壹Đọc Nhanh Trong Năm Câu
Phật Giáo khởi từ một người có thật, tên Tất Đạt Đa Cồ Đàm, sống ở vùng bắc Ấn Độ và nam Nepal ngày nay vào khoảng thế kỷ thứ năm trước Công nguyên, và điều ông tuyên bố tìm ra không phải một vị thần mà một cách chấm dứt khổ. Cốt của đạo gói trong Tứ Diệu Đế: đời có khổ, khổ có nguyên nhân, khổ có thể dứt, và có con đường để dứt. Con đường ấy là Bát Chánh Đạo, tám nhánh về cái thấy, lời nói, việc làm, nghề nghiệp, nỗ lực, tỉnh giác và định tâm, đi cùng lúc chứ không xếp thành bậc thang leo dần. Phật Giáo cho rằng mọi thứ đều vô thường, đều do duyên mà thành, và không có một cái tôi cố định nào ngồi phía sau, đó là Tam Pháp Ấn. Đích đến gọi là Niết Bàn, nghĩa gốc là dập tắt, tức tắt ngọn lửa tham sân si, chứ không phải một cõi trời để lên.
Từ cái lõi ấy, Phật Giáo trải khắp châu Á rồi sang phương Tây, tách thành nhiều hệ phái với kinh điển bằng ba thứ tiếng, tượng thờ và nghi lễ khác hẳn nhau. Người Việt phần lớn tiếp nhận qua ngả Trung Hoa, nên chùa Việt thờ Phật A Di Đà, tụng kinh chữ Hán và quen với hình Quán Thế Âm thân nữ; người Thái, người Miến, người Lào theo dòng khác, tụng kinh tiếng Pali và không có những vị ấy trong điện thờ. Cả hai đều là Phật Giáo. Theo Pew Research Center, năm 2020 thế giới có khoảng 324 triệu Phật tử, hơn 4 phần trăm dân số toàn cầu.
貳Bối Cảnh Ấn Độ Thế Kỷ Thứ Sáu Trước Công Nguyên
Không đạo nào rơi từ trời xuống. Thế kỷ thứ sáu và thứ năm trước Công nguyên, đồng bằng sông Hằng đổi khác rất nhanh: sắt dùng phổ biến, rừng thành ruộng, đô thị mọc lên, tiền đúc lưu hành, các bộ lạc nhỏ bị những vương quốc lớn như Ma Kiệt Đà và Kiều Tát La nuốt dần. Người ta rời làng, và những câu hỏi vốn có lời đáp sẵn trong tế lễ của làng bỗng không còn ai đáp được.
Đạo Bà La Môn và bốn đẳng cấp
Trật tự tôn giáo đương thời là đạo Bà La Môn, dựng trên bộ Veda, kho thánh điển tiếng Phạn cổ truyền miệng nhiều thế kỷ trước khi được chép lại. Lõi của nó là tế lễ: nghi thức đúng, đọc đúng câu, cúng đúng vật thì trật tự vũ trụ được giữ. Nhưng nghi thức ấy chỉ một lớp người được làm, và đó là chỗ bốn đẳng cấp ăn vào tôn giáo: Bà La Môn là tăng lữ giữ độc quyền tế lễ, Sát Đế Lỵ là vua chúa và chiến binh, Phệ Xá là thương nhân và nông dân, Thủ Đà La là lớp phục dịch, ngoài bốn bậc còn một lớp bị coi là ô uế. Đẳng cấp do sinh ra mà có, không đổi được trong một đời.
Phong trào Sa Môn
Đối lại là phong trào Sa Môn, tiếng Phạn sramana, nghĩa gốc là người nỗ lực: những người rời hẳn nhà cửa, vợ con, nghề nghiệp, sống khất thực, không nhận thẩm quyền của Veda, không cần Bà La Môn làm trung gian giữa mình và cái tuyệt đối. Trong không khí ấy, một người tự tìm ra lời đáp rồi đứng ra giảng là chuyện được xã hội chấp nhận. Tất Đạt Đa Cồ Đàm bước ra từ chính phong trào này.
Dòng chính thống, dựng trên kinh Veda và tế lễ, gắn với bốn đẳng cấp. Về sau tiếp biến thành cái nay gọi là Ấn Độ Giáo.
Lớp văn bản triết học trong lòng truyền thống Veda, nêu thuyết một bản ngã thường hằng. Phật Giáo về sau phủ nhận đúng điểm này.
Do Mahavira dựng, gần như cùng thời cùng vùng. Bất hại triệt để và khổ hạnh nghiêm ngặt. Nay vẫn còn ở Ấn Độ.
Đặt cạnh nhau như vậy thì thấy vì sao Phật Giáo ra đời đúng lúc ấy: nó là một trong nhiều lời đáp cho cùng một câu hỏi đang treo giữa xã hội. Điều khiến nó đứng lại lâu hơn phần lớn các phái cùng thời nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, nó mở cửa cho mọi đẳng cấp vào tăng đoàn, mà thứ bậc trong tăng đoàn tính theo tuổi hạ chứ không theo dòng dõi. Thứ hai, nó tránh cả hai cực đang thịnh, không hưởng thụ theo đời thế tục cũng không hành xác theo các nhóm khổ hạnh, mà chọn cái gọi là trung đạo.
參Đức Phật Thích Ca Mâu Ni
Chữ Phật 佛 là phiên âm rút gọn của tiếng Phạn buddha, nghĩa là người đã tỉnh thức. Đó là một danh hiệu, không phải tên riêng. Tên riêng của ngài là Tất Đạt Đa, họ Cồ Đàm, thuộc dòng Thích Ca; danh hiệu Thích Ca Mâu Ni nghĩa là bậc tịch mặc của dòng Thích Ca.
Theo truyền thống, hoàng hậu Ma Da hạ sinh thái tử trong vườn Lâm Tỳ Ni; hài nhi vừa ra đời liền bước bảy bước, mỗi bước nở một đóa sen. Vua cha Tịnh Phạn nghe tiên tri rằng con mình sẽ hoặc làm chuyển luân thánh vương hoặc bỏ đi tu, bèn giữ con trong cung, không cho thấy cảnh khổ. Đến tuổi trưởng thành, thái tử bốn lần ra bốn cửa thành, lần lượt gặp một người già, một người bệnh, một tử thi, và cuối cùng là một vị sa môn dáng vẻ an nhiên; ba cảnh đầu cho thấy cái không ai tránh được, cảnh thứ tư cho thấy có một lối đi. Đêm ấy ngài rời cung, khoảng hai mươi chín tuổi. Sáu năm sau đó ngài theo học thiền định rồi tu khổ hạnh, ép xác đến chỉ còn da bọc xương mà vẫn không tới đâu. Ngài bỏ khổ hạnh, nhận bát cháo sữa của nàng Sujata, rồi ngồi dưới cội bồ đề ở Bồ Đề Đạo Tràng mà thề không đứng dậy nếu chưa tìm ra. Đêm ấy ngài vượt qua sự quấy phá của Ma vương và thấy được cái làm cho khổ chấm dứt. Ngài tìm lại năm người bạn đồng tu cũ ở vườn Lộc Uyển gần thành Ba La Nại, giảng bài đầu tiên về Tứ Diệu Đế, gọi là chuyển pháp luân lần thứ nhất. Bốn mươi lăm năm còn lại ngài đi khắp lưu vực sông Hằng mà giảng, lập tăng đoàn cho cả nam lẫn nữ. Năm tám mươi tuổi, ngài nhập niết bàn ở Câu Thi Na.
