Tam đình: ba phần khuôn mặt và ba chặng đờiThe three zones: three parts of the face and three stages of life

Tam đình là gìWhat the three zones are

Tam đình là lối chia khuôn mặt theo chiều dọc thành ba tầng. Quyển trung của Thần Tướng Toàn Biên mở phần tam đình trên mặt bằng câu: tự phát tế hạ chí mi gian vi thượng đình, tự mi gian hạ chí tị vi trung đình, tức từ chân tóc xuống giữa hai mày là thượng đình, từ giữa hai mày xuống mũi là trung đình. Câu tiếp theo đặt hạ đình từ dưới đầu mũi, qua nhân trung, xuống tới cằm.

The three zones divide the face vertically into three tiers. The middle volume of the Complete Book of Spirit Physiognomy opens its passage on the face with: from the hairline down to between the brows is the upper zone, from between the brows down to the nose is the middle zone. The next clause places the lower zone from below the nose tip, through the philtrum, down to the chin.

Sách nói luôn vì sao phải là ba: phu tam đình giả, dĩ tượng tam tài dã, ba đình là để tượng cho tam tài. Thượng đình tượng Trời, trung đình tượng Người, hạ đình tượng Đất. Khuôn mặt vì thế được đọc như một bức tranh nhỏ của trời, người, đất chồng lên nhau.

The book says why there are three: the three zones image the Three Powers. The upper zone images Heaven, the middle Humankind, the lower Earth. The face is read as a small picture of heaven, humankind and earth stacked one above the other.

Chia mặt làm ba là một trong những lớp cũ nhất của tướng pháp. Nhà nghiên cứu Livia Kohn ghi rằng bản Tướng Thư chép tay tìm được ở Đôn Hoàng, ký hiệu P. 2572, đề tên nữ tướng sư đời Hán là Hứa Phụ, đã có một mục riêng về ba phần của khuôn mặt. Thần Tướng Toàn Biên, bộ sách do Viên Trung Triệt biên soạn đầu đời Minh, gom lại và giữ lối chia ấy.

Dividing the face in three is one of the oldest layers of the tradition. The scholar Livia Kohn records that the handwritten Book of Physiognomy found at Dunhuang, manuscript P. 2572, attributed to the Han dynasty woman physiognomist Xu Fu, already has a section on the three facial sections. The Complete Book of Spirit Physiognomy, compiled by Yuan Zhongche in the early Ming, gathered and kept this division.

Trang Sinh Trắc Tam Tướng ghi nghĩa tướng pháp của ba đình như sau, dẫn để tham khảo:

The Three Readings page records the traditional meaning of each zone as follows, cited for reference:

• Thượng đình. Từ chân tóc tới ngang mày. Chủ tiền vận, theo bảng lưu niên ứng khoảng 15 tới 30 tuổi: gốc gác, cha mẹ, học hành.
• Trung đình. Từ ngang mày, sơn căn xuống tới chóp mũi. Chủ trung vận, khoảng 31 tới 50 tuổi: sự nghiệp, tiền của, sức lực.
• Hạ đình. Từ nhân trung tới cằm. Chủ hậu vận, từ khoảng 51 tuổi trở đi: nhà cửa, con cháu, tuổi già.

• Upper zone. Hairline to the brows. Early life, roughly ages 15 to 30 on the age chart: origins, parents, schooling.
• Middle zone. Brows and nose bridge down to the nose tip. Middle life, roughly 31 to 50: career, money, strength.
• Lower zone. Philtrum to the chin. Later life, from about 51 on: home, descendants, old age.

Ranh giới và dáng của từng đình theo sáchBoundaries and shape of each zone in the classics

Ngoài ranh giới, Thần Tướng Toàn Biên còn tả dáng mà sách cho là đẹp của từng đình. Thượng đình trường nhi phong long, phương nhi quảng khoát, dài mà đầy đặn, vuông mà rộng. Trung đình long nhi trực, tuấn nhi tĩnh, cao mà thẳng, cao mà yên. Hạ đình bình nhi mãn, đoan nhi hậu, bằng mà đầy, ngay ngắn mà dày.

Beyond the boundaries, the Complete Book of Spirit Physiognomy describes the shape it considers fine for each zone. The upper zone long and full, square and broad. The middle zone raised and straight, lofty and calm. The lower zone level and full, upright and thick.

