Đạo Đức Kinh Chương 1 Tới 9: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Chữ đạo thứ hai là động từ, nghĩa là nói ra, giảng ra, chỉ đường. Cả câu nghĩa là: hễ đem cái Đạo ra mà diễn đạt thành lời thì cái được diễn đạt đã không còn là chính nó. Lý do rất giản dị: lời nói làm việc phân chia. Muốn nói một vật là gì thì phải tách nó khỏi những vật khác. Mà Đạo là cái bao trùm, không tách khỏi cái gì được. Vừa đặt tên là đã cắt mất.

Đặt câu này ở dòng đầu tiên là một lựa chọn rất quyết liệt. Sách vừa mở ra đã tự nhận rằng nó không thể nói đúng điều nó định nói. Từ đó về sau, mọi câu trong sách đều nên đọc như ngón tay chỉ trăng, chứ không phải là trăng.

Một chi tiết văn bản đáng ghi: chữ thường 常 trong bản Mã Vương Đôi là chữ hằng 恆, bị đổi ở đời Hán vì kiêng húy vua Hán Văn Đế tên Hằng. Nghĩa gốc là thường hằng, không đổi.

Hai câu này có hai lối chấm khác nhau, và chấm khác thì nghĩa khác hẳn. Lối thứ nhất, phổ biến hơn, đọc là vô danh và hữu danh: khi chưa có tên gọi thì đó là lúc trời đất mới bắt đầu, khi đã có tên gọi thì muôn vật sinh ra từ đó. Lối thứ hai, do Vương An Thạch và một số nhà đời Tống đề ra, đọc là vô và hữu tách riêng: cái Không là khởi đầu của trời đất, cái Có là mẹ của muôn vật.

Cả hai lối đều có người theo tới nay. Điểm chung là: Đạo có hai mặt, một mặt chưa phân, một mặt đã phân, và hai mặt ấy không phải hai vật khác nhau.

Chữ huyền 玄 nghĩa gốc là màu đen thẫm ngả đỏ, màu của trời lúc chưa rạng. Từ đó chuyển sang nghĩa sâu kín, khó dò. Nói huyền rồi lại huyền nữa là nói: mỗi lần tưởng đã chạm tới đáy thì lại còn một tầng nữa. Chính chữ này về sau thành tên của cả một dòng học thuật đời Ngụy Tấn là Huyền học, và cũng là chữ trong tên môn Huyền Không mà giới phong thủy dùng ngày nay.

Câu này hay bị đọc thành một lời than đạo đức, kiểu người đời chuộng cái đẹp nên sinh ra cái xấu. Đọc vậy là hụt mất tầng lý luận.

Ý thật sự là một nhận xét về cách nhận thức vận hành: mọi khái niệm đều sinh ra theo cặp. Không thể có ý niệm đẹp nếu không đồng thời dựng lên ý niệm không đẹp; hai thứ ấy ra đời cùng một lúc, như mặt phải và mặt trái của một tờ giấy. Vậy nên khi cả thiên hạ cùng thống nhất một chuẩn đẹp thì chính lúc ấy cái xấu được tạo ra, không phải trước đó.

Đây là gốc lý luận của toàn bộ thái độ Đạo Giáo với mọi cặp đối lập, và cũng là chỗ nối thẳng sang âm dương: hai mặt không phải hai vật, mà là hai cách nhìn một vật.

Hai câu này định nghĩa vô vi bằng hành động chứ không bằng lời. Vô vi ở đây không phải ngồi yên, mà là làm việc theo lẽ tự nhiên của việc, không cưỡng, không phô. Bất ngôn chi giáo là dạy bằng chính cách mình sống, không dạy bằng thuyết giảng. Người trên làm sao thì kẻ dưới theo vậy, không cần hô hào.

Làm xong việc thì lui, không ở lại nhận công. Câu này về sau thành phương châm sống của rất nhiều danh thần Á Đông, và cũng là bài học sinh tử: lịch sử đầy những người có công lớn mà không biết lui, cuối cùng công lớn thành họa lớn. Chương 9 phía dưới nhắc lại đúng ý này bằng một câu gọn hơn nữa.

Đây là câu bị hiểu lệch nhiều nhất chương này, và cũng là câu đối chọi trực diện với Nho gia. Nho gia chủ trương tôn người hiền, đặt họ lên cao để làm gương. Đạo Đức Kinh nói: chính việc đặt lên cao ấy sinh ra tranh giành, vì đã có bậc thang thì tất có người leo.

