Phương pháp sờ nắn các vùng cơ thể, kinh huyệt và đặc biệt là xem Mạch để định tính bệnh.
[TỔNG QUAN]
Thiết Chẩn (Cắt mạch, sờ nắn) là khâu cuối cùng và cũng là kỹ nghệ tinh vi nhất trong Tứ chẩn. Thiết chẩn chia làm hai kỹ thuật chính: Xúc chẩn (sờ nắn da thịt, tay chân, bụng báng, huyệt vị) và Mạch chẩn (bắt mạch). Thông qua cảm giác dưới đầu ngón tay, người thầy thuốc thấu suốt được sự luân chuyển cường nhược của khí huyết, định hình rõ ràng tình trạng Hư Thực, Hàn Nhiệt của mười hai kinh lạc ngũ tạng lục phủ.
[LÝ LUẬN BỆNH HỌC]
Mạch tượng là hình thái biểu diễn của huyết mạch. Tâm chủ huyết mạch, Khí thúc đẩy Huyết lưu hành. Mọi sự biến đổi của ngũ tạng lục phủ, thịnh suy của tà chính đều phản chiếu qua nhịp đập ở bộ vị Thốn Khẩu (vùng động mạch quay ở cổ tay). Tùy vào sự thay đổi vị trí đập (phù hay trầm), tốc độ (trì hay sác), lực độ (hữu lực hay vô lực), Thiết chẩn đem lại bức tranh nội hàm sống động nhất về mức độ nguy cấp của sinh mệnh.
[PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU]
- Mạch Phù - Trầm (Nông - Sâu): Mạch Phù (ấn nhẹ đã thấy) báo hiệu tà khí đang ở phần Biểu (ngoài da). Mạch Trầm (ấn mạnh sát xương mới thấy) báo hiệu tà khí đã nhập sâu vào Lý (tạng phủ).
- Mạch Trì - Sác (Chậm - Nhanh): Mạch Trì (nhịp đập chậm, dưới 4 nhịp trên một hơi thở) chỉ Hàn chứng. Mạch Sác (đập nhanh, trên 5 nhịp) chỉ Nhiệt chứng.
- Mạch Hư - Thực (Yếu - Mạnh): Mạch Hư (ấn vào rỗng không, vô lực) chỉ Chính khí suy yếu. Mạch Thực (đập sung mãn, căng tức có lực) chỉ Tà khí thịnh cường.
- Xúc chẩn Ngực Bụng: Sờ da thấy nóng rát là Nhiệt, thấy lạnh toát là Hàn. Sờ bụng có cục hòn, đau cự án là chứng Trưng hà (khối u, huyết ứ).
[ỨNG DỤNG LÂM SÀNG]
Bắt mạch là linh hồn của y lý Đông y. Cổ nhân quy định bộ Thốn, Quan, Xích ở hai tay ứng với các tạng khác nhau (Trái: Tâm, Can, Thận thủy; Phải: Phế, Tỳ, Thận hỏa). Bác sĩ giỏi chỉ cần nhắm mắt tĩnh tâm đặt ba ngón tay là có thể họa lại được sơ đồ bệnh lý toàn thân. Mạch chẩn kết hợp với Vấn chẩn để vạch mặt các triệu chứng giả dối "chân giả".
[LƯU Ý & CẢNH BÁO]
Phải bắt mạch vào lúc sáng sớm hoặc khi người bệnh đã nghỉ ngơi bình tâm, tránh sau khi ăn no, say xỉn, vận động mạnh làm sai lệch mạch tượng. "Bỏ qua Vấn chẩn mà chỉ cậy vào Mạch chẩn là hành vi kiêu ngạo, dễ hại chết người" (Hải Thượng Lãn Ông). Lưu ý: Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế y khoa. Kỹ thuật bắt mạch mất nhiều thập kỷ rèn luyện, không nên tự bắt mạch rồi tự mua thuốc.