Sau mỗi dáng ấy, sách cổ gắn một lời phán về số phận. Bài này không chép những lời phán ấy, vì Thầy Ưng Khiêm không luận tuổi thọ, giàu nghèo hay sang hèn từ khuôn mặt. Sách còn viết khi ba đình cân nhau thì là tướng bậc trên. Chữ cân này phải hiểu cho đúng, phần so với nhân trắc học ở dưới sẽ cho thấy vì sao.

After each shape the old book attaches a verdict about fate. This piece does not copy those verdicts, because Master Ung Khiem does not read lifespan, wealth or rank from a face. The book also says three balanced zones make a superior face. That word balanced needs care, and the section on anthropometry below shows why.

Cột chặng tuổi lấy theo bảng bách tuế lưu niên của trang tổng, tuổi tính theo tuổi mụ. Hai chỗ đáng để ý: sách đặt ranh trên của hạ đình ở dưới đầu mũi, nên nhân trung thuộc hạ đình, và ấn đường nằm ngay trên đường chia thượng đình với trung đình.

The age column follows the hundred year chart on the main page, counting age the traditional way. Two details matter: the book sets the top of the lower zone below the nose tip, so the philtrum belongs to the lower zone, and the Seal Hall between the brows sits right on the line between the upper and middle zones.

Cách đo tam đình trên ảnhHow to measure the three zones on a photo

Đo tam đình là đo ba đoạn thẳng đứng trên đường giữa khuôn mặt. Cách làm dưới đây dùng được với ảnh điện thoại, miễn ảnh chụp đúng cách.

Measuring the three zones means measuring three vertical segments on the midline of the face. The steps below work with a phone photo, provided it is taken properly.

1. Chụp ảnh chính diện, máy ngang tầm mắt, đầu thẳng, không ngửa không cúi, mặt thả lỏng.
2. Vén tóc để lộ trọn trán. Kẻ đường thứ nhất ở chân tóc, ngay đường giữa mặt.
3. Kẻ đường thứ hai ngang giữa hai lông mày, đường thứ ba ở chân mũi, đường thứ tư ở chân cằm.
4. Đo ba đoạn A, B, C giữa bốn đường, cùng một đơn vị, điểm ảnh hay milimét đều được.
5. Chia từng đoạn cho tổng A cộng B cộng C để có tỷ lệ của từng đình.

1. Take a frontal photo with the camera at eye level, head straight, neither tilted up nor down, face relaxed.
2. Pull the hair back to show the whole forehead. Draw the first line at the hairline, on the midline.
3. Draw the second line between the brows, the third at the base of the nose, the fourth at the bottom of the chin.
4. Measure the three segments A, B and C between the lines in one unit, pixels or millimetres.
5. Divide each segment by A plus B plus C to get the share of each zone.

Trên khung của trang tổng, ba đoạn là 92, 96 và 98 đơn vị, tức khoảng 32%, 34% và 34%. Nếu ba đình bằng nhau tuyệt đối thì mỗi đình là một phần ba, khoảng 33%. Tỷ lệ phần trăm có cái lợi là không phụ thuộc ảnh to hay nhỏ.

On the main page frame the segments are 92, 96 and 98 units, about 32%, 34% and 34%. Perfectly equal zones would each be one third, about 33%. Percentages have the advantage of not depending on how large the photo is.

Khoảng cách chụp làm méo ảnh nhiều hơn người ta tưởng. Nhóm của Boris Paskhover và Ohad Fried công bố trên JAMA Facial Plastic Surgery năm 2018 rằng một ảnh tự chụp cách mặt chừng 30 cm làm nền mũi trông rộng hơn khoảng 30% so với ảnh chụp từ 1,5 m. Muốn đo tam đình, nên nhờ người khác chụp từ xa hơn một sải tay, hoặc đặt máy lên giá.

Camera distance distorts a face more than people expect. Boris Paskhover and Ohad Fried reported in JAMA Facial Plastic Surgery in 2018 that a selfie taken about 12 inches from the face makes the nasal base look about 30% wider than a photo from 5 feet. To measure the zones, have someone else take the photo from beyond arm's length, or use a stand.

Ba kiểu mặt: đình nào dàiThree face types: which zone is long

Khi một đình dài hẳn hai đình kia, người xem tướng gọi theo đình ấy: thượng đình dài, trung đình dài, hạ đình dài. Hình dưới vẽ ba kiểu bằng cách kéo giãn đúng một đình trên cùng một khuôn mặt, để mắt quen nhìn tỷ lệ chứ không bị dáng mũi, dáng môi đánh lừa.