Cần đọc kỹ: sách không bảo đừng dùng người tài, mà bảo đừng dựng người tài thành thứ để tranh nhau. Cùng một lối lập luận ấy áp cho của quý: vấn đề không nằm ở viên ngọc, mà ở việc treo viên ngọc lên cho ai cũng thấy.

Bốn vế này bị trích ra khỏi mạch văn rất nhiều lần để buộc tội Đạo Giáo chủ trương ngu dân. Đọc trong mạch thì không phải vậy.

Bốn vế đi thành hai cặp đối nhau: trống lòng nhưng đầy bụng, mềm ý muốn nhưng cứng xương cốt. Cái bị làm trống là tâm theo nghĩa những toan tính, so đo, ganh đua. Cái được làm đầy là đời sống thật: no bụng, cứng xương, khỏe mạnh. Nói cách khác: lo cho dân sống đủ và khỏe, đừng nhồi vào đầu họ những thứ khiến họ tranh nhau.

Chữ vô tri ở câu sau cũng vậy, nó không phải là dốt nát, mà là không mắc vào cái khôn lỏi, cái mưu mẹo. Chương 65 nói rõ hơn về ý này, và cũng là chương gây tranh luận nhiều nhất trong toàn sách.

Bốn chữ hòa quang đồng trần đã thành thành ngữ, và là một trong những câu được dẫn nhiều nhất của cả sách. Nghĩa đen là dịu bớt ánh sáng của mình đi để hòa vào bụi bặm của đời. Nghĩa dùng: người có tài không phô, sống lẫn giữa mọi người, không tự tách mình ra một cõi cao.

Đáng chú ý là Phật Giáo Trung Hoa về sau mượn lại đúng bốn chữ này để nói việc Bồ Tát ẩn tướng mà độ đời. Đây là một ví dụ rõ về chỗ hai đạo mượn chữ của nhau qua nhiều thế kỷ.

Câu kết chương này rất nặng ký. Chữ đế 帝 ở đây chỉ Thượng Đế, vị chí tôn trong tín ngưỡng nhà Thương và nhà Chu. Nói Đạo có trước cả Thượng Đế là nói: ngay cả ngôi tối cao của tín ngưỡng đương thời cũng chưa phải cái gốc cuối cùng.

Đây chính là chỗ khiến Đạo Đức Kinh khác căn bản với các đạo lấy một vị thần sáng thế làm gốc. Trong sách này, cái gốc không phải một ngôi vị có ý chí, mà là một lẽ vận hành. Về sau khi Đạo Giáo trở thành tôn giáo có hệ thần linh đông đảo, câu này vẫn giữ nguyên trong kinh, và đó là một mâu thuẫn mà chính các nhà chú giải Đạo Giáo đã phải bàn tới nhiều lần.

Đây là câu bị hiểu sai nặng nhất trong toàn bộ Đạo Đức Kinh, và cũng là câu hay bị trích lên mạng nhất với nghĩa trời đất tàn nhẫn, coi người như cỏ rác.

Phải hiểu hai chữ trước đã. Bất nhân ở đây không có nghĩa độc ác. Chữ nhân 仁 là thuật ngữ trung tâm của Nho gia, chỉ lòng thương yêu có phân biệt thân sơ. Nói trời đất bất nhân là nói trời đất không thiên vị ai, không yêu vật này hơn vật kia, mưa xuống thì ruộng của người tốt và người xấu đều được tưới như nhau.

Sô cẩu 芻狗 là con chó bện bằng cỏ rơm dùng trong tế lễ thời cổ. Trước lễ nó được đặt trong hộp đẹp, phủ vải thêu, ai cũng trân trọng. Xong lễ thì người ta vứt đi, kẻ đi đường giẫm lên, người nhặt củi mang về đun. Cái hay của hình ảnh này nằm ở chỗ: chính con chó rơm không hề đổi, chỉ có thời của nó đổi. Trời đất cũng vậy, không hờn không giận, chỉ vận hành theo thời.

Vế thứ hai áp cùng lý ấy cho người cầm quyền: bậc trị nước không được yêu riêng ai, ghét riêng ai, mà phải đối với trăm họ bằng một phép công bằng lạnh lùng. Đọc theo nghĩa này thì câu ấy không tàn nhẫn chút nào, ngược lại nó là một đòi hỏi rất cao về sự vô tư.

Chữ trung 中 ở đây không phải trung dung theo nghĩa Nho gia, mà là chỗ rỗng ở giữa cái ống bễ vừa nói ở câu trên. Giữ lấy chỗ giữa tức là giữ lấy cái rỗng, chính nhờ rỗng mà gió mới ra được. Người nói nhiều thì như cái bễ bị nhét đầy, hết chỗ để sinh khí.