Chứng cứ vật chất chắc chắn nhất về Đức Phật lịch sử là cây trụ đá của vua A Dục tại Lâm Tỳ Ni. Theo UNESCO, vua A Dục hành hương tới đây năm 249 trước Công nguyên và cho dựng trụ đá khắc chữ Brahmi xác nhận đây là nơi Đức Phật đản sinh; hồ sơ UNESCO cũng ghi khu này còn nền gạch, di tích tăng xá và tháp thờ niên đại từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên trở về sau. Về niên đại thì các trường phái tính khác nhau và tới nay chưa thống nhất. Truyền thống Thượng Tọa Bộ đặt ngài ở khoảng 623 tới 543 trước Công nguyên, và UNESCO ghi theo con số này. Giới nghiên cứu phương Tây từng hiệu chỉnh lùi sáu bảy chục năm, cho rằng ngài nhập niết bàn quãng 486 hoặc 487 trước Công nguyên. Gần đây nhiều học giả hạ tiếp xuống, có tài liệu nêu khoảng 410 tới 370 trước Công nguyên. Chưa con số nào được mọi bên nhận. Cũng cần biết: các bản kinh Pali xưa nhất chép lời giảng nhiều hơn chép đời sống, còn tiểu sử liền mạch với đủ chi tiết bốn cửa thành thì xuất hiện muộn hơn hàng thế kỷ.
Chỗ hay hiểu lầm nhất là coi Đức Phật như một vị thần sáng thế. Trong chính giáo nghĩa Phật Giáo, ngài không tạo ra thế giới, không cai quản thế giới, không định đoạt số phận ai, và không đòi ai thờ mình để được cứu. Ngài được mô tả là một con người đã tìm ra lối đi rồi chỉ lại lối ấy, và chính ngài cũng già, cũng bệnh, cũng bỏ thân xác như mọi người.
肆Dòng Thời Gian Hai Nghìn Năm Rưỡi
Từ chuyển pháp luân lần đầu tới lúc tăng đoàn có mặt ở phương Tây là hơn hai nghìn năm trăm năm. Càng lùi về xa thì biên độ niên đại càng rộng; chỗ nào nguồn vênh nhau, như năm chép tạng Pali hay niên đại Bồ Đề Đạt Ma, chúng tôi ghi thẳng.
- Thế kỷ 5 TCNThành đạo và chuyển pháp luân lần đầuGiác ngộ dưới cội bồ đề tại Bồ Đề Đạo Tràng, rồi giảng bài pháp đầu tiên ở vườn Lộc Uyển. Niên đại còn tranh luận, biên độ trải từ thế kỷ 6 tới thế kỷ 4 trước Công nguyên.
- Ngay sau khi Phật nhập niết bànKết tập lần thứ nhấtTheo truyền thống, năm trăm vị A La Hán do ngài Đại Ca Diếp đứng đầu họp tại thành Vương Xá, cùng tụng lại lời Phật dạy; chưa có văn bản viết. Khoảng một trăm năm sau, kỳ kết tập thứ hai ở Tỳ Xá Ly làm tăng đoàn tách thành hai nhánh.
- 268 tới 232 TCNVua A DụcSau cuộc chiến Kalinga khoảng năm 260 trước Công nguyên, hoàng đế Maurya từ bỏ chinh phạt bằng vũ lực, cho khắc bia và trụ đá khắp đế quốc, bảo trợ kết tập lần thứ ba và phái các đoàn truyền giáo đi xa. Khoảng năm 247 trước Công nguyên, ngài Mahinda đưa đạo sang đảo Lanka.
- Thế kỷ 1 TCNTạng Pali được chép thành vănTại Sri Lanka, tăng chúng chép ba tạng lên lá bối. Các nguồn ghi năm khác nhau, có nơi nêu quãng 32 tới 29 trước Công nguyên, có nơi nêu quãng năm 100 trước Công nguyên.
- Thế kỷ 1Phật Giáo vào Trung HoaTruyền thuyết kể Hán Minh Đế mộng thấy người vàng rồi sai sứ sang tây vực, lập chùa Bạch Mã ở Lạc Dương khoảng năm 60 tới 68. Giới nghiên cứu dè dặt vì bản chép chuyện này ra đời sau đó ba trăm năm.
- Thế kỷ 2 tới 3Trung tâm Luy Lâu ở Giao ChâuLuy Lâu, nay thuộc Bắc Ninh, nằm trên đường buôn nối Ấn Độ, Trung Á và Trung Hoa, được ghi nhận là một trong những trung tâm Phật Giáo sớm nhất trong vùng; ngài Khương Tăng Hội hoạt động ở đây vào thế kỷ 3.
- Khoảng thế kỷ 5 tới 6Bồ Đề Đạt Ma sang Trung HoaTheo truyền thống, vị tăng người Ấn này được tôn là sơ tổ Thiền Tông, dòng sau lan sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Sử liệu rất mỏng, các bản chép ghi niên đại khác nhau.
- 629 tới 645Huyền Trang thỉnh kinhVị tăng đời Đường đi mười sáu năm qua Trung Á tới Ấn Độ, học ở Nalanda, mang về Trường An theo một thống kê là 657 bộ kinh sách. Đây là cái lõi lịch sử phía sau tiểu thuyết Tây Du Ký.
- Thế kỷ 7 tới 8Phật Giáo lên Tây TạngVua Tùng Tán Cán Bố lên ngôi năm 629, mở đường tiếp xúc. Đến đời vua Xích Tùng Đức Tán trị vì 755 tới 797, Phật Giáo thành quốc giáo; tu viện Samye dựng khoảng 779.
- 1193Nalanda bị phá, Phật Giáo tàn ở Ấn ĐộĐại học Nalanda bị đạo quân của Bakhtiyar Khalji phá hủy, tăng chúng bị giết hoặc chạy sang Nepal, Tây Tạng, Trung Hoa. Sử gia coi đây là đòn cuối chứ không phải nguyên nhân duy nhất: Phật Giáo Ấn Độ khi ấy đã dồn quá mức vào vài đại tự và mất chỗ dựa trong dân làng.
- Thế kỷ 19 tới 20Phật Giáo vào phương TâyHội Pali Text Society lập năm 1881 ở Anh, khởi công dịch tạng Pali sang tiếng Anh. Năm 1893, tại Nghị Hội Các Tôn Giáo Thế Giới ở Chicago, thiền sư Nhật Bản Thích Tông Diễn và cư sĩ Sri Lanka Anagarika Dharmapala lần đầu trình bày Phật Giáo trước công chúng Âu Mỹ.
伍Ba Con Đường Lan Tỏa
Phật Giáo không lan ra bằng chinh phục mà bằng đường buôn, đường sứ và đường hành hương. Ba hướng rẽ ra từ Ấn Độ, mỗi hướng mang về một diện mạo khác, tới mức người ngoài dễ tưởng là ba đạo riêng.
Xuống phía nam
Hướng này đi sớm nhất, từ thời vua A Dục, sang đảo Lanka rồi vòng theo bờ biển vào lục địa Đông Nam Á. Nhánh này giữ tạng Pali gần như nguyên trạng nên nay được coi là bảo thủ nhất về văn bản. Tên tự gọi là Thượng Tọa Bộ, tiếng Pali Theravada, nghĩa là lời dạy của các bậc trưởng lão; mẫu người lý tưởng là bậc A La Hán, người tự mình dứt sạch phiền não.
Lên phía bắc theo Con Đường Tơ Lụa
Từ tây bắc Ấn Độ, đạo theo các đoàn lạc đà băng Trung Á vào Trung Hoa, rồi lan tiếp sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Đây là hướng dịch thuật nhiều nhất, vì phải diễn đạt tư tưởng Ấn Độ bằng chữ Hán và bằng khái niệm sẵn có của Nho và Lão. Nhánh này mang theo hệ kinh Đại Thừa, tiếng Phạn Mahayana, nghĩa là cỗ xe lớn, đặt lý tưởng Bồ Tát lên trên: không vội vào niết bàn một mình mà nguyện ở lại độ chúng sinh. Từ đây sinh ra Thiền Tông, Tịnh Độ Tông, Thiên Thai Tông.
