cảm xúc có hai cách đo chính: bài làm thực tế như MSCEIT đo khả năng xử lý thông tin cảm xúc, còn bài tự khai đo cảm nhận của người trả lời về năng lực của chính mình.
- Hạch hạnh nhân là cấu trúc não dưới vỏ liên tục định giá thông tin cảm giác từ môi trường và gán nhãn cảm xúc, đóng vai trò trung tâm trong việc khởi phát phản ứng cảm xúc.
- Y học cổ truyền mô tả ngũ tạng tàng ngũ thần: Tâm tàng Thần, Can tàng Hồn, Tỳ tàng Ý, Phế tàng Phách, Thận tàng Chí, là cách lý giải truyền thống về nền tảng của trí tuệ và cảm xúc.
Cách dùng bảng thuật ngữ
Các bài trong cụm IQ và EQ hay nhắc đến những thuật ngữ có nguồn gốc từ tâm lý học nhận thức, tâm lý học cảm xúc và y học cổ truyền. Trang này gom các từ đó vào một chỗ để tiện tra khi đọc. Ba bảng bên dưới chia theo nhóm: IQ và nhận thức, EQ và cảm xúc, Đông y về tình trí.
Thuật ngữ tiếng Anh được ghi trong ngoặc để bạn tra thêm tài liệu gốc nếu cần. Các khái niệm cơ bản nhất được giải thích đầy đủ hơn trong từng bài chuyên sâu ở cột liên quan phía dưới.
IQ và nhận thức
Các thuật ngữ dưới đây liên quan đến trí tuệ nhận thức, cách đo và cách diễn giải điểm IQ. Bài IQ là gì giải thích chi tiết lịch sử hình thành, thang đo chính thức và ý nghĩa thực tế của chỉ số này.
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa vắn tắt |
|---|---|---|
| Chỉ số trí tuệ | Intelligence Quotient (IQ) | Điểm chuẩn hóa đo khả năng nhận thức, trung bình 100 và độ lệch chuẩn 15, dùng để so sánh với nhóm cùng độ tuổi trong mẫu chuẩn hóa. |
| Yếu tố g | General intelligence (g) | Nhân tố chung được Spearman (1904) phát hiện, phản ánh phần năng lực nhận thức chung cho nhiều bài kiểm tra khác nhau. |
| Trí thông minh lỏng | Fluid intelligence (Gf) | Khả năng suy luận và giải quyết vấn đề mới, không phụ thuộc kinh nghiệm học được. Thường giảm dần từ tuổi trung niên. |
| Trí thông minh kết tinh | Crystallized intelligence (Gc) | Vốn kiến thức và kỹ năng tích lũy qua học hỏi và kinh nghiệm. Có thể tiếp tục tăng đến tuổi già. |
| Trí nhớ làm việc | Working memory | Hệ thống giữ và xử lý thông tin trong thời gian ngắn để thực hiện nhiệm vụ nhận thức. Liên quan mật thiết với suy luận. |
| Tốc độ xử lý | Processing speed | Tốc độ thực hiện các thao tác nhận thức đơn giản một cách chính xác. Thường giảm khi lớn tuổi. |
| Mô hình CHC | Cattell-Horn-Carroll model | Khung lý thuyết phân cấp năng lực nhận thức thành yếu tố g, các năng lực bậc hai như Gf và Gc, và nhiều năng lực bậc ba cụ thể hơn. |
| Thang WAIS | Wechsler Adult Intelligence Scale | Bộ bài đánh giá trí tuệ chuẩn hóa dành cho người lớn, đo nhiều lĩnh vực nhận thức và cho ra chỉ số IQ toàn thang. |
| Ma trận Raven | Raven's Progressive Matrices | Bài kiểm tra dạng hình học điền vào ô trống, đo trí thông minh lỏng, ít bị ảnh hưởng bởi ngôn ngữ hay văn hóa. |
| Hiệu ứng Flynn | Flynn effect | Xu hướng điểm IQ trung bình của dân số tăng qua các thế hệ, chủ yếu ở phần trí thông minh lỏng. Nguyên nhân còn được nghiên cứu. |
| Hệ số di truyền | Heritability | Tỉ lệ phương sai của một đặc điểm được giải thích bởi yếu tố di truyền trong một quần thể cụ thể. Không có nghĩa là điểm IQ cố định suốt đời. |
| Bách phân vị | Percentile rank | Vị trí điểm của một người so với nhóm chuẩn. Bách phân vị thứ 84 nghĩa là điểm cao hơn 84% người trong mẫu chuẩn hóa. |
EQ và cảm xúc
Các thuật ngữ dưới đây thuộc lĩnh vực trí tuệ cảm xúc và khoa học cảm xúc. Bài EQ là gì trình bày các mô hình đo lường, và bài năm thành phần EQ đi sâu vào từng thành phần. Vai trò của hạch hạnh nhân trong xử lý cảm xúc được liên kết với trang Não trong bộ Nhân Thể Ngũ Hành.
