Giữa hồ Hoàn Kiếm có một hòn đảo nhỏ gọi là đảo Ngọc. Muốn ra đảo phải qua một cây cầu gỗ sơn đỏ, và trước khi tới cầu phải đi qua một ngọn tháp đá năm tầng có khắc ba chữ Hán lớn: Tả thanh thiên, nghĩa là viết lên trời xanh.
Ba chữ ấy nói hết tinh thần của nơi này. Đền Ngọc Sơn không phải nơi cầu tài cầu lộc; nó là nơi thờ chữ nghĩa. Vị thần chủ ở đây là Văn Xương Đế Quân, vị trông nom việc học hành khoa cử trong hệ thần linh Đạo Giáo, và người đã dựng nên diện mạo hôm nay của đền là một nhà nho.
壹Những Vị Được Thờ
Đền thờ hai vị chính, đặt cạnh nhau mà không lấn nhau: Văn Xương Đế Quân coi việc văn, và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn coi việc võ.
Văn Xương Đế Quân là vị thần chủ về khoa cử và văn chương trong hệ thần linh Đạo Giáo. Người đi thi ngày trước tới lễ vị này trước kỳ thi, không phải để xin đỗ mà để xin cho tâm sáng và bút vững. Cách hiểu ấy hợp với chữ đề trên tháp: bút viết lên trời chứ không viết lên giấy, tức là viết cho cái cao hơn danh vị.
Trên phương diện khảo được, đền là kết quả của nhiều lớp thờ tự chồng lên nhau trên cùng một hòn đảo. Thời Vĩnh Hựu nhà Lê, khoảng những năm 1735 đến 1739, chúa Trịnh Giang cho dựng cung Thụy Khánh ở đây. Trước đó nữa, nơi này gắn với việc thờ các anh hùng thời Trần chống quân Nguyên Mông. Về sau, theo lệ thờ tự của các thiện đàn cuối Lê đầu Nguyễn, đền còn phối thờ thêm những vị khác của Đạo Giáo. Nói ngắn gọn: hòn đảo này đã đổi chủ thờ nhiều lần, và mỗi lần đổi lại giữ lại một phần của lớp trước.
貳Nhà Nho Và Cây Bút Đá
Năm 1865, nhà nho Nguyễn Văn Siêu đứng ra đại tu đền và dựng thêm những công trình mà nay đã thành hình ảnh quen thuộc của Hà Nội. Đây là chỗ khiến đền Ngọc Sơn khác các đền khác: phần lớn đền miếu được vua chúa dựng, còn diện mạo của đền này do một người cầm bút định ra.
Tháp đá hình vuông, năm tầng, cao 9 mét, dựng năm 1865 trên gò Ngọc Bội ngoài cổng đền. Thân tháp khắc ba chữ Tả thanh thiên, nghĩa là viết lên trời xanh.
Nghiên mực bằng đá xanh đặt trên cổng, do ba con cóc đá đội. Trên nghiên có bài minh do chính Nguyễn Văn Siêu soạn.
Cầu gỗ sơn đỏ nối bờ với đảo Ngọc. Tên cầu nghĩa là nơi đậu lại ánh nắng ban mai, và cầu quay đúng về hướng đông để đón nghĩa ấy.
Đình nhỏ ở phía trước đền, tên nghĩa là chắn sóng. Đình dựng trong cùng đợt tu sửa, làm chỗ dừng chân trước khi vào đền.
Bút và nghiên đặt cách nhau một quãng, và người xưa tính cả bóng nắng vào đó. Vào một thời khắc nhất định trong năm, bóng của Tháp Bút đổ xuống chạm đúng miệng Đài Nghiên. Cây bút chấm vào nghiên mực rồi mới viết lên trời: cả một tứ thơ được dựng bằng đá và bằng ánh sáng, chứ không viết ra giấy.
參Lối Vào Và Bố Cục
Đường vào đền là một chuỗi có nhịp, không phải một lối đi thẳng. Từ bờ hồ, khách qua Tháp Bút trên gò, rồi qua cổng có Đài Nghiên ở trên, rồi mới bước lên cầu Thê Húc để sang đảo. Sang tới đảo là đình Trấn Ba, sau đó mới tới các lớp nhà thờ tự.
Chuỗi ấy có chủ ý. Mỗi công trình là một cửa ải nhỏ buộc người ta chậm lại một nhịp, và tới lúc đặt chân lên đảo thì đã đi qua bốn nhịp chậm dần. Đó là cách người xưa dùng kiến trúc để đổi trạng thái của người bước vào, thay vì dùng lời nhắc.