Lên cao nguyên
Hướng thứ ba đi muộn hơn, từ thế kỷ 7 và 8, vượt Himalaya lên Tây Tạng rồi sang Mông Cổ. Vì đi muộn nên nó nhận trọn cả lớp Phật Giáo Ấn Độ giai đoạn cuối, có cả kinh Đại Thừa lẫn hệ mật pháp gọi là Kim Cang Thừa, tiếng Phạn Vajrayana. Đặc trưng là quan hệ thầy trò rất chặt và các dòng tái sinh của bậc thầy.
| Hướng đi | Ngôn ngữ kinh điển | Tên gọi hệ phái | Các nước hiện nay |
|---|---|---|---|
| Xuống nam: Sri Lanka rồi Đông Nam Á lục địa | Pali | Thượng Tọa Bộ, còn gọi Nam Truyền | Sri Lanka, Miến Điện, Thái Lan, Campuchia, Lào, và một bộ phận người Khmer ở Nam Bộ Việt Nam |
| Lên bắc: Trung Á, Trung Hoa, rồi Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam | Chữ Hán | Đại Thừa, còn gọi Bắc Truyền | Trung Quốc, Đài Loan, Triều Tiên, Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Singapore |
| Lên cao nguyên: Tây Tạng rồi Mông Cổ | Tiếng Tạng | Kim Cang Thừa, thường gọi Phật Giáo Tây Tạng, nằm trong khung Đại Thừa | Tây Tạng, Bhutan, Nepal, Mông Cổ, các vùng Himalaya thuộc Ấn Độ |
陸Giáo Nghĩa Cốt Lõi
Tứ Diệu Đế
Bốn sự thật này sắp theo đúng lối một thầy thuốc làm việc: nêu bệnh, tìm nguyên nhân, xác định có chữa được không, rồi kê đơn. Khổ đế nói đời sống có khổ. Tập đế nói khổ có nguồn, chủ yếu là tham ái và bám giữ, phía sau nữa là vô minh. Diệt đế nói khi nguồn ấy tắt thì khổ tắt theo, tức bệnh chữa được. Đạo đế chỉ ra con đường.
Chữ khổ, chỗ dịch dễ gây hiểu lầm nhất
Chữ được dịch là khổ trong tiếng Pali là dukkha. Dịch gọn một chữ như vậy khiến nhiều người kết luận Phật Giáo bi quan, coi đời là bể khổ và chỉ có vậy. Nghĩa gốc rộng hơn. Một cách hình dung phổ biến là ổ trục bánh xe không khít với trục: xe vẫn chạy, nhưng lúc nào cũng cấn, cũng xóc. Dịch cho sát thì dukkha gần với không thỏa mãn được, không đứng yên được hơn là đau đớn. Nó chia ba tầng: cái đau hiển nhiên như bệnh tật và mất mát; cái khổ nằm ngay trong niềm vui, vì bữa ăn ngon không phải là khổ nhưng không giữ được nó là khổ; và tầng tinh vi nhất, rằng cái gì do điều kiện mà thành thì tự nó đã bấp bênh.
Bát Chánh Đạo
Tám nhánh gồm chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, gom thành ba nhóm giới, định và tuệ. Chữ chánh dịch từ samma, nghĩa gần với đúng đắn và trọn vẹn, không mang nghĩa chính thống đối lập với tà giáo. Điểm dễ hiểu sai là tưởng phải leo hết bậc một mới sang bậc hai; thực ra tám nhánh đi cùng lúc và nâng lẫn nhau, giống tám sợi bện trong một dây thừng.
Tam Pháp Ấn
Chữ ấn nghĩa là con dấu, dùng để đối chiếu xem một lời dạy có phải Phật pháp không. Ba dấu là vô thường, tức mọi thứ do duyên hợp đều biến đổi không ngừng; khổ, theo nghĩa vừa giảng; và vô ngã. Hai dấu đầu phần lớn người nghe chấp nhận được ngay; dấu thứ ba là chỗ khó nhất của cả đạo.
Vô ngã
Tiếng Pali là anatta, nghĩa đen là không có atta, tức không có cái bản ngã thường hằng mà truyền thống Áo Nghĩa Thư đương thời khẳng định là có. Chỗ hay bị hiểu lệch là biến vô ngã thành hư vô, thành câu không có gì cả, làm gì cũng chẳng sao. Giáo nghĩa nói khác. Phật Giáo phân con người thành ngũ uẩn: sắc là thân xác và giác quan, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết và gọi tên, hành là ý muốn cùng thói quen tâm lý, thức là cái biết. Cả năm đều có thật và đang vận hành; điều bị phủ nhận là có thêm một người thứ sáu đứng phía sau mà sở hữu chúng. Ví như chiếc xe: bánh, khung, trục, yên đều có, nhưng không có cái xe nào nằm ngoài các bộ phận đó.
Duyên Khởi
Duyên khởi trả lời thắc mắc bật ra ngay sau vô ngã: nếu không có cái tôi thì cái gì nối các khoảnh khắc lại. Nguyên lý gói trong công thức cái này có nên cái kia có, cái này diệt nên cái kia diệt. Ngọn lửa nến không phải một vật, nó là một tiến trình cần sáp, cần bấc, cần khí; rút một điều kiện ra là hết. Một hệ quả đáng chú ý: trong khung duyên khởi không có nguyên nhân đầu tiên, đây là chỗ Phật Giáo khác căn bản với các đạo có một đấng sáng thế.
Nghiệp và luân hồi
Nghiệp, tiếng Phạn karma, nghĩa đen chỉ là hành động. Nó không phải hình phạt, không phải sổ nợ do ai ghi, và không có tòa án nào ngồi xử. Phật Giáo nhấn vào ý định: hành động cố ý mới tạo nghiệp, làm nhiều thì thành nếp, thành nếp thì kéo theo cảnh ngộ tương ứng. Luân hồi, tiếng Phạn samsara, nghĩa gốc là trôi lăn. Ở đây lại đụng vào vô ngã: không có linh hồn nào bay từ thân này sang thân khác, chỉ có mồi lửa, ngọn nến này châm sang ngọn nến kia.
Niết Bàn
Nirvana trong tiếng Phạn, nibbana trong tiếng Pali, nghĩa đen là thổi tắt. Cái được dập là ba ngọn lửa tham, sân và si. Cần nói rõ: Niết Bàn không phải một cõi trời để lên. Vũ trụ quan Phật Giáo có các cõi trời và có chư thiên, nhưng những cõi ấy vẫn nằm trong luân hồi, chư thiên vẫn hết phước rồi tái sinh, nên lên đó không phải là giải thoát. Niết Bàn là trạng thái chấm dứt, không phải một địa điểm.
Có khổ, khổ có nguyên nhân, khổ có thể dứt, có con đường dứt khổ.
Tám nhánh gom thành ba nhóm giới, định, tuệ. Đi đồng thời chứ không xếp bậc.
Ba dấu để nhận ra Phật pháp: vô thường, khổ, vô ngã.
Mọi thứ khởi lên do điều kiện, không có nguyên nhân đầu tiên.
Hành động cố ý và quán tính nó để lại. Không phải hình phạt, không phải định mệnh cứng.
Nghĩa gốc là thổi tắt. Là một trạng thái, không phải một nơi chốn.
柒Chư Phật Và Bồ Tát
Bước vào một ngôi chùa Việt, quý vị gặp cả một điện thờ đông đúc, và ba hạng khác nhau thường bị gộp làm một. Phật là bậc đã giác ngộ trọn vẹn, tự mình tìm ra con đường rồi chỉ lại cho người khác. A La Hán là bậc đã dứt sạch phiền não và chấm dứt luân hồi, nhưng đi theo con đường người khác đã mở; đây là mẫu người lý tưởng của hệ Nam Truyền. Bồ Tát, tiếng Phạn bodhisattva, là bậc phát nguyện thành Phật nhưng chưa vào niết bàn, tự nguyện ở lại trong luân hồi để cứu độ chúng sinh; đây là mẫu người lý tưởng của hệ Đại Thừa.
