Thuật ngữ trong cụm bài sinh lý nam và nữ

Thuật ngữ giải phẫu

• Dương vật (penis): cơ quan sinh dục ngoài của nam, gồm hai thể hang và một thể xốp bao quanh niệu đạo.
• Thể hang (corpus cavernosum): hai buồng xốp chạy dọc dương vật, chứa máu để tạo cương khi được kích thích.
• Niệu đạo (urethra): ống dẫn nước tiểu và tinh dịch ra ngoài ở nam; chỉ dẫn nước tiểu ở nữ.
• Tinh hoàn (testis): tuyến sinh dục nam nằm trong bìu, sản xuất tinh trùng và testosterone.
• Bìu (scrotum): túi da chứa tinh hoàn, giúp duy trì nhiệt độ thấp hơn thân để tinh trùng phát triển.
• Tuyến tiền liệt (prostate gland): tuyến nằm dưới bàng quang ở nam, bao quanh niệu đạo, tiết dịch chiếm một phần tinh dịch.
• Âm vật (clitoris): cơ quan nhạy cảm ở nữ, phần lớn nằm bên trong, có cấu trúc cương tương tự thể hang.
• Màng nhầy âm đạo (vaginal mucosa): lớp niêm mạc lót bên trong âm đạo, tiết dịch bôi trơn khi hưng phấn, phụ thuộc vào estrogen để duy trì độ ẩm.
• Tử cung (uterus): cơ quan cơ trơn ở nữ, nằm trong khung chậu, nơi thai nhi phát triển.
• Buồng trứng (ovary): tuyến sinh dục nữ, sản xuất trứng và tiết estrogen cùng progesterone.
• Sàn chậu (pelvic floor): lớp cơ căng như võng từ xương mu đến xương cụt, giữ bàng quang, tử cung và trực tràng, tham gia vào cương và kiểm soát tiểu tiện.

Thuật ngữ về tình trạng

• Rối loạn cương (erectile dysfunction): tình trạng khó đạt hoặc duy trì cương đủ để gần gũi, lặp lại trong thời gian dài chứ không phải một vài lần.
• Xuất tinh sớm (premature ejaculation): xuất tinh xảy ra sớm hơn mong muốn của người đó hoặc bạn đời, kèm khó kiểm soát và gây phiền muộn.
• Khó đạt khoái cảm (anorgasmia): tình trạng không đạt được hoặc rất khó đạt khoái cảm dù có kích thích đủ, ảnh hưởng đến cả nam và nữ.
• Cương đau kéo dài (priapism): cương kéo dài trên 4 giờ không liên quan đến kích thích tình dục, là tình trạng cấp cứu tiết niệu.
• Đau khi gần gũi ở nữ (dyspareunia): đau hoặc khó chịu ở vùng sinh dục trước, trong hoặc sau khi gần gũi, có nhiều nguyên nhân khác nhau.
• Co thắt âm đạo (vaginismus): co thắt không tự chủ của cơ sàn chậu khi có vật gì tiếp cận âm đạo, gây đau hoặc không thể gần gũi.
• Hội chứng niệu dục mãn kinh (GSM, genitourinary syndrome of menopause): nhóm triệu chứng do estrogen giảm sau mãn kinh, gồm khô âm đạo, đau khi gần gũi và triệu chứng tiết niệu.
• Khô âm đạo (vaginal dryness): giảm tiết dịch âm đạo, thường do estrogen thấp, căng thẳng hoặc một số nhóm thuốc.
• Giảm ham muốn tình dục (hypoactive sexual desire disorder): giảm hoặc thiếu ham muốn kéo dài, gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, có nhiều nguyên nhân tâm lý và thực thể.

Thuật ngữ nội tiết

• Testosterone: hormone sinh dục chủ yếu ở nam, cũng có ở nữ với lượng nhỏ hơn, ảnh hưởng đến ham muốn, năng lượng và nhiều chức năng khác.
• Estrogen: nhóm hormone sinh dục nữ chính, duy trì màng nhầy âm đạo, chu kỳ kinh nguyệt và nhiều chức năng sinh lý khác.
• Progesterone: hormone ở nữ dao động theo chu kỳ kinh nguyệt, ảnh hưởng đến tâm trạng và một số phản xạ sinh lý.
• Oxytocin: hormone tiết ra khi tiếp xúc gần gũi và khoái cảm, liên quan đến cảm giác gắn kết và tin tưởng.
• Prolactin: hormone tăng cao khi cho con bú, có thể làm giảm ham muốn tình dục và ảnh hưởng đến estrogen.
• Nội tiết tố nam (androgen): nhóm hormone gồm testosterone và các chất liên quan, có ở cả nam và nữ, ảnh hưởng đến ham muốn ở cả hai giới.
• Nitric oxide: chất truyền tin mạch máu, kích thích giãn cơ trơn ở thể hang và mô cương ở nữ, dẫn đến tăng lưu lượng máu khi hưng phấn.