Trong khuôn viên đền còn trưng bày tiêu bản rùa hồ Gươm, hiện vật gắn với truyền thuyết vua Lê trả gươm mà hồ mang tên. Đây là phần được khách tới xem nhiều nhất, và cũng là chỗ hai lớp chuyện gặp nhau: lớp truyền thuyết và lớp vật thật.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Đền đứng trên một hòn đảo giữa hồ, tức bốn bề là nước. Trong phép xem đất, thế này gọi là thủy trung đảo, đất nổi giữa nước. Nước vây kín bốn mặt thì khí không thoát ra được lối nào; đó là thế tụ khí chặt nhất mà một mảnh đất có thể có, đổi lại là khí ít lưu thông. Người xưa xử lý chỗ ấy bằng một cây cầu: cầu Thê Húc vừa là lối đi, vừa là mạch nối cho khí từ bờ thông ra đảo.
Về hướng, cầu Thê Húc quay về phía đông và mang tên là nơi đậu ánh nắng ban mai. Đông là phương của hành Mộc, của mùa xuân, của sự sinh trưởng và khởi đầu. Một ngôi đền thờ văn chương khoa cử mà mở lối vào về phương của sự khởi đầu là mở đúng phương, vì việc học chính là việc bắt đầu lại mỗi ngày.
Còn Tháp Bút và Đài Nghiên phải đọc như một cặp. Bút thuộc dương, dựng đứng, vươn lên; nghiên thuộc âm, nằm ngang, chứa đựng. Bút không có nghiên thì khô, nghiên không có bút thì đọng. Đặt hai vật ấy ở hai đầu lối vào, rồi để bóng nắng nối chúng lại mỗi năm một lần, là dựng cả một thế âm dương giao hòa ngay tại cổng đền. Trong phong thủy, chỗ âm dương giao là chỗ sinh khí, và người dựng đã đặt chỗ ấy đúng ở nơi khách bước vào.
伍Lễ Và Lệ
| Dịp | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu xuân | Lễ đầu năm | Đông nhất trong năm. Nhiều người tới xin chữ và cầu cho việc học của con cháu. |
| Trước mùa thi | Lễ cầu cho việc học | Lệ có gốc từ chỗ đền thờ Văn Xương Đế Quân, vị coi việc khoa cử. |
| Ngày 20 tháng 8 âm lịch | Giỗ Hưng Đạo Đại Vương | Ngày giỗ chung của Đức Thánh Trần, được giữ ở các nơi có thờ ngài. |
| Rằm và mùng một hàng tháng | Ngày sóc vọng | Dâng hương thường lệ. |
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đảo Ngọc, hồ Hoàn Kiếm, phường Hàng Trống, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội
- Đường tới
- Trên đảo Ngọc giữa hồ Hoàn Kiếm, vào bằng cầu Thê Húc từ phía đường Đinh Tiên Hoàng. Đi bộ được từ khu phố cổ và từ khu vực Nhà hát Lớn.
- Toạ độ
- 21.0308, 105.8524
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động nằm giữa một cụm di tích đông khách, nên vừa có lệ của đền vừa có lệ của chỗ đông người: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các lớp nhà trong, đi nhẹ nói khẽ, không chen ở cầu Thê Húc vì cầu hẹp và bằng gỗ.
Nếu quý vị muốn xem bóng Tháp Bút chấm vào Đài Nghiên thì phải chọn đúng thời điểm trong năm và đúng giờ trong ngày. Đây là chuyện của nắng chứ không phải chuyện của lịch lễ, nên xin quý vị hỏi người trông coi đền để biết dịp gần nhất.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Đền Ngọc Sơn thờ ai
Thờ Văn Xương Đế Quân, vị thần coi việc học hành khoa cử trong hệ thần linh Đạo Giáo, và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Đền còn phối thờ thêm các vị khác theo lệ thờ tự của các thiện đàn cuối Lê đầu Nguyễn.
Tả thanh thiên nghĩa là gì
Nghĩa là viết lên trời xanh. Ba chữ này khắc trên thân Tháp Bút, ngọn tháp đá năm tầng cao 9 mét dựng năm 1865 ngoài cổng đền.
Ai đã dựng nên đền Ngọc Sơn như hôm nay
Nhà nho Nguyễn Văn Siêu chủ trì cuộc đại tu năm 1865, dựng thêm Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và đình Trấn Ba. Hòn đảo đã có công trình thờ tự từ trước, nhưng diện mạo hiện nay định hình từ lần ấy.
Bóng Tháp Bút chấm vào Đài Nghiên có thật không
Đây là chủ ý của người dựng: bút và nghiên đặt ở hai đầu lối vào để vào một thời khắc nhất định trong năm bóng tháp đổ chạm miệng nghiên. Muốn xem thì phải chọn đúng ngày và đúng giờ, xin hỏi người trông coi đền.
Đền có được xếp hạng di tích không
Có. Cụm di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm cùng cầu Thê Húc và đền Ngọc Sơn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt ngày 9 tháng 12 năm 2013.