| Danh hiệu | Là ai | Dấu hiệu nhận ra khi nhìn tượng |
|---|---|---|
| Thích Ca Mâu Ni | Đức Phật lịch sử, người khai đạo | Y áo tu sĩ giản dị, không trang sức, tóc xoắn ốc. Tay phải duỗi chạm mặt đất, gọi là xúc địa ấn, hoặc ôm bình bát. |
| A Di Đà | Phật của cõi Cực Lạc phương tây, trung tâm pháp môn Tịnh Độ | Thường đứng, tay duỗi xuống trong tư thế đón tiếp, hoặc ngồi bắt ấn thiền trên đài sen. Hai bên là Quán Thế Âm và Đại Thế Chí. |
| Dược Sư | Phật chữa bệnh, cõi Lưu Ly phương đông | Cầm bình thuốc hoặc bát thuốc. Thân tượng nhiều nơi tô màu xanh lưu ly. |
| Di Lặc | Bồ Tát sẽ thành Phật ở một đời sau | Trong nghệ thuật Ấn Độ và Tây Tạng: đội mũ, ngồi ghế thả hai chân xuống như sắp đứng dậy. Trong chùa Việt lại là ông bụng phệ cười lớn, theo hình Bố Đại Hòa Thượng. |
| Quán Thế Âm | Bồ Tát của lòng từ bi | Cầm bình cam lộ và nhành dương liễu, trên mũ có một tượng Phật A Di Đà rất nhỏ. Còn có dạng nghìn tay nghìn mắt. |
| Địa Tạng | Bồ Tát nguyện xuống địa ngục cứu chúng sinh, gắn với việc cầu siêu | Mặc áo tu sĩ trơn, không đeo chuỗi ngọc như các Bồ Tát khác. Cầm tích trượng và viên minh châu. |
| Văn Thù | Bồ Tát của trí tuệ | Giơ kiếm chặt đứt vô minh, tay kia cầm quyển kinh trên đài sen. Cưỡi sư tử. |
| Phổ Hiền | Bồ Tát của hạnh nguyện | Cưỡi voi trắng, thường đứng đối xứng với Văn Thù hai bên Đức Phật Thích Ca. |
Một câu hỏi hay được nêu: vì sao ở Việt Nam và Trung Hoa, Quán Thế Âm hiện thân nữ, trong khi kinh gốc tiếng Phạn tả một vị nam. Tượng thời Ngụy Tấn ở Trung Hoa còn dáng nam rõ; giới nghiên cứu nhìn chung xem đời Đường là chặng chuyển, tới đời Tống thì hình tướng nữ đã ổn định. Chính kinh mở đường trước: phẩm Phổ Môn nói vị Bồ Tát này ứng hiện ba mươi ba thân tùy người cần gặp thân nào, trong đó có thân nữ. Kế đó, tín ngưỡng dân gian Trung Hoa sẵn có nhu cầu một vị che chở gần gũi, nghe được lời khấn của người mẹ, người vợ, từ đó sinh ra cả dạng Quán Âm Tống Tử. Sau cùng, truyện công chúa Diệu Thiện gắn thân thế nữ vào vị Bồ Tát này và lan rất rộng.
Người Việt quen gọi mọi pho tượng trong chùa là ông Phật. Cách gọi ấy gộp mất một phân biệt mà chính giáo nghĩa coi trọng: Bồ Tát không phải Phật. Quán Thế Âm, Địa Tạng, Văn Thù, Phổ Hiền, Di Lặc đều là Bồ Tát; riêng Di Lặc được nói là sẽ thành Phật, nhưng ở đời sau chứ chưa phải bây giờ. Kèm theo là một nhầm lẫn nữa: gọi tượng ông bụng phệ cười lớn là Phật Di Lặc rồi xoa bụng cầu tài.
捌Kinh Điển
Kho sách Phật Giáo gọi là Tam Tạng, tiếng Phạn Tripitaka, nghĩa đen là ba cái giỏ, vì thời xưa lá bối chép chữ đựng trong giỏ. Ba giỏ là Kinh, tức lời giảng của Đức Phật và các đại đệ tử; Luật, tức giới luật và nề nếp sinh hoạt của tăng đoàn; và Luận, tức phần phân tích và chú giải do các luận sư đời sau soạn.
| Tạng | Ngôn ngữ | Thời điểm định hình | Hệ phái dùng | Quy mô |
|---|---|---|---|---|
| Tạng Pali | Tiếng Pali | Chép thành văn ở Sri Lanka khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên; các nguồn ghi năm khác nhau, có nơi nêu quãng 32 tới 29 trước Công nguyên, có nơi nêu quãng năm 100 trước Công nguyên | Thượng Tọa Bộ, Nam Truyền | Trọn ba tạng của một hệ phái. Riêng Kinh Tạng chia làm năm bộ, gọi là năm Nikaya. |
| Hán tạng | Chữ Hán | Dịch liên tục từ khoảng thế kỷ 2 tới đời Tống; khắc in trọn bộ lần đầu năm 983 | Bắc Truyền: Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam | Bản chuẩn nay là Đại Chính Tân Tu Đại Tạng Kinh, in ở Tokyo từ 1924 tới 1929. Các nguồn thống kê khác nhau: có nguồn ghi 55 tập chính với 2184 văn bản kèm 45 tập tục biên, có nguồn ghi toàn bộ 100 tập với 3360 tác phẩm. |
| Tạng Tây Tạng | Tiếng Tạng | Dịch từ thế kỷ 7 trở đi, san định thành bộ vào thế kỷ 14, công lớn thuộc về ngài Bố Đốn (1290 tới 1364) | Kim Cang Thừa: Tây Tạng, Bhutan, Mông Cổ | Kangyur là lời Phật, khoảng 108 tập; Tengyur là luận giải, khoảng 224 tập với 3626 văn bản. Nhiều bản nay đã mất nguyên gốc tiếng Phạn. |
Trong khối khổng lồ ấy, số bản người Việt tụng hằng ngày chỉ đếm trên đầu ngón tay. Bát Nhã Tâm Kinh ngắn nhất và được tụng nhiều nhất, gói tư tưởng tánh không vào chừng hai trăm sáu mươi chữ Hán, kết bằng câu chú 揭諦揭諦. Kinh A Di Đà tả cõi Cực Lạc và pháp môn niệm danh hiệu, là bài tụng chính của người tu Tịnh Độ. Kinh Phổ Môn vốn là một phẩm trong Kinh Pháp Hoa, nói về ba mươi ba ứng thân của Quán Thế Âm, thường tụng khi cầu an. Kinh Địa Tạng nói về hiếu đạo và việc cứu độ vong linh, gắn với lễ Vu Lan tháng bảy. Kinh Kim Cang thuộc hệ Bát Nhã như Tâm Kinh nhưng dài hơn, là bản văn gắn với Thiền Tông.
玖Chú, Ấn Và Chữ Vạn
Chú 咒, còn gọi là chân ngôn, tiếng Phạn là mantra, là những câu giữ nguyên âm Phạn mà không dịch nghĩa; kinh sách gọi là đà la ni, phiên từ dharani, nghĩa gốc là cái giữ gìn. Không dịch, vì người xưa cho rằng dịch ra là mất cái sức của âm thanh, như dịch bài hát ru sang tiếng khác thì đứa trẻ không ngủ nữa.
Chỗ khác với chú của các đạo cầu đảo nằm ở hướng nhắm. Chú cầu đảo hướng ra ngoài: gọi thần, sai âm binh, buộc một thế lực làm theo ý người trì. Chú trong Phật Giáo hướng vào trong: lặp một câu cho tới khi tâm lắng, ba nghiệp thân khẩu ý gom về một mối; trong Mật Tông, việc ấy đi liền với bắt ấn và quán tưởng, gọi là tam mật tương ưng. Ngoài đời, ranh giới ấy mờ đi nhiều.
Lục tự đại minh chú của Bồ tát Quán Thế Âm, nghĩa đen là viên ngọc quý trong hoa sen: mani là ngọc, chỉ tâm bồ đề; padme là hoa sen, chỉ tâm người. Người Tây Tạng khắc lên vách đá và cối kinh luân, người Việt gặp trên tràng hạt.
Tên đầy đủ là Thiên Thủ Thiên Nhãn Quán Thế Âm Bồ Tát Quảng Đại Viên Mãn Vô Ngại Đại Bi Tâm Đà La Ni; bản thông dụng ở Việt Nam có 84 câu, gắn với hạnh nguyện cứu khổ của Quán Thế Âm, trì nhiều nhất trong công phu chùa Bắc Tông.
