Căng thẳng và các thuốc ảnh hưởng đến sinh lý

Căng thẳng mãn tính ức chế sinh lý

Khi cơ thể nhận tín hiệu nguy hiểm hoặc áp lực kéo dài, trục dưới đồi tuyến yên tuyến thượng thận được kích hoạt và tăng tiết cortisol. Cortisol có tác dụng ức chế hai trục hormone sinh dục: ở nam làm giảm luteinizing hormone và từ đó giảm testosterone, ở nữ ức chế tiết estrogen và progesterone. Một tổng quan sinh lý đăng trên Journal of Neuroendocrinology năm 2014 ghi nhận rằng kích hoạt trục căng thẳng lặp lại hoặc mãn tính có tác dụng ức chế rõ lên tiết testosterone và estrogen.

Đây là cơ chế tiến hóa hợp lý: khi sinh tồn bị đe dọa, cơ thể ưu tiên nguồn năng lượng cho phản xạ chạy hoặc chiến đấu, không phải cho sinh sản. Vấn đề là trong cuộc sống hiện đại, căng thẳng công việc và áp lực tâm lý duy trì liên tục, không có hồi kết như nguy hiểm thực sự, khiến trục này bị kích hoạt mãn tính.

Lo âu trình diễn

Lo âu trình diễn là tình trạng lo lắng, e ngại xảy ra trước hoặc trong khi quan hệ, thường xoay quanh câu hỏi "Mình có đáp ứng được không?" Tình trạng này tạo ra vòng lặp: lo âu làm khó cương hoặc khó hứng khởi, thất bại đó củng cố nỗi lo, và lần sau lo nhiều hơn.

Một tổng quan năm 2020 trên Sexual Medicine Reviews ghi nhận lo âu trình diễn ảnh hưởng đến 9 đến 25% nam giới và 6 đến 16% nữ giới, là nguyên nhân hoặc yếu tố duy trì của phần lớn các trường hợp rối loạn cương có nguồn gốc tâm lý. Ở nữ, lo âu trình diễn thể hiện qua lo sợ không đạt khoái cảm, lo về hình thể hoặc lo về phản ứng của bạn đời.

Liệu pháp nhận thức hành vi và các tiếp cận tâm lý tập trung vào cảm giác được ghi nhận là hiệu quả với lo âu trình diễn, dù các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trực tiếp vẫn còn ít. Xem bài thở và thư giãn để bắt đầu với một vài bước cụ thể.

Trầm cảm và sinh lý

Trầm cảm ảnh hưởng đến sinh lý qua nhiều con đường. Giảm khí sắc và mất hứng thú lan rộng sang các hoạt động bao gồm cả quan hệ. Trầm cảm cũng liên quan đến giảm testosterone và thay đổi nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh cần thiết cho hứng khởi và phản xạ cương.

Thêm vào đó, nhiều người bị trầm cảm cần dùng thuốc để điều trị, và chính các thuốc này có thể ảnh hưởng đến sinh lý như được đề cập ở mục tiếp theo. Việc điều trị trầm cảm hiệu quả nói chung cải thiện sinh lý, dù tác dụng phụ của thuốc cần được quản lý riêng. Không để trầm cảm không được điều trị vì lo ngại tác dụng phụ thuốc.

Các nhóm thuốc có thể ảnh hưởng đến sinh lý

Nhiều nhóm thuốc điều trị bệnh thông thường có thể ảnh hưởng đến sinh lý ở một số người. Điều này không có nghĩa là thuốc gây hại hoặc cần ngưng. Mỗi trường hợp cần được đánh giá riêng bởi bác sĩ điều trị.

• Nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc: được dùng phổ biến cho trầm cảm và lo âu. Một tổng quan năm 2002 ghi nhận ước tính 30 đến 60% người dùng nhóm này gặp rối loạn sinh lý ở một hoặc nhiều dạng, bao gồm giảm ham muốn, khó đạt khoái cảm và chậm xuất tinh. Mức độ khác nhau tùy từng thuốc và từng người.
• Nhóm ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine: cũng có thể gây tác dụng phụ về sinh lý tương tự nhóm trên, nhưng thường ở mức thấp hơn.
• Nhóm thuốc hạ huyết áp: một phân tích đăng trên International Journal of Impotence Research năm 2007 ghi nhận khoảng 67 đến 68% nam giới có huyết áp cao có biểu hiện rối loạn cương ở một mức độ nào đó. Các thuốc lợi tiểu thiazide và thuốc chẹn beta có liên quan nhiều hơn với tác dụng phụ này so với nhóm ức chế men chuyển hay chẹn kênh canxi.
• Nhóm điều trị tuyến tiền liệt: các thuốc giảm hoặc ức chế androgen dùng trong điều trị phì đại lành tính và ung thư tuyến tiền liệt có thể làm giảm ham muốn và ảnh hưởng đến chức năng cương.
• Các nhóm khác: một số thuốc điều trị động kinh, thuốc kháng histamine, opioid và một số thuốc hướng thần cũng có thể ảnh hưởng đến sinh lý.

Thảo luận với bác sĩ, không tự ngưng thuốc

Khi nhận thấy ảnh hưởng sinh lý có thể liên quan đến thuốc, bước tiếp theo là báo cáo với bác sĩ kê đơn, không phải tự quyết định. Bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh liều, thay bằng thuốc trong cùng nhóm nhưng có hồ sơ tác dụng phụ ít hơn, chuyển sang nhóm thuốc khác hoặc hỗ trợ điều trị song song.

Với thuốc chống trầm cảm, có sự khác biệt đáng kể về tác dụng phụ sinh lý giữa các thuốc ngay trong cùng một nhóm. Bác sĩ tâm thần là người phù hợp nhất để hỗ trợ cân chỉnh điều này. Xem thêm bài giảm ham muốn ở nữ và giảm ham muốn ở nam và testosterone.

Khi nào nên đi khám

Nên đi khám khi:

• Lo âu hoặc căng thẳng mãn tính ảnh hưởng rõ đến sinh lý và không cải thiện sau khi điều chỉnh lối sống như ngủ đủ giấc, giảm rượu và tập thể dục.
• Có dấu hiệu trầm cảm: mất hứng thú kéo dài, buồn chán, mệt mỏi, khó tập trung, kèm theo giảm sinh lý.
• Đang dùng thuốc lâu dài và nhận thấy thay đổi rõ về ham muốn hoặc chức năng sinh lý sau khi bắt đầu dùng hoặc thay đổi thuốc.
• Lo âu trình diễn gây hạn chế nhiều trong cuộc sống và quan hệ.

Chuyên khoa phù hợp: tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng cho lo âu và trầm cảm, nội tiết hoặc nam học để kiểm tra hormone, tim mạch hoặc nội tổng quát nếu đang điều trị huyết áp.

Hỏi đáp

Nguồn dẫn

1. Toufexis D, Rivarola MA, Lara H, Viau V. Stress and the reproductive axis. J Neuroendocrinol. 2014;26(9):573-86. PubMed 25040027
2. Pyke RE. Sexual Performance Anxiety. Sex Med Rev. 2020;8(2):183-190. PubMed 31447414
3. Gregorian RS, Golden KA, Bahce A, Goodman C, Kwong WJ, Khan ZM. Antidepressant-induced sexual dysfunction. Ann Pharmacother. 2002;36(10):1577-89. PubMed 12243609
4. Kloner R. Erectile dysfunction and hypertension. Int J Impot Res. 2007;19(3):296-302. PubMed 17151696

Trang này là kiến thức sức khỏe tổng hợp từ nguồn y khoa quốc tế, chưa qua bác sĩ rà soát, không phải lời chẩn đoán hay chỉ định điều trị. Nội dung dành cho người từ 18 tuổi. Khi có triệu chứng kéo dài, xin đi khám tại cơ sở y tế.

Đọc tiếp