When one zone is clearly longer than the other two, readers name the face after it: long upper zone, long middle zone, long lower zone. The drawing below makes the three types by stretching exactly one zone of the same face, so the eye learns to see proportion without being misled by the shape of the nose or lips.

Nhìn ba cột sẽ thấy chỉ cần đổi một đình từ khoảng một phần ba lên hơn bốn phần mười, khuôn mặt trên tranh đã khác hẳn. Như bài nhập môn đã nói, tướng pháp không phán từ một nét, nên một đình dài hay ngắn luôn được đặt trong thế của cả ba đình, rồi mới xét tới dáng mà sách tả cho từng đình ở bảng trên.

Looking across the three columns, moving one zone from about a third to over four tenths is enough to change the drawn face completely. As the introduction said, physiognomy never judges from a single feature, so a long or short zone is always set within all three, and only then compared with the shape the book describes for each zone in the table above.

Tam đình và ba chặng đờiThe three zones and three stages of life

Tướng pháp cho ba đình ứng với ba chặng đời: thượng đình là tiền vận, trung đình là trung vận, hạ đình là hậu vận. Trên trang tổng, các mốc tuổi lấy theo bảng bách tuế lưu niên, nơi vận khí mỗi tuổi đi qua một bộ vị. Tuổi 15 bắt đầu ở Hỏa Tinh, giữa chân tóc, rồi đi xuống: 28 ở ấn đường, 41 ở sơn căn, 48 ở chóp mũi, 51 ở nhân trung, 71 ở địa các dưới cằm.

Physiognomy pairs the three zones with three stages of life: the upper zone with early life, the middle with middle life, the lower with later life. On the main page the ages come from the hundred year chart, where each year of life passes through one point. Age 15 starts at the Fire Star in the middle of the hairline, then moves down: 28 at the Seal Hall, 41 at the nose root, 48 at the nose tip, 51 at the philtrum, 71 at the chin.

Hình cho thấy vì sao mốc tuổi của mỗi đình chỉ là khoảng. Các bộ vị lông mày, tuổi 31 tới 34, nằm sát đường chia thượng đình với trung đình, còn hai gò má tuổi 46, 47 và các bộ vị hai bên má dưới nằm lệch ra ngoài đường giữa. Các bài nhập môn theo lối Ma Y tướng pháp cũng chia đúng ba khoảng 15 tới 30, 31 tới 50 và từ 51 tuổi.

The drawing shows why each zone's ages are only approximate. The brow points, ages 31 to 34, sit right at the line between the upper and middle zones, while the cheekbones at 46 and 47 and the lower cheek points lie away from the midline. Introductory texts in the Hemp Robe tradition use the same three spans: 15 to 30, 31 to 50, and 51 on.

Chặng tuổi là để soi lại, không để đoán trước. Thầy Ưng Khiêm không nói chặng nào sẽ tốt hay xấu, sống lâu hay giàu có. Muốn xem từng tuổi nằm ở bộ vị nào, và năm nay của quý vị ở đâu trên mặt, mời đọc bài Bách tuế lưu niên.

The life stages are for reflection, not prediction. Master Ung Khiem never says a stage will be good or bad, long lived or wealthy. To see which point each age falls on, and where this year sits on your face, read The hundred year chart.

Quy tắc ba phần của phương TâyThe Western rule of thirds

Mỹ thuật phương Tây cũng chia mặt làm ba, và cũng bằng bốn mốc gần giống tam đình. Người ghi lại sớm nhất còn giữ được là kiến trúc sư La Mã Vitruvius. Trong quyển ba bộ De architectura, ông viết: từ cằm tới mặt dưới lỗ mũi là một phần ba chiều cao khuôn mặt, từ đó tới giữa hai lông mày cũng vậy, và từ đó tới chân tóc, nơi trán dừng, là phần ba còn lại.

Western art also divides the face in three, with four landmarks close to those of the three zones. The earliest surviving record is by the Roman architect Vitruvius. In book three of De architectura he wrote that from the chin to the under side of the nostrils is one third of the height of the face, from there to the middle of the eyebrows the same, and from there to the roots of the hair, where the forehead ends, the remaining third.