Tên đầy đủ là Bạt Nhất Thiết Nghiệp Chướng Căn Bản Đắc Sinh Tịnh Độ Đà La Ni, thuộc dòng Tịnh Độ, hướng về Phật A Di Đà và cõi Cực Lạc; người Việt trì trong lễ cầu siêu và tang lễ.
Âm Hán Việt là yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha; tiếng Phạn là gate gate paragate parasamgate bodhi svaha, nghĩa là qua rồi, qua tới bờ bên kia, qua hẳn tới bờ bên kia, giác ngộ, lành thay. Câu này khép lại Bát Nhã Tâm Kinh, bài kinh chùa Việt nào cũng tụng.
Ấn
Ấn 印, tiếng Phạn là mudra, là thế tay. Nhìn tượng trong chánh điện sẽ thấy mỗi pho một thế: lòng bàn tay đưa ra trước là ấn vô uý, ý nói đừng sợ; hai tay chồng ngửa trong lòng là ấn thiền định; ngón cái chạm ngón trỏ khép vòng tròn là ấn chuyển pháp luân. Ấn không phải phép thuật mà là ngôn ngữ hình thể, cho người trước tượng biết pho tượng đang nói gì.
Chữ vạn
Chữ vạn 卍 là biểu tượng cổ xưa và chính đáng của Phật Giáo. Người Việt đọc là vạn, nghĩa là muôn, hàm ý muôn điều lành; tiếng Phạn là svastika, nghĩa gốc là điều tốt lành. Trong kinh Bắc truyền, dấu này nằm trên ngực Đức Phật. Nó đã có mặt ở Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam từ hàng nghìn năm trước, tức trước khi Đảng Quốc Xã Đức ra đời rất lâu, và hôm nay vẫn được khắc trên cổng tam quan, bệ tượng, bìa kinh của chùa Việt. Về chiều quay, giới nghiên cứu còn tranh luận và chùa Việt dùng cả hai; điều được nhất trí là xoay chiều nào thì chữ vạn cũng tượng trưng cho từ bi và trí tuệ. Dạng hay gặp ở chùa là chữ vạn đặt thẳng, bốn cạnh song song mặt đất, phần lớn theo chiều kim đồng hồ.
Đây là chỗ nên phân biệt cho rõ, bằng cái nhìn bình tĩnh. Dấu hiệu của Đảng Quốc Xã Đức, tiếng Đức gọi là Hakenkreuz, nghĩa đen là chữ thập có móc, được vẽ nghiêng bốn mươi lăm độ, tô đen, đặt trong nền cờ đỏ có vòng tròn trắng của đảng ấy. Chữ vạn nhà chùa đặt thẳng và mang nghĩa cát tường. Khác ở góc đặt, ở màu, ở tư thế, và khác hoàn toàn ở ý nghĩa. Nêu sự thật này không nhằm lên án ai, chỉ để quý vị nhìn chữ vạn trên nóc chùa mà biết đúng đó là cái gì.
拾Nghi Lễ Và Thực Hành
Phật Giáo không có một nghi thức bắt buộc chung cho mọi người theo, kiểu ngày nào giờ nào phải làm gì. Cái được coi là gốc nằm ở ba phần: giới, định, tuệ. Nghi lễ là cái vỏ giúp ba phần ấy có chỗ trong đời sống thường ngày, tự nó không phải mục đích.
Bước vào cửa đạo, nhận Phật, Pháp, Tăng làm nơi nương tựa, được thầy đặt cho một pháp danh. Không phải phép rửa tội, mà là lời tự nhận đường đi.
Năm điều người cư sĩ nguyện giữ: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Nhận rồi thì giữ suốt đời, ai giữ được tới đâu thì tự biết tới đó.
Đọc lớn lời kinh theo nhịp mõ, vào công phu sáng và chiều. Người Việt tụng nhiều nhất là Bát Nhã Tâm Kinh, Kinh A Di Đà, Kinh Phổ Môn. Tụng không phải để Phật nghe mà để người tụng nghe.
Lặp danh hiệu Nam mô A Di Đà Phật, lần theo tràng hạt hoặc niệm thầm khi đi đường. Pháp tu của Tịnh Độ, dễ vào nhất với người bận rộn và phổ biến nhất trong nhà người Việt.
Ngồi yên, theo dõi hơi thở hoặc quán một đề mục. Nam Tông có thiền chỉ và thiền quán theo tạng Pali, Bắc Tông có thiền của Thiền Tông. Thiền không đòi tin gì trước.
Năm vóc gieo xuống đất: hai gối, hai khuỷu tay và trán chạm đất. Nhà chùa giảng đó là hạ cái ngã xuống, không phải quỵ luỵ xin xỏ. Thường lạy ba lạy, ứng với Tam Bảo.
Dâng lên Tam Bảo hương, hoa, đèn, quả, nước, và vật thực cho tăng đoàn. Kinh xếp bậc cao nhất là cúng dường bằng chính sự tu tập, không phải bằng lễ vật.
Người tại gia lên chùa thọ tám giới trong một ngày một đêm, tập sống nếp người xuất gia. Ngoài năm giới còn thêm: không vòng hoa trang sức và ca hát; không nằm giường ghế cao rộng; không ăn phi thời. Truyền thống chọn sáu ngày âm lịch trong tháng.
Người xuất gia và cư sĩ tại gia
Hai lớp người này khác nhau về mức độ, không khác nhau về đích. Người xuất gia là tỳ kheo và tỳ kheo ni, cạo tóc, mặc áo của tăng đoàn, sống trong chùa, giữ giới bổn hàng trăm điều, không lập gia đình. Người tại gia là cư sĩ, vẫn đi làm, vẫn nuôi con, giữ năm giới, đi chùa ngày rằm mùng một. Kinh không xếp cư sĩ thấp hơn về khả năng chứng ngộ, nhưng thừa nhận điều kiện sống hai bên khác nhau nên đòi hỏi cũng khác. Ở Việt Nam, hai bên nương nhau: chùa dạy đạo và làm lễ, cư sĩ cúng dường và gánh phần lớn việc từ thiện.
拾壹Tông Phái
Sau khi Đức Phật nhập niết bàn, tăng đoàn kết tập kinh điển nhiều lần rồi dần chia đường, nay quen chia làm ba thừa lớn: Nam Tông, Bắc Tông và Kim Cang Thừa. Cả ba cùng thờ một Đức Phật lịch sử, cùng nhận Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo, khác nhau ở kho kinh được dùng, ở lý tưởng tu và ở cách hành trì.
| Thừa | Vùng chính | Ngôn ngữ kinh | Lý tưởng tu | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|---|---|
| Nam Tông, tức Theravada | Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia; ở Việt Nam có Nam Tông Kinh và Khmer | Pali | A la hán, tự mình dứt sạch phiền não ngay đời này | Giữ tạng Pali, tăng khất thực, không bắt buộc ăn chay |
| Bắc Tông, tức Đại Thừa | Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam | Hán, dịch lại từ Phạn | Bồ tát, tự độ đi liền với độ người | Nhiều tông phái, thờ cả chư Bồ tát, tăng ni ăn chay; phần lớn chùa Việt theo dòng này |
| Kim Cang Thừa, tức Mật Tông | Tây Tạng, Bhutan, Mông Cổ, Himalaya | Tạng, gốc từ Phạn | Bồ tát, nhắm thành tựu ngay trong một đời | Trì chú, bắt ấn, quán tưởng mạn đà la, vai trò vị đạo sư rất nặng |
Các tông trong Đại Thừa mà người Việt hay nghe
Không lập văn tự, chỉ thẳng vào tâm người, thấy tánh thành Phật. Truyền vào Trung Hoa từ Tổ Bồ Đề Đạt Ma khoảng thế kỷ 6, tới Lục tổ Huệ Năng thì định hình; kinh gối đầu là Kinh Kim Cang.
