Đạo Đức Kinh Chương 10 Tới 18: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Hình ảnh đứa trẻ sơ sinh trở đi trở lại trong sách, ở các chương 20, 28, 49, 55. Trẻ sơ sinh được lấy làm mẫu không phải vì ngây thơ, mà vì ba tính rất cụ thể: xương mềm gân yếu mà nắm rất chặt, chưa biết phân biệt nên không tranh, và khí chưa bị tiêu hao nên khóc cả ngày mà không khản tiếng. Đó là trạng thái khí đầy mà thân mềm, đúng điều người tu muốn quay về.

Chương này về sau thành nền cho cả truyền thống nội đan. Sáu câu hỏi đầu chương, giới luyện đan đọc thành sáu bậc công phu, và chữ bão nhất ôm lấy cái một trở thành một thuật ngữ riêng của phép tu.

Ba vế này lặp lại gần nguyên văn chương 2, nay thêm vế thứ ba trưởng nhi bất tể, nuôi cho lớn mà không cai quản. Đây là chỗ Đạo Đức Kinh mô tả quan hệ giữa Đạo với vạn vật, và cũng là mẫu mực nó đặt ra cho người trên với kẻ dưới, cha mẹ với con cái. Sinh ra, nuôi nấng, rồi buông cho nó tự lớn theo bản tính của nó. Bốn chữ cuối, huyền đức, đức nhiệm màu, chính là tên gọi cho lối cư xử ấy.

Chương này là một trong vài chương của Đạo Đức Kinh lập luận bằng ba ví dụ vật chất rất cụ thể, ai cũng kiểm chứng được: bánh xe, cái bình, căn nhà.

Ba mươi nan hoa là con số thật của bánh xe ngựa thời Chu, ứng với ba mươi ngày một tháng. Nan hoa là phần thợ đẽo, phần nhìn thấy, phần tốn công. Nhưng cái làm xe chạy được là cái lỗ rỗng ở giữa bầu xe để xỏ trục vào. Bình đất cũng vậy: đất là phần thợ nặn, nhưng chỗ chứa được nước là chỗ trống. Nhà cũng vậy: tường là phần xây, nhưng chỗ ở được là khoảng không.

Kết luận ở hai câu cuối rất gọn và rất sắc: cái có đem lại điều tiện, cái không làm nên công dụng. Hai thứ ấy không chống nhau mà cần nhau. Không có vành và nan thì chỗ trống kia không thành bánh xe.

Riêng vế căn nhà đáng để người làm phong thủy dừng lại lâu hơn. Câu này nói rằng giá trị của một ngôi nhà nằm ở khoảng trống mà nó ôm lấy, chứ không nằm ở khối vật liệu dựng nên nó. Đó cũng chính là điều phong thủy quan tâm: không phải bức tường dày mỏng ra sao, mà là khí đi lại thế nào trong khoảng trống ấy, cửa đặt chỗ nào để khoảng trống ấy dùng được.

Cần nói cho phân minh: Đạo Đức Kinh ở đây không bàn về phong thủy, nó bàn về quan hệ giữa có và không. Nhưng cái nhìn coi khoảng trống là phần thật sự có công dụng thì đúng là nền tư tưởng mà môn trạch pháp về sau đứng lên.

Chữ ngũ sắc ở đây không phải năm màu bất kỳ, mà là ngũ chính sắc của hệ thống cổ: thanh, xích, hoàng, bạch, hắc, ứng với Mộc Hỏa Thổ Kim Thủy. Ngũ âm là cung, thương, giốc, chủy, vũ. Ngũ vị là chua, đắng, ngọt, cay, mặn. Ba bộ năm ấy là toàn bộ bảng phân loại cảm giác của người xưa.

Câu này không bảo đừng nhìn đừng nghe. Nó nói về sự chai lì do dùng quá độ: mắt bị nhồi màu thì mất khả năng thấy cái tinh tế, lưỡi quen vị nồng thì không còn nếm được vị thật của gạo nước. Chữ sảng 爽 ở câu ngũ vị nghĩa gốc là hỏng, sai, không phải sảng khoái như tiếng Việt ngày nay.

Bốn chữ này là cả một triết lý sống, và nó nối thẳng với chương 3 phía trước: hư kỳ tâm, thực kỳ phúc.