1. 30 · 20 TCNVitruviusVitruvius viết De architectura, mười quyển, trong đó có đoạn chia mặt làm ba phần bằng nhau.writes De architectura, ten books, including the passage dividing the face into three equal parts.
2. Khoảng 1490Leonardo da VinciLeonardo da Vinci vẽ Người Vitruvius, nay giữ ở Gallerie dell'Accademia, Venice. Chữ ghi kèm nói khoảng từ cằm tới mũi và từ chân tóc tới lông mày bằng nhau, bằng chiều dài tai và bằng một phần ba khuôn mặt.draws the Vitruvian Man, now in the Gallerie dell'Accademia, Venice. His notes say the distance from the chin to the nose and from the hairline to the eyebrows are equal, equal to the ear and to one third of the face.
3. Thế kỷ 16Albrecht DürerAlbrecht Dürer theo tổng quan của Al-Sebaei, tiếp nối Leonardo và định ra ba chiều dài bằng nhau.according to the review by Al-Sebaei, follows Leonardo and defines the three equal lengths.
4. 2002Le, Farkas và cộng sựLe, Farkas and colleagues đem các quy tắc tân cổ điển ấy đi đo người Việt, người Hoa, người Thái và người Bắc Mỹ. Farkas là nhóm đầu tiên kiểm tra các quy tắc này trên người thật.test these neoclassical canons on Vietnamese, Chinese, Thai and North American faces. Farkas's group was the first to test the canons on real people.

Các nhà nhân trắc gọi những quy tắc tỷ lệ của thời Phục Hưng là neoclassical canons, quy tắc tân cổ điển. Quy tắc ba phần viết bằng ký hiệu là tr-n = n-sn = sn-gn. Trichion là giao điểm của chân tóc với đường giữa mặt. Nasion, hay sellion, là điểm lõm nhất ở gốc mũi. Subnasale là chỗ vách mũi gặp môi trên. Gnathion là điểm thấp nhất của đầu cằm trên đường giữa. Vì nasion nằm dưới đường ngang giữa hai mày, phần giữa của nhân trắc không trùng hẳn với trung đình của tướng pháp.

Anthropometrists call these Renaissance proportion rules the neoclassical canons. The rule of thirds is written tr-n = n-sn = sn-gn. Trichion is where the hairline meets the midline. Nasion, or sellion, is the most depressed point at the nose root. Subnasale is where the nasal septum meets the upper lip. Gnathion is the lowest point of the chin tip on the midline. Because nasion lies below the brow line, the anthropometric middle third is not exactly the middle zone of physiognomy.

Mặt thật hiếm khi chia đềuReal faces rarely split evenly

Khi đem thước đo mặt người thật, quy tắc ba phần gần như không ai đạt. Nghiên cứu đáng chú ý nhất với người Việt là của Le, Farkas và cộng sự, đăng trên Aesthetic Plastic Surgery năm 2002: 60 người Việt, 60 người Hoa ở Singapore, 60 người Thái, tuổi 18 tới 30, cùng 60 người da trắng Bắc Mỹ. Kết luận của nhóm: quy tắc ba phần không tìm thấy ở nhóm nào. Chiều cao mũi, tức phần giữa, là phần ngắn nhất ở cả người châu Á lẫn người Bắc Mỹ.

When real faces are measured, almost no one meets the rule of thirds. The study that matters most for Vietnamese readers is by Le, Farkas and colleagues in Aesthetic Plastic Surgery, 2002: 60 Vietnamese, 60 Chinese in Singapore and 60 Thai adults aged 18 to 30, plus 60 North American Caucasians. Their conclusion: the three section canon was not found in any group. Nose height, the middle third, was the smallest in both Asians and North Americans.

Ba nghiên cứu khác cho cùng một bức tranh. Jayaratne và cộng sự đo 103 người Hoa ở Hồng Kông, chỉ tính là bằng khi sai dưới 1,5 mm, và quy tắc ba phần không áp được cho ai. Al-Sebaei đo 168 sinh viên nha khoa Ả Rập Xê Út được chọn vì gương mặt ưa nhìn, ba phần vẫn không bằng nhau và phần dưới dài hơn phần giữa ở 91,4% nam, 88% nữ. Karaca Saygili và cộng sự đo 200 người Thổ Nhĩ Kỳ và cũng không thấy ai có ba phần bằng nhau.