Chương này chỉ hai mươi lăm chữ mà sinh ra cả một truyền thống tu luyện.

Cốc 谷 là hang núi, thung lũng, chỗ trũng và rỗng. Tẫn 牝 là giống cái của loài vật. Hình ảnh chủ đạo của chương là cái rỗng có khả năng sinh: hang thì trống không, nhưng chính chỗ trống ấy chứa được, và chứa được thì sinh được.

Điểm đáng nói về tư tưởng: giữa một nền văn hóa trọng nam, Đạo Đức Kinh lấy hình ảnh người mẹ làm biểu tượng cho cái gốc của trời đất. Không phải một đấng uy nghi tạo ra vạn vật bằng mệnh lệnh, mà một lòng mẹ chứa và sinh. Điều này lặp lại nhiều lần trong sách, ở các chương 20, 25, 52.

Đến đời sau, giới nội đan đọc chương này theo một lối hoàn toàn khác: họ hiểu huyền tẫn chi môn là một vị trí cụ thể trong thân người, và lấy đó làm chỗ tụ khí khi luyện. Đây là ví dụ điển hình cho việc một câu kinh sinh ra hai truyền thống đọc: một lối triết học, một lối tu luyện. Cả hai đều có mặt trong Đạo Tạng.

Đây là chỗ Đạo Đức Kinh nói rõ nhất về cái mà người đời sau gọi là nghịch lý của sự lui. Người tranh trước thường bị đẩy lại; người chịu đứng sau lại được đưa lên. Không phải vì trời thưởng cho kẻ khiêm nhường, mà vì cách vận hành của lòng người: ai không tranh với ai thì không ai coi họ là mối đe dọa, nên không ai ngáng đường họ.

Câu kết của chương là một câu rất thẳng thắn và cũng rất dễ gây tranh luận: làm vì cái chung thì rốt cuộc cái riêng của mình cũng nên. Có nhà chú giải đọc đây là lời khuyên thực dụng, thậm chí là mưu lược. Có nhà đọc là mô tả một quy luật khách quan, không mang ý xui khôn. Cả hai lối đều tồn tại từ đời Ngụy Tấn tới nay, và trang này ghi cả hai thay vì chọn một.

Bốn chữ này có lẽ là bốn chữ được viết thư pháp nhiều nhất trong toàn bộ Đạo Đức Kinh, và cũng hay được treo trong nhà người Việt.

Vì sao lại là nước, mà không phải núi, không phải lửa? Vì nước hội đủ ba tính mà sách đề cao: làm lợi mà không đòi vì không có nước thì không có sự sống, nhưng nước không kể công; không tranh vì gặp đá thì vòng qua, gặp khe thì len vào, không đối đầu; và ở chỗ thấp vì nước luôn chảy xuống chỗ trũng, đúng cái chỗ ai cũng tránh.

Chi tiết cuối cùng mới là chỗ nặng nhất: xử chúng nhân chi sở ố, ở vào nơi người ta ghét. Người đời đua nhau lên cao, nước thì đi xuống. Mà chính vì đi xuống nên nước gom được về biển, và biển thì làm chủ trăm sông.

Bảy vế thiện liên tiếp là một bảng liệt kê rất gọn về cách sống, và mỗi vế đều lấy một tính của nước làm hình ảnh nền.

Vế đầu, cư thiện địa, khéo chọn chỗ ở, là chỗ giới phong thủy hay dẫn ra để nói rằng sách đã bàn tới việc chọn đất. Cần thành thật ở đây: câu này nói về cách chọn vị trí trong đời sống theo nghĩa rộng, không phải một chỉ dẫn kỹ thuật về địa lý. Nhưng cũng đúng là nó cho thấy ý thức người và chỗ ở phải hợp nhau đã có rất sớm trong tư tưởng Trung Hoa, và đó là cái nền tinh thần mà phong thủy về sau đứng lên.

Bốn chữ công thành thân thoái đã thành thành ngữ trong tiếng Việt, và là câu kết đúc lại toàn bộ chín chương đầu.

Lý do sách đưa ra không phải đạo đức mà là quy luật: cái gì đầy quá thì tràn, cái gì sắc quá thì mẻ, cái gì lên tới đỉnh thì bắt đầu xuống. Trăng tròn rồi khuyết, nước lớn rồi ròng. Người ở đỉnh mà không tự lui thì sẽ bị thời thế đẩy xuống, và bị đẩy thì đau hơn tự bước.

Chương này nối thẳng với chương 2 ở trên, chỗ nói công thành nhi phất cư. Hai chương cách nhau bảy chương mà nói cùng một điều, cho thấy đây không phải một ý thoáng qua mà là một trục chính của sách.