Thuật ngữ Đông y

Các khái niệm dưới đây thuộc hệ thống y học cổ truyền, không tương đương trực tiếp với các thuật ngữ giải phẫu hay sinh lý học hiện đại. Chúng chưa được kiểm chứng theo chuẩn thử nghiệm lâm sàng hiện đại.

• Thận tàng tinh: khái niệm Đông y mô tả vai trò tạng Thận trong lưu giữ tinh hoa bẩm sinh và hậu thiên, liên quan đến sinh sản và phát triển.
• Thiên quý: khái niệm Đông y chỉ chất nền bẩm sinh thúc đẩy phát dục và sinh sản, xuất hiện ở tuổi dậy thì và suy giảm theo tuổi, có điểm tương đồng khái niệm với hormone sinh dục nhưng không đồng nghĩa.
• Can chủ sơ tiết: khái niệm Đông y mô tả tạng Can điều hành sự lưu thông, thư giãn của khí huyết toàn thân, khi Can bị uất thì dòng khí huyết bị tắc nghẽn.
• Tâm Thận tương giao: khái niệm Đông y chỉ sự cân bằng giữa tạng Tâm và tạng Thận, khi mất cân bằng có thể dẫn đến lo âu, mất ngủ và ảnh hưởng đến sinh lý.
• Tỳ sinh huyết: khái niệm Đông y mô tả tạng Tỳ hấp thu tinh chất từ thức ăn để tạo huyết nuôi dưỡng toàn thân.
• Khí: khái niệm Đông y chỉ năng lượng vận hành trong cơ thể, không có tương đương trực tiếp trong sinh lý học hiện đại.
• Huyết: khái niệm Đông y gần với máu trong Tây y nhưng bao gồm cả khía cạnh nuôi dưỡng và cảm xúc.
• Âm hư: tình trạng thiếu hụt âm (phần mát, dưỡng, tĩnh) theo Đông y, biểu hiện bằng nóng trong người, khô, mất ngủ.
• Dương hư: tình trạng thiếu hụt dương (phần ấm, động) theo Đông y, biểu hiện bằng lạnh, mệt, giảm ham muốn.
• Khí hư: tình trạng khí không đủ theo Đông y, biểu hiện bằng mệt mỏi, thiếu sức, dễ ra mồ hôi.

Thuật ngữ bài tập và chuyên khoa

• Bài tập Kegel: động tác co và thả cơ sàn chậu theo nhịp, không cần dụng cụ, dành cho cả nam và nữ để tăng cường cơ sàn chậu.
• Vật lý trị liệu sàn chậu (pelvic floor physiotherapy): chuyên ngành của chuyên viên vật lý trị liệu, đánh giá và điều trị các vấn đề cơ sàn chậu bao gồm cơ yếu, cơ căng cứng và đau.
• Nam học (andrology): chuyên khoa y học về sức khỏe sinh sản và sinh lý nam giới.
• Tiết niệu (urology): chuyên khoa về hệ tiết niệu và hệ sinh dục nam, bao gồm bàng quang, thận, niệu đạo, tuyến tiền liệt và dương vật.
• Phụ khoa (gynecology): chuyên khoa về sức khỏe hệ sinh dục nữ, bao gồm tử cung, buồng trứng, âm đạo và âm hộ.
• Nội tiết (endocrinology): chuyên khoa về các tuyến nội tiết và hormone, liên quan đến điều trị mất cân bằng testosterone, estrogen và các hormone khác.
• Tình dục trị liệu (sex therapy): chuyên ngành tư vấn tâm lý tập trung vào khó khăn trong sinh lý và mối quan hệ, thường kết hợp giáo dục, kỹ thuật cụ thể và tư vấn cặp đôi.

Hỏi đáp

Nguồn dẫn

1. Basson R. Human sexual response. Handbook of Clinical Neurology. 2015;130:11-18. PubMed 26003236
2. Wang F, Colonnello E, Zhang H, et al. Comparing Western and traditional Chinese medicine for male sexual dysfunction: can Klotho represent a silk road? Andrology. 2024;12(6):1215-1223. PubMed 38155398
3. World Health Organization. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. Trang nguồn

Trang này là kiến thức sức khỏe tổng hợp từ nguồn y khoa quốc tế, chưa qua bác sĩ rà soát, không phải lời chẩn đoán hay chỉ định điều trị. Nội dung dành cho người từ 18 tuổi. Khi có triệu chứng kéo dài, xin đi khám tại cơ sở y tế.

Đọc tiếp