Three other studies paint the same picture. Jayaratne and colleagues measured 103 Southern Chinese in Hong Kong, counting equality only within 1.5 mm, and the canon applied to no one. Al-Sebaei measured 168 Saudi dental students chosen for pleasing faces, and still the thirds were unequal, with the lower third longer than the middle in 91.4% of men and 88% of women. Karaca Saygili and colleagues measured 200 Turkish adults and found no one with three equal parts.

Tam đình trên ảnh nghiêngThe three zones in profile

Trang Sinh Trắc Tam Tướng xin thêm một ảnh nghiêng 90 độ. Trên ảnh nghiêng, bốn mốc vẫn là chân tóc, giữa hai mày, chân mũi và cằm, chỉ là nhìn từ bên cạnh. Ảnh nghiêng cho thấy độ dốc của trán và độ nhô của cằm, hai điều ảnh chính diện không cho thấy.

The Three Readings page also asks for a 90 degree profile photo. In profile the four landmarks are still the hairline, between the brows, the base of the nose and the chin, only seen from the side. The profile shows the slope of the forehead and how far the chin projects, which a frontal photo cannot show.

Trên ảnh nghiêng, đo theo chiều thẳng đứng chứ không đo dọc theo đường cong của trán. Đầu phải giữ thẳng như khi chụp chính diện, vì ngửa hay cúi đều làm ba đoạn dài ngắn khác đi.

In profile, measure vertically rather than along the curve of the forehead. Keep the head as level as for the frontal photo, since tilting up or down changes the length of the segments.

Chân tóc đổi theo tuổi: thượng đình khó đo nhấtThe hairline changes with age: the hardest zone to measure

Trong bốn mốc, chân tóc là mốc dễ đổi nhất, vì tóc đổi theo tuổi và theo kiểu. Ở nam, rụng tóc kiểu hói thường bắt đầu bằng chân tóc lùi ở phía trước, hoặc thưa ở đỉnh đầu, hoặc cả hai. Tới 50 tuổi, khoảng một nửa nam giới và một phần tư nữ giới có rụng tóc kiểu này. Ở nữ, tóc thường thưa đều khắp đầu, còn chân tóc phía trước thường được giữ.

Of the four landmarks the hairline changes most easily, because hair changes with age and style. In men, pattern hair loss typically shows as a receding front hairline, thinning at the crown, or both. By age 50 it affects about half of men and a quarter of women. In women it usually thins diffusely across the scalp while the front hairline is preserved.

Giới giải phẫu có một cách tìm chân tóc khi tóc đã lùi. Bảng thuật ngữ hình thái học của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ ghi rằng chân tóc là ranh trên của vùng trán có cơ, chỗ còn nhăn lại được, còn da đầu thì không nhăn được. Nói cách khác, nhướng mày lên, nếp nhăn trán dừng ở đâu thì chân tóc thật ở đó.

Anatomy has a way to find the hairline once hair has receded. The NIH Elements of Morphology glossary notes that the hairline is the upper boundary of the muscular forehead, which can be actively wrinkled, whereas the scalp cannot. In other words, raise the brows, and where the forehead creases stop is the true hairline.

Cách Thầy Ưng Khiêm lấy mốc thượng đình trong cuốn luận: khách vén tóc mái trước khi chụp. Nếu chân tóc đã lùi, lấy mốc ở chỗ nếp trán dừng khi nhướng mày. Nếu ảnh vẫn không cho thấy rõ, thượng đình được ghi là chưa đo được, chỉ so trung đình với hạ đình, và không luận thượng đình từ ảnh ấy.

How Master Ung Khiem sets the upper landmark in the reading: clients pull back any fringe before the photo. If the hairline has receded, the landmark goes where the forehead creases stop with the brows raised. If the photo still does not show it clearly, the upper zone is marked unmeasured, only the middle and lower zones are compared, and the upper zone is not read from that photo.

Thầy Ưng Khiêm đọc tam đình thế nàoHow Master Ung Khiem reads the three zones

Tam đình chỉ là lớp đầu trong bảy lớp đọc một khuôn mặt. Bài Nhân tướng học khuôn mặt nhập môn đi tiếp ngũ nhạc, tứ độc, ngũ quan, mười hai cung, khí sắc và lưu niên.

The three zones are only the first of seven layers in reading a face. The article Face reading for beginners continues with the five mountains, four rivers, five features, twelve palaces, complexion and the yearly points.

Đọc tiếpRead next