Phương pháp nhìn, quan sát thần, sắc, hình, thái, và thiệt chẩn để nhận biết tình trạng bệnh lý.
[TỔNG QUAN]
Vọng Chẩn (Nhìn) là phương pháp đứng đầu trong Tứ chẩn. Các danh y ngày xưa có câu "Vọng nhi tri chi vị chi thần", nghĩa là chỉ cần nhìn bộc lộ bên ngoài mà biết được bệnh lý bên trong thì gọi là thầy thuốc bậc thần minh. Vọng chẩn bao gồm việc quan sát toàn diện hình dáng, trạng thái tinh thần, nét mặt, da dẻ, và các bộ phận ngũ quan của người bệnh để thu thập dấu hiệu sinh tồn và bệnh lý ban đầu.
[LÝ LUẬN BỆNH HỌC]
Khí huyết tạng phủ cường tráng hay suy yếu đều biểu hiện ra sắc diện. Tâm chủ huyết mạch vinh nhuận ra mặt, Can khai khiếu ở mắt, Tỳ khai khiếu ở miệng... Quan sát bên ngoài là thấy được khí cơ bên trong. Khi tà khí xâm nhập, tính chất của tà khí (Hàn, Nhiệt, Thấp, Táo) cũng làm thay đổi màu sắc và hình thái cơ thể một cách đặc trưng, cho phép thầy thuốc nhận diện ngay từ ánh nhìn đầu tiên.
[PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU]
- Vọng Thần: Là xem xét tinh thần, ý thức, ánh mắt. Bệnh nhân "Đắc thần" (mắt sáng, tỉnh táo) thì bệnh nhẹ, dễ chữa. Bệnh nhân "Thất thần" (mắt mờ, lờ đờ, phản xạ chậm) là chính khí đã suy kiệt, tiên lượng xấu.
- Vọng Sắc: Quan sát sắc mặt ngũ hành. Sắc Đỏ bộc lộ nhiệt, sắc Trắng bộc lộ hư hàn hoặc mất máu, sắc Vàng bộc lộ bệnh Tỳ vị thấp nhiệt, sắc Xanh bộc lộ chứng ứ huyết, đau nhức hoặc phong hàn, sắc Đen bộc lộ Thận suy kiệt.
- Vọng Hình thái: Xem thể trạng béo hay gầy, tư thế nằm ngồi (ưa co quắp là Hàn, ưa nằm ngửa vung tay chân là Nhiệt).
- Thiệt chẩn (Xem lưỡi): Rất quan trọng. Chất lưỡi đỏ là nhiệt, nhạt là hàn hư. Rêu lưỡi vàng là nhiệt tà, rêu trắng là hàn tà, rêu nhớt là đàm thấp.
[ỨNG DỤNG LÂM SÀNG]
Vọng chẩn là bước đánh giá đại cương nhanh chóng giúp định hướng cho các khâu chẩn đoán tiếp theo. Trong Nhi khoa cổ truyền, do trẻ nhỏ không biết khai bệnh (Vấn chẩn hạn chế), Vọng chẩn trở thành phương tiện cốt lõi nhất (như xem chỉ tay tam quan ở trẻ em) để xác định tình trạng kinh phong, cam tích.
[LƯU Ý & CẢNH BÁO]
Khi tiến hành Vọng chẩn, ánh sáng phòng khám phải là ánh sáng tự nhiên đầy đủ. Tránh để ánh đèn màu, mỹ phẩm trang điểm, hoặc thuốc nhuộm làm sai lệch màu sắc da mặt và rêu lưỡi của bệnh nhân. Lưu ý: Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế y khoa. Đánh giá màu sắc tổn thương cần kết hợp siêu âm, xét nghiệm y khoa hiện đại để có độ chính xác cao nhất.