Niệm danh hiệu Phật A Di Đà, nguyện sinh về cõi Cực Lạc rồi tu tiếp ở đó, dựa vào Kinh A Di Đà và Kinh Vô Lượng Thọ. Đây là tông ảnh hưởng rộng nhất trong dân gian Việt Nam, vì pháp tu dễ nhận và không đòi chữ nghĩa.
Còn gọi là Chân Ngôn Tông, lấy trì chú, bắt ấn và quán tưởng làm cửa vào, dựa vào Kinh Đại Nhật và Kinh Kim Cang Đảnh. Ở Việt Nam, Mật Tông ít khi đứng riêng mà hoà vào nghi thức các chùa Bắc Tông.
Lấy giới luật làm gốc, chuyên nghiên cứu và nghiêm trì Luật tạng. Không đông tín đồ nhưng ảnh hưởng lớn tới nếp sống trong chùa, vì giới đàn và nghi thức truyền giới dựa vào phần này.
Dựa vào Kinh Hoa Nghiêm, chủ trương pháp giới nhất thể, cái một chứa cái tất cả; nặng triết lý, ảnh hưởng tới tư tưởng hơn tới nghi lễ.
Do Trí Khải Đại sư lập ở Trung Hoa thế kỷ 6, lấy Kinh Diệu Pháp Liên Hoa làm gốc, nổi tiếng với thuyết ba ngàn pháp giới trong một niệm. Ở Việt Nam, tông này thấm qua nghi thức tụng Kinh Phổ Môn.
拾貳Số Tín Đồ Ngày Nay
Theo Pew Research Center, báo cáo tháng 6 năm 2025 về biến động tôn giáo thế giới giai đoạn 2010 tới 2020, toàn cầu có khoảng 324 triệu Phật tử vào năm 2020, chiếm hơn 4% dân số thế giới, giảm khoảng 5% so với 343 triệu năm 2010 khi Phật tử chiếm gần 5%. Cũng theo Pew, 98% Phật tử sống ở châu Á Thái Bình Dương; Bắc Mỹ có 5,0 triệu và châu Âu 2,5 triệu, hai vùng đều tăng hơn một phần tư so với 2010.
Nước đông Phật tử nhất là Thái Lan với 68 triệu người, bằng 94% dân số; kế đó là Trung Quốc với 53 triệu, nhưng chỉ bằng 4% dân số. Mười nước đông nhất cộng lại là 296 triệu, tức 91% tổng số toàn cầu. Xét tỷ lệ trên dân số, cao nhất là Campuchia 97%, Thái Lan 94%, Myanmar 89%, Bhutan 75%, Sri Lanka 70%, Lào 64%, Mông Cổ 51%. Tất cả đều là ước tính năm 2020 của Pew.
Việt Nam: hai con số vênh nhau rất xa
| Nguồn | Năm | Con số | Cách đếm |
|---|---|---|---|
| Tổng điều tra dân số và nhà ở | 2019 | 4,6 triệu người, bằng 4,8% dân số và 35% số người khai có tôn giáo | Người tự khai là tín đồ Phật giáo trong phiếu điều tra; năm 2019 Công giáo vượt lên đứng đầu với 5,9 triệu |
| Tổng điều tra dân số và nhà ở | 2009 | 6,8 triệu người, khi ấy đứng đầu | Cùng cách đếm như trên |
| Ban Tôn giáo Chính phủ, con số Giáo hội dẫn lại | 2010 | Khoảng 10 triệu tín đồ | Ước tính hành chính, rộng hơn phiếu điều tra |
| Trang Hoà thượng Chủ tịch Hội đồng Trị sự, bài tổng kết 42 năm Giáo hội | 2023 | Ước chừng 60% dân số | Ước tính, gộp cả người có cảm tình với đạo Phật |
| Giáo hội Phật giáo Việt Nam | tháng 6 năm 2023 | 55.011 tăng ni, trên 19.000 cơ sở tự viện | Đếm người xuất gia và cơ sở, không đếm tín đồ |
Khoảng cách giữa 4,6 triệu và vài chục triệu quá lớn để bỏ qua, nên xin nói thẳng vì sao. Điều tra dân số đếm lời khai: người trả lời phải tự nhận mình là tín đồ Phật giáo thì mới được tính. Thống kê giáo hội đếm rộng hơn nhiều: gộp cả người đã quy y, người thường đi chùa, và người mà giáo hội gọi là có cảm tình với đạo Phật. Theo Luật Khoa tạp chí năm 2021, Giáo hội Phật giáo Việt Nam không tự thống kê tín đồ mà dẫn lại ước tính của Ban Tôn giáo Chính phủ, đồng thời lập luận rằng ngoài những người đã khai theo tôn giáo khác thì phần còn lại đều thuộc về đạo Phật.
Mấu chốt nằm ở chỗ này: đông đảo người Việt đi chùa nhưng không khai mình theo đạo nào. Họ thắp hương ngày rằm, đi lễ đầu năm, làm lễ cầu siêu cho cha mẹ, nhưng khi được hỏi tôn giáo thì trả lời là không; với họ, đi chùa là việc của người Việt, không phải của một tín đồ đăng ký. Con số 4,6 triệu đo cái danh xưng, con số vài chục triệu đo cái tập tục. Chưa có khảo sát nào được cả hai bên cùng công nhận, nên trang này ghi cả hai con số kèm cách đếm, thay vì chọn một con số rồi gọi đó là sự thật.
拾參Tại Việt Nam
Phật Giáo vào Việt Nam rất sớm và vào bằng cả hai đường: đường biển theo thuyền buôn Ấn Độ tới Giao Châu, đường bộ từ phương bắc xuống theo các đoàn tăng sĩ. Đường biển tới trước.
Trung tâm đầu tiên là Luy Lâu, nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đây là một trong ba trung tâm Phật giáo lớn ở Đông Á những thế kỷ đầu công nguyên, cùng Lạc Dương và Bành Thành. Tới thế kỷ 2, ở đây đã dựng hơn 20 bảo tháp, độ hơn 500 tăng sĩ, dịch 15 bộ kinh; Mâu Tử soạn Lý Hoặc Luận tại đất này, còn Khương Tăng Hội, sống khoảng 200 tới 247, học đạo ở Giao Châu rồi mới sang Trung Hoa hoằng pháp. Ngay từ buổi ấy, Phật Giáo ở Luy Lâu đã pha với tín ngưỡng bản địa, để lại hệ thờ Tứ Pháp mây, mưa, sấm, chớp.
Thời Lý và thời Trần là đỉnh cao, nhà chùa gần như giữ vai trò quốc giáo: vua học chữ với thiền sư, thiền sư bàn việc nước, chùa là trường của làng. Tiêu biểu là Trần Nhân Tông, sinh năm 1258, làm vua từ 1278 tới 1293, hai lần cầm quân chống Nguyên Mông, nhường ngôi năm 1293, xuất gia lên Yên Tử năm 1299. Ngài lập Thiền phái Trúc Lâm, thiền phái thuần Việt đầu tiên, hợp nhất các dòng thiền có sẵn thành một mối, lấy hiệu Điều Ngự Giác Hoàng và mất năm 1308; ba vị tổ của phái là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Một ông vua đang thắng trận mà bỏ ngai lên núi tu là chuyện hiếm trong sử Á Đông, và nó giải thích vì sao Yên Tử nay vẫn là chỗ hành hương lớn của miền Bắc.
Sau nhiều thế kỷ nhường chỗ cho Nho học, nhà chùa tự chỉnh đốn. Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học lập ngày 26 tháng 8 năm 1931, Hoà thượng Khánh Hoà làm hội trưởng; Hội An Nam Phật học lập năm 1932 ở chùa Từ Đàm, Huế; Hội Phật giáo Bắc Kỳ lập năm 1934 ở chùa Quán Sứ, Hà Nội.
Báo Pháp Âm ra năm 1929 được coi là tờ báo Phật giáo đầu tiên bằng chữ quốc ngữ, sau đó là Viên Âm năm 1933 ở Huế, Đuốc Tuệ năm 1935 ở Hà Nội. Từ đây người thường đọc được kinh mà không cần biết chữ Hán.
