Nền tảng đông dược học quy định bốn tính khí (Hàn, Lương, Ôn, Nhiệt) và năm vị (Toan, Khổ, Cam, Tân, Hàm).
[TỔNG QUAN]
Tứ Khí Ngũ Vị (Bốn tính, Năm vị) là học thuyết nền tảng bậc nhất của Đông Dược học, định hình linh hồn cho mọi vị thuốc cổ truyền. Tứ khí chỉ mức độ nóng lạnh của thuốc gồm: Hàn (Lạnh), Lương (Mát), Ôn (Ấm), Nhiệt (Nóng). Ngũ vị chỉ 5 vị giác cơ bản gồm: Tân (Cay), Cam (Ngọt), Toan (Chua), Khổ (Đắng), Hàm (Mặn). Sự kết hợp giữa Khí và Vị tạo ra tác dụng chữa bệnh đặc thù, trực tiếp sửa chữa sự mất cân bằng Âm Dương của cơ thể.
[LÝ LUẬN BỆNH HỌC]
Thần Nông Bản Thảo Kinh dạy rằng dùng thuốc là dùng đặc tính "thiên lệch" của dược thảo (quá nóng, quá lạnh) để lập lại thế cân bằng cho cơ thể người bệnh. Bệnh mang tính nhiệt (sốt, viêm) thì phải dùng thuốc có khí Hàn Lương để thanh trừ. Bệnh mang tính hàn (sợ lạnh, tay chân băng giá) thì phải dùng thuốc Ôn Nhiệt để sưởi ấm. Trong khi đó, Ngũ vị quyết định hướng di chuyển và tác dụng đặc hiệu lên từng tạng phủ theo quy luật Ngũ hành.
[PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU]
- Tân (Cay): Có tính phát tán, hành khí hành huyết. Dùng chữa ngoại cảm, khí trệ, huyết ứ. Quy kinh Phế. Ví dụ: Gừng, Bạc hà.
- Cam (Ngọt): Có tính bổ dưỡng, hòa hoãn, giảm đau. Dùng chữa chứng hư nhược, cơ thể suy kiệt. Quy kinh Tỳ. Ví dụ: Nhân sâm, Cam thảo.
- Toan (Chua): Có tính thu liễm, cố sáp (giữ lại). Dùng chữa chứng mồ hôi trộm, di tinh, tiêu chảy kéo dài. Quy kinh Can. Ví dụ: Ngũ vị tử, Sơn thù.
- Khổ (Đắng): Có tính tả hỏa, giáng nghịch, táo thấp. Dùng chữa chứng sốt cao bứt rứt, ho suyễn khí nghịch, thấp nhiệt. Quy kinh Tâm. Ví dụ: Hoàng liên, Hoàng cầm.
- Hàm (Mặn): Có tính nhuyễn kiên tán kết (làm mềm khối cứng), nhuận tràng. Dùng chữa bướu cổ, táo bón. Quy kinh Thận. Ví dụ: Mang tiêu, Mẫu lệ.
[ỨNG DỤNG LÂM SÀNG]
Một vị thuốc có thể có một khí nhưng nhiều vị, tạo nên phổ tác dụng vô cùng phong phú. Việc phối ngũ các vị thuốc (Quân - Thần - Tá - Sứ) trong một bài thuốc chính là quá trình nhào nặn cấu trúc Tứ Khí Ngũ Vị để gia tăng dược lực, đồng thời triệt tiêu độc tính lẫn nhau. Thầy thuốc giỏi như một vị tướng, biết kết hợp hàn nhiệt, cay đắng ngọt bùi để đánh trúng mục tiêu bệnh lý.
[LƯU Ý & CẢNH BÁO]
Sử dụng sai khí vị có thể gây thảm họa. Thuốc vị chua nếu dùng lúc tà khí mới vào biểu sẽ "đóng cửa giữ giặc" làm bệnh nặng thêm. Thuốc vị cay nóng nếu dùng cho người Âm hư hỏa vượng sẽ làm bốc hỏa, xuất huyết ồ ạt. Lưu ý: Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế y khoa. Độc tính dược liệu chỉ được kiểm soát bằng kinh nghiệm phối ngũ của bác sĩ chuyên khoa.