Đứng ở đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa nhìn vào, quý vị thấy một tòa chùa đặt trên nền cao, phải bước lên hai mươi ba bậc mới tới sân trên. Mái chùa xếp thành nhiều lớp chồng lên nhau theo lối chồng diêm, đầu đao cong vút, đúng dáng mái chùa ngoài Bắc; nhưng cả khối ấy làm bằng bê tông cốt thép chứ không phải gỗ. Bên phải là ngọn tháp bảy tầng cao gần bốn mươi mét, cao hơn phần lớn nhà cửa quanh đó khi chùa mới dựng xong.
Đây là một ngôi chùa mới, chưa tròn sáu mươi năm, nhưng cái tên của nó thì rất cũ. Vĩnh Nghiêm là tên chốn tổ ở làng Đức La, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, nơi gắn với thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Hai vị hòa thượng từ ngoài Bắc vào Nam đã lấy tên ấy đặt cho ngôi chùa mới, và điều đó nói rõ ý định của các vị: dựng lại một mảnh gốc trên đất khác.
壹Cái Tên Mang Từ Bắc Giang Vào
Vĩnh Nghiêm nghĩa là sự trang nghiêm bền lâu. Đây không phải một cái tên được đặt mới cho ngôi chùa ở Sài Gòn, mà là tên đã có sẵn của một ngôi chùa khác, cách đó hơn một nghìn bảy trăm cây số về phía bắc.
Theo cách nhà Phật tự nói, tổ đình là chốn tổ, nơi đặt gốc của một dòng truyền thừa. Tổ đình Vĩnh Nghiêm ở làng Đức La được coi là chốn tổ của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng thiền do vua Trần Nhân Tông khai sáng, dòng thiền thuần Việt đầu tiên. Trong nhà Phật, việc lấy tên chốn tổ đặt cho một ngôi chùa mới là cách tuyên xưng mình thuộc về dòng nào, giống như con cháu mang họ của tổ tiên, chứ không phải mượn danh.
Về mặt khảo được, chùa do hai vị hòa thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm khởi xướng. Hai vị vốn từ miền Bắc vào Nam, và mẫu chùa được lấy theo chùa Vĩnh Nghiêm ở làng Đức La, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Bản vẽ do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng thực hiện, với hai cộng sự là Lê Tấn Chuyên và Cổ Văn Hậu.
Hay có sự lẫn lộn giữa hai ngôi chùa cùng tên. Chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Giang là ngôi cổ tự có từ thời Trần, nơi lưu bộ mộc bản đã được ghi vào danh mục di sản tư liệu thế giới của UNESCO. Chùa Vĩnh Nghiêm ở Thành phố Hồ Chí Minh là công trình thập niên 1960, mang tên chốn tổ ấy. Hai nơi khác hẳn nhau về niên đại, chỉ giống nhau ở cái tên và ở mối liên hệ dòng phái.
貳Từ Bãi Đất Ven Rạch Tới Ngôi Chùa Lớn
Chỗ dựng chùa vốn là một bãi đất thấp ven rạch Thị Nghè. Để có nền, người ta phải chở đất từ xa lộ Biên Hòa về tôn cao, khối lượng ghi lại là khoảng bốn mươi nghìn mét khối. Chính vì thế mà hôm nay chùa nằm trên một nền cao, phải bước bậc mới lên tới.
- 1964Khởi côngHai Hòa thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm khởi công trên bãi đất ven rạch Thị Nghè. Kinh phí ban đầu ghi nhận khoảng 98 triệu đồng, do Phật tử đóng góp.
- 1971Hoàn thành cơ bảnPhần chính của chùa và tháp Quán Thế Âm hoàn tất, chùa đi vào hoạt động. Quả đại hồng chung cũng được đúc trong năm này.
- 1982Khởi công tháp Xá Lợi Cộng ĐồngTháp bốn tầng, cao 25 mét, dựng từ năm 1982 và hoàn thành năm 1984, dùng làm nơi ký gửi tro cốt.
- 2003Khánh thành tháp đá Vĩnh NghiêmTháng 12 năm 2003, ngọn tháp bảy tầng bằng đá xanh Thanh Hóa cao 14 mét được khánh thành, được ghi nhận là tháp đá lớn và cao nhất Việt Nam.
- 2005Dời cổng tam quanKhi đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa được mở rộng, cổng tam quan nặng khoảng 120 tấn được dịch chuyển nguyên khối thay vì phá bỏ.
Một điểm đáng ghi trên phương diện kỹ thuật: đây được coi là ngôi chùa đầu tiên ở Việt Nam dùng bê tông cốt thép một cách triệt để cho toàn bộ công trình, trong khi vẫn giữ nguyên hình thức mái chồng diêm và đầu đao cong của chùa Bắc Bộ. Nói cách khác, hình dáng là cổ, còn vật liệu và cách chịu lực là của thế kỷ hai mươi.