Bụng là nhu cầu thật, có đáy, ăn no thì thôi. Mắt là ham muốn theo cái nhìn thấy, không có đáy, thấy cái đẹp lại muốn cái đẹp hơn. Bậc thánh nhân chọn phần có đáy và bỏ phần không đáy. Trong một thời đại mà mọi thứ được bày ra để nhìn, chương này đọc lại thấy sắc hơn cả lúc nó ra đời.

Ba chữ này là chỗ tinh nhất của chương và cũng là chỗ hay bị đọc lướt. Người đời coi được sủng ái là vinh, bị nhục là nhục, hai thứ trái ngược. Đạo Đức Kinh nói cả hai cùng một hạng, vì cả hai đều đặt mình vào thế bị người khác định đoạt. Được ban ơn tức là đã nhận mình ở dưới. Cho nên được cũng nên giật mình, không chỉ mất mới giật mình.

Câu này bị hiểu lệch thành lời khuyên khinh thân, thậm chí bỏ thân. Hai câu kết chương bác bỏ hẳn cách hiểu ấy.

Vô thân ở đây là không lấy cái thân làm trung tâm mọi tính toán, chứ không phải hủy hoại thân. Bằng chứng nằm ngay sau: người đáng gửi gắm thiên hạ chính là người biết quý thân và thương thân. Lập luận đầy đủ là: ai biết giữ gìn thân mình một cách đúng mực thì cũng sẽ giữ gìn thiên hạ như vậy; còn kẻ sẵn sàng đốt thân mình vì danh lợi thì cũng sẽ đốt thiên hạ vì danh lợi.

Ba chữ này đặt tên cho ba cách mà Đạo vượt ngoài ba giác quan: mắt không thấy là di, tai không nghe là hy, tay không nắm là vi. Đặt tên xong, câu tiếp lại nói ngay rằng ba cái ấy không truy ra lẽ được nên hòa làm một. Nghĩa là ba cái tên vừa đặt cũng chỉ là phương tiện, không phải ba thứ riêng.

Đây đúng là lối viết mà chương 1 đã báo trước: mỗi lần sách buộc phải gọi tên, nó lập tức tự tháo cái tên ấy ra.

Hai câu kết đưa chương này từ siêu hình về thực dụng, và đó là câu đáng cho người làm nghề cổ học suy nghĩ. Nắm cái đạo thuở xưa để cai quản cái đang có hôm nay, chứ không phải để hoài cổ. Cái cũ có giá trị vì nó vẫn dùng được cho việc hôm nay, không phải vì nó cũ.

Chữ đạo kỷ 道紀, giềng mối của Đạo, là chữ mà các nhà chú giải đời sau dùng để chỉ cái mạch xuyên suốt nối cổ với kim.

Bảy tỷ dụ liên tiếp là đoạn văn chương đẹp nhất trong chín chương này, và mỗi tỷ dụ tả một mặt của người hành đạo.

Câu đầu tả cái dè dặt: người xưa lội sông mùa đông, băng chưa chắc chịu nổi, mỗi bước phải thử. Đó không phải nhút nhát mà là biết mình đang đi trên nền không chắc, đúng thái độ của người biết rằng hiểu biết của mình có giới hạn.

Ba tỷ dụ sau nói về chất: khúc gỗ chưa đẽo tức chữ phác 樸, thứ chưa bị cắt gọt thành công cụ nên còn nguyên khả năng; hang núi tức chữ cốc 谷 đã gặp ở chương 6, rỗng nên chứa được; nước đục tức không tỏ ra trong trẻo hơn đời, chịu lẫn vào chỗ vẩn đục, cùng ý với hòa quang đồng trần ở chương 4.

Hai câu hỏi này là phép thực hành gọn nhất mà cả sách đưa ra, và ai cũng kiểm chứng được bằng một bát nước đục: không khuấy thì tự trong. Muốn nước trong nhanh mà cứ khuấy lên gạn xuống thì càng đục.

Vế thứ hai bổ sung mặt còn lại, và người đọc thường bỏ quên: yên mãi cũng chết, nên phải biết động dần cho sinh khí trở lại. Hai câu đi thành cặp, đúng luật đọc sách này: động thì biết dừng, tĩnh thì biết khởi.

Sáu chữ này được toàn bộ truyền thống tu tập Đạo Giáo lấy làm khẩu quyết. Hư là dọn trống lòng khỏi thành kiến và toan tính; tĩnh là giữ cho yên, chữ đốc 篤 nghĩa là dày dặn bền bỉ, không phải yên một lúc rồi thôi.