Thành lập ngày 7 tháng 11 năm 1981 tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, hợp nhất 9 tổ chức và hệ phái thành một tổ chức duy nhất. Tới tháng 6 năm 2023, Giáo hội cho biết có 55.011 tăng ni và trên 19.000 cơ sở tự viện trên 63 tỉnh thành.
Ở Tây Nam Bộ, đồng bào Khmer theo Nam Tông với hệ chùa riêng, kiến trúc riêng, kinh Pali và nếp khất thực. Bằng chứng thấy được rằng Phật Giáo Việt Nam không thuần nhất.
Chỗ hay hiểu lầm là đồng nhất mọi ngôi chùa Việt với một tông phái duy nhất, hễ nghe chùa là nghĩ ngay tới Thiền, hoặc hễ nghe niệm Phật là gán hết cho Tịnh Độ. Thực tế phần lớn chùa Việt là chùa dung hợp. Trong một thời khoá buổi sáng ở chùa Bắc Tông, quý vị nghe cả ba: ngồi thiền là phần Thiền, niệm danh hiệu Phật A Di Đà là phần Tịnh, trì chú Đại Bi là phần Mật. Tạp chí Nghiên cứu Phật học đã ghi chủ trương dung hợp ấy trong văn học Phật giáo Đàng Trong từ thế kỷ 17. Gọi tên một ngôi chùa Việt bằng đúng một tông phái thường là gọi thiếu.
拾肆Dấu Vết Trong Đời Sống Và Trong Phong Thủy
Có những thứ thấm sâu tới mức người ta không còn nhận ra gốc gác của nó. Một người Việt nói ở hiền gặp lành, cắm ba nén hương ngày rằm, than một chuyện xui là cái nghiệp, thì đang dùng ngôn ngữ của Phật Giáo, dù chưa từng quy y.
Đầu tiên là nhân quả. Kinh dạy mỗi hành vi của thân, của miệng, của ý đều gieo một cái nhân, và nhân ấy chín thành quả theo điều kiện của nó, không cần vị thần nào ngồi ghi sổ. Vào dân gian, giáo lý ấy rút gọn thành ở hiền gặp lành, đời cha ăn mặn đời con khát nước; người nói câu đó không nghĩ mình đang trích kinh.
Kế đến là nhịp rằm và mùng một, vốn theo lịch trăng nhà nông nhưng chính nhà chùa gắn vào một nếp: ăn chay, lên chùa lễ Phật, thắp hương bàn thờ gia tiên. Ít ai nghĩ mình đang giữ một lịch tu, nhưng đó là lịch tu đã thành thói quen của cả xã hội.
Rồi tới Vu Lan, rằm tháng bảy âm lịch, gốc từ Kinh Vu Lan Bồn kể tích Mục Kiền Liên thấy mẹ đoạ trong cảnh khổ, dâng cơm thì cơm hoá lửa, phải nhờ sức chú nguyện của tăng đoàn mười phương mới cứu được; chữ Vu Lan phiên từ Ullambana, hàm ý cứu kẻ treo ngược. Nay Vu Lan đã thành ngày báo hiếu của cả nước, với tục bông hồng cài áo. Chữ hiếu vốn được coi là chuyện Nho Giáo, nhưng ngày hiếu lớn nhất năm của người Việt lại là ngày lễ nhà chùa.
Dấu vết còn nằm trong bố cục nhà ở: có bàn thờ Phật thì bàn thờ Phật đặt cao hơn bàn thờ gia tiên, một trật tự ít ai giải thích, rằng ông bà là người thân đã khuất còn Phật là bậc giác ngộ. Tràng hạt một trăm lẻ tám hạt ứng với một trăm lẻ tám phiền não; hoa sen thì khắp nơi, mang nghĩa mọc từ bùn mà không nhiễm bùn. Lời ăn tiếng nói cũng vậy: duyên, nghiệp, kiếp trước đều là thuật ngữ nhà Phật, karma dịch là nghiệp. Chữ nghiệp trong kinh là hành vi có chủ ý, chữ nghiệp ngoài quán nước chỉ còn nghĩa là số xui.
Chỗ gặp và chỗ khác với phong thủy
Chỗ này cần nói cho sòng phẳng, vì cả hai phía đều hay nói quá. Phật Giáo nguyên thủy không dạy phong thủy. Trong Kinh Phạm Võng thuộc Trường Bộ, Đức Phật kể một loạt nghề mà Ngài gọi là nuôi mạng tà, gồm xem tướng, xem tay, chiêm tinh, bói toán, chọn ngày chọn giờ, và nói rõ Ngài không sống bằng những việc ấy. Kinh Di Giáo, lời dạy trước khi Ngài nhập niết bàn, cũng khuyên tỳ kheo không xem bói, xem quẻ, xem sao, xem tướng số. Lý do nằm trong giáo nghĩa: nghiệp do chính mình tạo và đổi được, không có định mệnh nằm sẵn trong thế đất.
Nhưng đó là giáo nghĩa. Trong thực hành dân gian Á Đông, chùa và phong thủy đã đi cùng nhau rất lâu đời. Chùa Việt cổ hầu như đều dựng theo thế tựa sơn hướng thủy, lưng dựa núi mặt nhìn ra sông hồ; Tạp chí Nghiên cứu Phật học khi khảo các chùa di tích quốc gia đặc biệt ở Bắc Bộ đã dẫn chùa Hương, chùa Thầy, chùa Phật Tích, chùa Côn Sơn. Cần ghi trung thực một điểm: các bài khảo cứu kiến trúc thường gọi nguyên tắc ấy là chọn thế đất và cảnh quan, không phải lúc nào cũng gọi là phong thủy; hai lối gọi trùng nhau ở phần lớn tiêu chí, nhưng không đồng nhất về gốc.
Chỗ gặp còn rõ hơn ở tín ngưỡng. Kiểu chùa tiền Phật hậu Mẫu phổ biến ở miền Bắc từ khoảng thế kỷ 16 và 17: trước thờ Phật, sau có cung Mẫu; cũng theo tạp chí trên, ngày mùng một và ngày rằm người dân lễ Phật rồi lễ Mẫu trong cùng một ngôi chùa.
Từ đó sinh ra hai hiểu lầm ngược chiều: coi Phật Giáo như một hệ phong thủy có thần lực, đi chùa để xin đổi vận; hoặc cho rằng ai xem hướng nhà, chọn ngày cưới thì đã phản lại đạo Phật. Sự thật là hai lớp cùng tồn tại trong một ngôi chùa: lớp giáo nghĩa do kinh điển quy định, lớp tập tục do đời sống bồi đắp. Chúng không buộc phải đồng ý với nhau.
拾伍Những Chỗ Hay Hiểu Lầm
Một đạo tồn tại hai mươi lăm thế kỷ, đi qua hàng chục nền văn hoá, tất mang theo nhiều lớp hiểu sai. Phần dưới gỡ những chỗ hay bị nhầm nhất trong cách người Việt nói về Phật Giáo, không phải để bênh, chỉ để quý vị nhìn cho đúng cái đang nhìn.
Cái nhìn này bắt nguồn từ chữ khổ trong Tứ Diệu Đế, nhưng dukkha không chỉ nghĩa là đau đớn, nó chỉ tình trạng không thoả, không bền. Diệu đế thứ nhất là chẩn bệnh, không phải kết luận; ba diệu đế còn lại nói về nguyên nhân, khả năng dứt bệnh và con đường. Một hệ thống kết bằng con đường thì khó gọi là yếm thế.
Trong kinh, Ngài là một con người có thật, sinh ra, tu tập, giác ngộ và nhập niết bàn, tự gọi mình là người chỉ đường chứ không phải người ban ơn. Nhà chùa giảng lạy Phật là lạy tấm gương và con đường; ai lễ Phật để xin đổi vận thì đang làm một việc mà chính kinh không hứa.
Nam Tông không bắt buộc ăn chay: tăng đi khất thực, ai cúng gì thọ nấy, kinh cho phép dùng tam tịnh nhục, tức thịt mà người thọ không thấy, không nghe, không nghi rằng con vật bị giết vì mình. Bắc Tông thì tăng ni ăn chay trường, cư sĩ Việt Nam phần lớn ăn chay theo kỳ. Ăn chay là pháp tu về lòng từ, không phải điều kiện để được gọi là Phật tử.