參Ba Ngọn Tháp Và Quả Chuông Nhật Bản
Chùa nằm trên khu đất khoảng 6.000 mét vuông, chia hai tầng nền. Ba lối tam cấp, mỗi lối hai mươi ba bậc, đưa người lên sân trên rộng chừng mười mét. Sân ấy là chỗ nhìn được cả ba ngọn tháp cùng lúc.
| Công trình | Quy mô | Niên đại và ghi chú |
|---|---|---|
| Tháp Quán Thế Âm | Bảy tầng, cao gần 40 mét | Dựng cùng lúc với chùa; cạnh đáy 6 mét, đỉnh tháp gắn chín bánh xe pháp luân |
| Tháp Xá Lợi Cộng Đồng | Bốn tầng, cao 25 mét | Dựng từ năm 1982, hoàn thành năm 1984, nơi ký gửi tro cốt |
| Tháp đá Vĩnh Nghiêm | Bảy tầng, cao 14 mét | Khánh thành tháng 12 năm 2003, toàn bằng đá xanh Thanh Hóa |
| Đại hồng chung | Đường kính 1,8 mét | Đúc năm 1971; do Phật tử phái Tào Động ở Nhật Bản tặng trước năm 1975 |
| Cổng tam quan | Khoảng 120 tấn | Được dịch chuyển nguyên khối khi mở rộng đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa |
Bảy tầng, mặt bằng hình bát giác, dựng hoàn toàn bằng đá xanh Thanh Hóa ghép khít, không dùng khung bê tông bên trong. Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với hai ngọn tháp kia.
Ngọn tháp cao nhất trong khuôn viên, gần 40 mét, đứng lệch về một bên chính điện. Chín bánh xe pháp luân trên đỉnh là chi tiết thường được nhắc tới.
Mái xếp nhiều lớp chồng lên nhau, đầu đao cong, giữ đúng dáng chùa Bắc Bộ nhưng đổ bằng bê tông cốt thép. Đây là lý do chùa được nhắc như một mốc kỹ thuật.
Đặt trên sân tầng trên, treo quả đại hồng chung đường kính 1,8 mét do Phật tử Nhật Bản dòng Tào Động tặng, với ý cầu nguyện hòa bình cho Việt Nam.
Nhiều bài viết nói chùa mang kiến trúc Nhật Bản. Cần tách hai lớp. Điều khảo được và có tư liệu là quả đại hồng chung do Phật tử dòng Tào Động ở Nhật Bản tặng, cùng mối giao hảo giữa nhà chùa và Phật giáo Nhật thời ấy. Còn dáng vươn cao của tháp và cách xếp mái nhiều lớp, thứ khiến người xem liên tưởng tới tháp chùa Nhật, thì mẫu gốc lại là chùa Vĩnh Nghiêm ngoài Bắc Giang, và bản vẽ là của kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng. Nói cách khác, ảnh hưởng Nhật Bản ở đây rõ nhất trong hiện vật và trong quan hệ giữa các dòng thiền, còn hình khối thì chủ yếu là chùa Việt.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đáng nói trước hết là việc tôn nền. Đất gốc ở đây là bãi thấp ven rạch Thị Nghè, và người dựng chùa đã chở về khoảng bốn mươi nghìn mét khối đất để nâng cao. Đó là một quyết định kỹ thuật, nhưng đọc bằng thước phong thủy thì nó trùng khít với một nguyên tắc rất cũ: đất trũng ẩm là chỗ khí trệ, đất cao ráo là chỗ khí tụ. Khi không tìm được thế đất kết sẵn, người xưa vẫn có phép tài bồi, tức đắp thêm cho đủ thế. Ngôi chùa này là một ví dụ hiện đại của phép ấy, làm bằng xe ben thay vì bằng gánh đất.
Thứ hai là mạch nước. Rạch Thị Nghè chảy gần đó giữ vai trò của dòng thủy. Trong phép xem đất, nước là thứ dẫn khí và giữ khí; một nơi có dòng chảy đi ngang mà không xói thẳng vào thì được coi là thủy tụ chứ không phải thủy xung. Chùa không quay mặt thẳng ra rạch mà quay ra trục đường lớn, nên dòng nước ở đây đóng vai vòng ôm phía sau lưng hơn là minh đường phía trước.
Thứ ba là minh đường và bậc thềm. Hai mươi ba bậc tam cấp cùng khoảng sân trên rộng chừng mười mét tạo ra một quãng chuyển tiếp giữa mặt đường và cửa chùa. Sân trên ấy chính là minh đường của công trình: một khoảng bằng, sáng, không bị chắn, để khí dừng lại trước khi vào chính điện. Bậc thềm còn có một tác dụng nữa mà phong thủy rất coi trọng, là hoãn xung. Trục đường lớn chạy thẳng trước mặt vốn là một luồng khí mạnh và gấp; nền cao cùng bậc thềm buộc luồng ấy phải chậm lại, giống như bậc đá buộc dòng suối phải bớt xiết.