| Thuật ngữ | Tiếng Anh | Nghĩa vắn tắt |
|---|---|---|
| Trí tuệ cảm xúc | Emotional intelligence (EI hoặc EQ) | Khả năng nhận biết, hiểu, sử dụng và điều hòa cảm xúc của bản thân và người khác một cách hiệu quả. |
| Mô hình năng lực bốn nhánh | Four-branch ability model | Mô hình của Mayer và Salovey xem trí tuệ cảm xúc là một loại năng lực thực sự, gồm bốn nhánh từ nhận biết đến điều hòa cảm xúc. |
| MSCEIT | Mayer-Salovey-Caruso Emotional Intelligence Test | Bài đánh giá trí tuệ cảm xúc dạng bài làm thực tế, đo khả năng xử lý thông tin cảm xúc bằng các nhiệm vụ cụ thể thay vì tự khai. Điểm MSCEIT có tương quan thấp với bài tự khai EQ. |
| Mô hình hỗn hợp | Mixed model | Nhóm mô hình của Goleman và Bar-On kết hợp năng lực cảm xúc với tính cách và động lực. Khác với mô hình năng lực thuần túy về cách đo. |
| Tự nhận thức | Self-awareness | Khả năng nhận ra cảm xúc của bản thân khi chúng xuất hiện và hiểu tác động của chúng lên suy nghĩ cũng như hành vi. |
| Điều hòa cảm xúc | Emotion regulation | Các tiến trình cá nhân dùng để ảnh hưởng đến loại cảm xúc nào mình có, khi nào có và cách bộc lộ chúng ra bên ngoài. |
| Đánh giá lại nhận thức | Cognitive reappraisal | Chiến lược điều hòa cảm xúc bằng cách diễn giải lại một tình huống để thay đổi tác động cảm xúc của nó. Có bằng chứng hiệu quả hơn kìm nén. |
| Hạch hạnh nhân | Amygdala | Cấu trúc não dưới vỏ liên tục định giá thông tin cảm giác từ môi trường và khởi phát phản ứng cảm xúc, đặc biệt là sợ hãi và cảnh giác. |
| Nội cảm thụ | Interoception | Khả năng cảm nhận và diễn giải tín hiệu từ bên trong cơ thể như nhịp tim, hơi thở, cảm giác ở dạ dày. Đây là nền tảng để nhận ra cảm xúc. |
| Độ mịn cảm xúc | Emotional granularity | Mức độ chi tiết trong cách gọi tên và phân biệt các trạng thái cảm xúc. Người có độ mịn cao phân biệt được nhiều sắc thái cảm xúc tương tự nhau. |
| Đồng cảm nhận thức | Cognitive empathy | Khả năng hiểu quan điểm và trạng thái tinh thần của người khác bằng lý trí, không nhất thiết phải chia sẻ cảm xúc đó. |
| Đồng cảm cảm xúc | Affective empathy | Khả năng chia sẻ hoặc bắt nhịp với cảm xúc của người khác, cảm thấy gần giống những gì họ đang trải qua. |
| Mệt mỏi vì đồng cảm | Compassion fatigue | Trạng thái kiệt sức cảm xúc xảy ra khi liên tục tiếp xúc với nỗi đau của người khác mà không có khoảng thời gian phục hồi đủ. |
Đông y về tình trí
Y học cổ truyền có hệ thống khái niệm riêng để mô tả quan hệ giữa tạng phủ, cảm xúc và nhận thức. Đây là cách nhìn truyền thống, chưa được kiểm chứng theo chuẩn thử nghiệm lâm sàng hiện đại. Bài trí tuệ cảm xúc theo Đông y trình bày đầy đủ hơn. Trang Tâm và trang Thận trong bộ Nhân Thể Ngũ Hành giải thích vai trò của từng tạng trong việc nuôi dưỡng tinh thần.