Niết bàn, tiếng Phạn là nirvana, nghĩa gốc là dập tắt, như tắt một ngọn lửa. Cái được dập là tham, sân, si, không phải được cấp chỗ ở một cõi nào. Kinh mô tả niết bàn bằng phủ định nhiều hơn khẳng định, để người đọc thôi hình dung nó như một nơi chốn. Cực Lạc của Tịnh Độ là chuyện khác, và ngay Tịnh Độ cũng coi đó là chỗ tu tiếp.
Hai đạo cùng sinh ở Ấn Độ, dùng chung nhiều từ như nghiệp, luân hồi, giải thoát, nên dễ lẫn. Nhưng khác ở gốc: Ấn Độ Giáo có kinh Veda làm thánh điển, có hệ thần, có chủ trương về một tự ngã thường hằng; Phật Giáo bác thẩm quyền của Veda, dạy vô ngã, không đặt vị thần sáng thế nào ở trung tâm.
Pho tượng béo tròn, cười lớn, tay ôm bao vải mà nhiều nhà và nhiều quán ăn bày, không phải Đức Phật Thích Ca. Đó là Bồ tát Di Lặc theo lối Trung Hoa, dựng theo dáng Bố Đại hoà thượng, một vị tăng khoảng thế kỷ 10 hay cho trẻ con quà. Di Lặc trong kinh là vị Phật sẽ ra đời trong tương lai, còn tượng Di Lặc theo lối Ấn Độ thì gầy, ngồi thiền.
Kinh xếp cúng dường theo tâm chứ không theo giá tiền. Người bỏ một đồng cuối cùng với tâm thanh tịnh được kể là hơn người bỏ một trăm đồng để đổi lấy điều mong cầu. Tiền đổi phước là lối nghĩ mậu dịch, không nằm trong giáo nghĩa.
拾Nơi Của Đạo Này Trên Đất Việt
Những nơi mà đạo này đang sống thật ngoài đời, mỗi nơi có một trang riêng ghi lịch sử, kiến trúc, thế đất và hướng theo phong thủy, lễ tiết và đường tới nơi.
Ngôi chùa biểu tượng của xứ Huế, dựng trên đồi Hà Khê nhìn ra sông Hương.
Nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành và lập nên Thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền thuần Việt đầu tiên.
Quần thể chùa động trong lòng núi đá vôi, thờ Quán Thế Âm.
Ngôi chùa dựng trên một cột đá giữa hồ, hình đóa sen nở, do vua Lý Thái Tông cho xây sau một giấc mộng thấy Quán Thế Âm.
Gồm chùa cổ trong hang núi có từ đời Lý và khu chùa mới dựng đầu thế kỷ 21, một trong những quần thể chùa lớn nhất Đông Nam Á.
Ngôi chùa cổ nhất còn lại ở Sài Gòn, tổ đình của phái Lâm Tế ở Nam Bộ, giữ nguyên lối kiến trúc chùa Nam Bộ thế kỷ 18.
問Hỏi Đáp Nhanh
Phật Giáo là gì
Phật Giáo là con đường tu tập do Đức Phật Thích Ca Mâu Ni chỉ ra cách đây khoảng hai mươi lăm thế kỷ, nhằm dứt khổ bằng cách thấy đúng bản chất của khổ và đi theo Bát Chánh Đạo. Đạo này không đặt một vị thần sáng thế ở trung tâm, mà đặt nhân quả và sự tự chuyển hoá của mỗi người ở đó. Người theo đạo quy y Tam Bảo là Phật, Pháp và Tăng.
Phật Giáo có bao nhiêu tín đồ
Theo Pew Research Center, báo cáo tháng 6 năm 2025, toàn cầu có khoảng 324 triệu Phật tử vào năm 2020, chiếm hơn 4% dân số thế giới, giảm so với 343 triệu năm 2010. Có tới 98% Phật tử sống ở khu vực châu Á Thái Bình Dương. Thái Lan đông nhất với 68 triệu người, bằng 94% dân số nước này.
Nam Tông và Bắc Tông khác nhau thế nào
Nam Tông tức Theravada giữ tạng kinh tiếng Pali, phổ biến ở Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, lấy quả vị a la hán làm lý tưởng, tăng đi khất thực và không bắt buộc ăn chay. Bắc Tông tức Đại Thừa dùng kinh chữ Hán dịch từ Phạn, phổ biến ở Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam, lấy hạnh Bồ tát làm lý tưởng, thờ cả chư Bồ tát và tăng ni ăn chay trường. Phần lớn chùa Việt thuộc Bắc Tông, riêng đồng bào Khmer Tây Nam Bộ theo Nam Tông.
Phật tử có bắt buộc ăn chay không
Không, và điều này tuỳ truyền thống. Nam Tông không bắt buộc ăn chay, vì tăng đi khất thực, ai cúng gì thọ nấy, kinh cho phép dùng tam tịnh nhục là thịt mà người thọ không thấy, không nghe và không nghi rằng con vật bị giết vì mình. Bên Bắc Tông, tăng ni ăn chay trường, còn cư sĩ tại gia phần lớn ăn chay theo kỳ, thường là hai ngày, bốn ngày hoặc mười ngày mỗi tháng âm lịch. Ăn chay được xem là pháp tu nuôi lòng từ, không phải điều kiện để được gọi là Phật tử.
Chữ vạn của Phật Giáo có liên quan gì tới Đức Quốc Xã không
Không. Chữ vạn 卍, tiếng Phạn là svastika nghĩa gốc là điều tốt lành, đã có mặt ở Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản và Việt Nam từ hàng nghìn năm trước khi Đảng Quốc Xã Đức ra đời. Trong kinh Bắc truyền, dấu này nằm trên ngực Đức Phật và được kể vào ba mươi hai tướng tốt. Dấu hiệu của đảng kia, tiếng Đức gọi là Hakenkreuz, được vẽ nghiêng bốn mươi lăm độ trên nền cờ đỏ có vòng tròn trắng, khác chữ vạn nhà chùa cả về góc đặt, về màu lẫn về ý nghĩa.
Quán Thế Âm là nam hay nữ
Trong kinh gốc tiếng Phạn, Avalokitesvara là một vị Bồ tát, không phải một nữ thần, và hình tướng ban đầu ở Ấn Độ là nam. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, tại Trung Hoa tới thế kỷ 10 Quán Âm vẫn còn được tạc dưới dạng nam giới, sau đó mới chuyển dần sang tướng nữ áo trắng. Phẩm Phổ Môn trong Kinh Pháp Hoa nói Bồ tát tuỳ căn cơ chúng sinh mà hiện thân nam hay nữ, nên câu hỏi giới tính ở đây không có một đáp án cố định.
Niết bàn là gì
Niết bàn, tiếng Phạn là nirvana, nghĩa gốc là dập tắt, như tắt một ngọn lửa. Cái được dập là tham, sân và si, chứ không phải là được sinh về một cõi trời nào. Kinh mô tả niết bàn bằng phủ định nhiều hơn khẳng định, chính là để người đọc thôi hình dung nó như một nơi chốn có địa chỉ. Cõi Cực Lạc mà Tịnh Độ Tông hướng tới là chuyện khác, và ngay Tịnh Độ cũng coi đó là chỗ tu tiếp chứ không phải đích cuối.
Phật Giáo vào Việt Nam từ khi nào
Rất sớm, từ những thế kỷ đầu công nguyên, theo cả đường biển lẫn đường bộ, trong đó đường biển theo thuyền buôn Ấn Độ tới trước. Trung tâm đầu tiên là Luy Lâu, nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh, một trong ba trung tâm Phật giáo lớn ở Đông Á cùng với Lạc Dương và Bành Thành. Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, tới thế kỷ 2 nơi đây đã dựng hơn 20 bảo tháp, độ hơn 500 tăng sĩ và dịch 15 bộ kinh.