Cuối cùng là ngũ hành của ba ngọn tháp. Tháp Quán Thế Âm bằng bê tông vươn cao, dáng nhọn dần lên đỉnh, đọc theo hình thể thì thuộc hành Hỏa, chủ về sự bốc lên và về ánh sáng. Tháp đá Vĩnh Nghiêm nặng, khối vuông vức, thuộc hành Thổ pha Kim, chủ về sự bền và sự đọng. Hai thứ ấy đứng hai bên chính điện, một bên bốc lên một bên trấn xuống, tạo ra thế cân bằng mà sách xưa gọi là tả hữu hộ vệ. Chúng tôi ghi điều này như một cách đọc hình thể, không phải như ý đồ đã được người thiết kế nói ra.
伍Lễ Và Lệ Trong Năm
Chùa là một trung tâm Phật giáo lớn của thành phố, nên các ngày lễ chung của Phật Giáo Bắc Tông ở đây thường được tổ chức với quy mô lớn. Các ngày dưới đây tính theo âm lịch.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Thượng Nguyên | Lễ cầu an đầu năm, một trong những dịp đông người nhất. |
| Rằm tháng Tư | Phật Đản | Kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca đản sinh, có lễ tắm Phật và các hoạt động chung của giáo hội thành phố. |
| Rằm tháng Bảy | Vu Lan | Lễ báo hiếu và cầu siêu; tại đây gắn liền với khu tháp Xá Lợi Cộng Đồng nơi ký gửi tro cốt. |
| Rằm tháng Mười | Hạ Nguyên | Lễ tạ ơn và cầu an cuối năm. |
| Mùng 1 tháng Giêng | Lễ giao thừa và đầu năm | Chùa mở cửa suốt đêm giao thừa, lượng người tới lễ rất đông. |
Ngoài lễ tiết, chùa còn duy trì các lớp giáo lý, khóa tu và hoạt động từ thiện, trong đó có chương trình mổ mắt miễn phí đã làm nhiều năm. Đây là điểm khiến Vĩnh Nghiêm khác một ngôi chùa vãng cảnh thuần túy: phần lớn thời gian trong tuần, nơi này hoạt động như một cơ sở sinh hoạt của cộng đồng Phật tử.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 339 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường 7, quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Chùa ở số 339 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Quận 3, ngay mặt đường lớn nối trung tâm thành phố với khu vực sân bay, nên nhìn thấy tháp là biết đã tới.
- Toạ độ
- 10.7906, 106.6819
Chùa nằm ngay mặt đường lớn nên rất dễ tới, nhưng bên trong vẫn là nơi thờ tự đang hoạt động. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào chính điện, đi nhẹ nói khẽ, không leo lên bậc tháp hay chạm vào phần đá chạm của tháp đá. Khu tháp Xá Lợi Cộng Đồng là nơi ký gửi tro cốt của nhiều gia đình, xin quý vị giữ ý khi đi qua và khi chụp ảnh.
Nếu quý vị đi để xem kiến trúc, nên đứng ở sân trên nhìn ngược lại phía cổng: từ chỗ ấy mới thấy được cách bộ mái chồng diêm xếp lớp, và mới nhận ra ba ngọn tháp đứng ở ba vị trí khác nhau chứ không nằm trên một trục.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Vĩnh Nghiêm ở Sài Gòn có phải chùa cổ không
Không. Chùa khởi công năm 1964 và hoàn thành cơ bản năm 1971. Cái cổ ở đây là cái tên và dòng phái: Vĩnh Nghiêm là tên tổ đình ở làng Đức La, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, chốn tổ gắn với thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Ai là người dựng chùa
Hai Hòa thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm, vốn từ miền Bắc vào Nam, khởi xướng và đứng ra xây dựng. Bản vẽ do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng thực hiện cùng hai cộng sự Lê Tấn Chuyên và Cổ Văn Hậu.
Chùa có mấy ngọn tháp và tháp nào cao nhất
Có ba ngọn. Tháp Quán Thế Âm bảy tầng cao gần 40 mét là cao nhất, dựng cùng lúc với chùa. Tháp Xá Lợi Cộng Đồng bốn tầng cao 25 mét, hoàn thành năm 1984. Tháp đá Vĩnh Nghiêm bảy tầng cao 14 mét, khánh thành tháng 12 năm 2003.
Ảnh hưởng Nhật Bản ở chùa này nằm ở đâu
Rõ nhất là quả đại hồng chung đường kính 1,8 mét, do Phật tử dòng Tào Động ở Nhật Bản tặng trước năm 1975 với ý cầu nguyện hòa bình cho Việt Nam. Còn hình khối mái và tháp thì lấy mẫu từ chùa Vĩnh Nghiêm ngoài Bắc Giang, nên phần dáng dấp Nhật Bản mà người xem cảm thấy là một nhận xét về thị giác chứ không phải một mẫu vẽ được sao chép.
Tháp đá Vĩnh Nghiêm làm bằng gì
Toàn bộ bằng đá xanh Thanh Hóa ghép khít, bảy tầng, mặt bằng bát giác, cao 14 mét, khánh thành tháng 12 năm 2003. Tháp được ghi nhận là tháp đá lớn và cao nhất Việt Nam, và khác hai ngọn tháp kia ở chỗ không dùng khung bê tông bên trong.