| Thuật ngữ | Nghĩa trong Đông y |
|---|---|
| Ngũ thần | Năm dạng hoạt động tinh thần tương ứng với năm tạng: Thần thuộc Tâm, Hồn thuộc Can, Ý thuộc Tỳ, Phách thuộc Phế, Chí thuộc Thận. |
| Tâm tàng Thần | Tâm chủ thần minh, là chủ của ý thức, tư duy và cảm xúc tổng thể. Khi Tâm yên thì tinh thần sáng suốt và ổn định. |
| Can tàng Hồn | Can chủ sơ tiết, giúp khí lưu thông điều hòa. Hồn liên quan đến sự linh hoạt, trực giác và cảm xúc bùng phát như tức giận. |
| Tỳ tàng Ý | Tỳ chủ vận hóa, nuôi khí huyết cho suy nghĩ. Ý là khả năng tập trung, ghi nhớ và suy tư có chủ đích. |
| Phế tàng Phách | Phế chủ khí, Phách liên quan đến cảm giác cơ thể, nhịp thở và cảm xúc buồn bã, tiếc nuối kéo dài. |
| Thận tàng Chí | Thận tàng tinh, tinh sinh tủy, não là bể của tủy. Chí là ý chí, nghị lực và trí nhớ dài hạn, do Thận nuôi dưỡng. |
| Ngũ chí | Năm cảm xúc chính ứng với năm tạng: giận thuộc Can, vui thuộc Tâm, lo nghĩ thuộc Tỳ, buồn thuộc Phế, sợ thuộc Thận. |
| Thất tình | Bảy cảm xúc: vui, giận, lo, nghĩ, buồn, sợ, kinh. Khi thái quá hoặc kéo dài, thất tình có thể làm rối loạn khí của tạng tương ứng. |
| Tình chí tương thắng | Quy luật theo ngũ hành: buồn thắng giận, giận thắng nghĩ, nghĩ thắng sợ, sợ thắng vui, vui thắng buồn. Dùng trong dưỡng sinh tinh thần. |
| Não là bể của tủy | Não được xem là phủ kỳ hằng, do Thận nuôi dưỡng qua tinh tủy. Thận khỏe thì não minh mẫn, trí nhớ và ý chí tốt hơn. |
Nguồn dẫn
- Brackett MA, Salovey P. Measuring emotional intelligence with the Mayer-Salovery-Caruso Emotional Intelligence Test (MSCEIT). Psicothema. 2006;18 Suppl:34-41. PubMed 17295955
- Bru-Luna LM, Martí-Vilar M, Merino-Soto C, Cervera-Santiago JL. Emotional Intelligence Measures: A Systematic Review. Healthcare (Basel). 2021;9(12):1696. PubMed 34946422
- Šimić G, Tkalčić M, Vukić V, Mulc D, Španić E, Šagud M, Olucha-Bordonau FE, Vukšić M, Hof PR. Understanding Emotions: Origins and Roles of the Amygdala. Biomolecules. 2021;11(6):823. PubMed 34072960
- Salovey P, Mayer JD. Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality. 1990;9(3):185-211.
- Cattell RB. Theory of fluid and crystallized intelligence: a critical experiment. Journal of Educational Psychology. 1963;54(1):1-22.
Trang này là kiến thức phổ thông về tâm lý học và y học cổ truyền, tổng hợp từ nguồn nghiên cứu quốc tế, chưa qua chuyên gia tâm lý rà soát. Các bài test trên trang là bài tự luyện, không phải thang đo chuẩn hóa, không cho ra chỉ số IQ chính thức và không dùng để chẩn đoán. Khi cần đánh giá chính thức, xin gặp chuyên gia tâm lý được đào tạo.