Điều đáng chú ý là mục đích của việc giữ tĩnh không phải để nghỉ ngơi, mà để nhìn cho ra chỗ vạn vật quay về. Lòng còn xao động thì chỉ thấy cái đang dấy lên; lòng lặng rồi mới thấy được cái nhịp lui về.

Chương này đưa ra một quy luật mà cả hệ thuật số Á Đông về sau đều dựa vào: mọi vật đều có nhịp đi ra rồi quay về. Cây đâm chồi rồi rụng lá về gốc, ngày sáng rồi tối, khí thịnh rồi suy.

Chữ thường 常 ở đây chính là chữ trong câu mở đầu chương 1, phi thường đạo. Nó nghĩa là cái không đổi, cái quy luật. Biết lẽ thường gọi là sáng, còn không biết mà làm càn thì gặp hung. Đó là câu gọn nhất mà sách nói về hậu quả của việc đi ngược nhịp trời đất, và cũng là chỗ gần nhất giữa Đạo Đức Kinh với tinh thần của phép chọn thời trong thuật số: không phải mê tín ngày giờ, mà là không làm càn khi chưa biết nhịp.

Bốn bậc người cầm quyền xếp theo thứ tự từ cao xuống thấp, và thứ tự ấy đảo ngược hẳn cách đánh giá thông thường.

Bậc cao nhất không phải người được dân yêu mến ca ngợi, mà là người mà dân chỉ biết là có, không cảm thấy sự can thiệp của ông ta. Người được dân khen chỉ đứng hạng nhì, vì muốn được khen thì phải làm điều gây chú ý, mà gây chú ý tức là đã động tới dân. Hạng ba là bị sợ, hạng tư là bị khinh.

Câu kết chương nói rõ hiệu quả của bậc cao nhất: việc xong xuôi mà trăm họ đều tưởng tự nhiên nó vốn thế, không ai nghĩ là nhờ ai cả. Đó là định nghĩa cụ thể nhất của vô vi trong việc trị nước.

Câu này ngắn mà nặng. Nó đặt trách nhiệm ở người trên chứ không ở dân: dân không tin không phải vì dân xấu, mà vì người trên chưa đủ tín. Cùng ý ấy được nhắc lại nguyên văn ở chương 23.

Bốn câu này thường bị đọc thành lời đả kích Nho gia, vì nhân nghĩa, hiếu từ, trung thần đều là những giá trị trung tâm của Nho. Cách đọc ấy không sai hẳn, nhưng nó bỏ mất tầng lập luận bên dưới.

Điều sách nói không phải là nhân nghĩa xấu, mà là sự xuất hiện của một đức mục luôn là dấu hiệu cho thấy cái nền của nó đã hỏng. Nhà nào cũng thuận hòa thì không ai phải nêu gương hiếu thảo, vì hiếu thảo là chuyện thường ngày, không đáng nêu. Chỉ khi cha con anh em lục đục thì người con hiếu mới nổi bật lên thành tấm gương. Nước yên thì không có tôi trung nổi danh, vì phải có loạn mới phân được ai trung ai phản.

Vậy chương này không bảo dẹp bỏ nhân nghĩa. Nó bảo đừng lấy sự có mặt của nhân nghĩa làm bằng chứng rằng xã hội đang tốt, vì thường thì ngược lại. Đây chính là lập luận chương 2 và chương 3 nói lại một lần nữa ở tầng luân lý: hễ phải dựng một chuẩn lên thì đã có cái trái chuẩn rồi.

Chữ trí tuệ ở đây không phải trí tuệ theo nghĩa tốt đẹp ngày nay, mà là trí khôn khéo léo, thứ dùng để bày mưu tính kế. Có mưu mẹo thì có ngụy trang; càng nhiều mẹo càng nhiều giả dối. Cách hiểu ấy khớp với chương 3 phía trước, chỗ nói khiến kẻ khôn lỏi không dám ra tay.

Một chi tiết văn bản đáng ghi: bản thẻ tre Quách Điếm chép câu này khác, và một số nhà nghiên cứu đọc thành trí biện xuất, hữu đại ngụy, tức tài hùng biện nổi lên thì dối trá lớn xuất hiện. Nghĩa gần nhau nhưng nhấn vào lời nói thay vì mưu kế.