Đứng ở khoảng sân phía trước, quý vị thấy hai tháp chuông vuông vươn lên hai bên một khối giữa thấp hơn, tường quét sáng, các đường gờ và mảng hoa văn chạy gần kín mặt tiền. Lối tạo hình ấy là Baroque, ngôn ngữ kiến trúc châu Âu lấy sự dồi dào của trang trí làm đặc điểm, và ở một vùng quê ven biển thì nó hiện ra khá đột ngột.
Nhưng có một điều quý vị cần biết trước khi đọc tiếp. Những gì đang đứng đây không phải ngôi nhà thờ năm 1885. Ngôi nhà thờ cũ, do giám mục Wenceslao Onate Thuận khởi dựng năm ấy, đã được hạ giải giữa năm 2020, và công trình hiện nay là bản dựng lại trên nền cũ, lớn hơn và làm theo lối kiến trúc của nó. Bài này vì thế tách bạch hai lớp: lớp ngôi nhà thờ cũ thuộc về lịch sử, lớp công trình mới thuộc về hiện tại.
壹Tên Gọi Và Ý Nghĩa Chính Tòa
Bùi Chu là tên một vùng đất, được lấy làm tên của cả một giáo phận. Vì thế nói nhà thờ Bùi Chu thường là nói tới nhà thờ chính tòa Bùi Chu, ngôi nhà thờ đứng đầu giáo phận. Chữ đáng giải thích là chữ chính tòa: nó không phải một tính từ chỉ độ lớn, mà là một chức năng trong tổ chức của Giáo hội Công giáo.
Theo tổ chức của Giáo hội Công giáo, địa bàn được chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một vị giám mục coi sóc. Nhà thờ nào có đặt cathedra, tức ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, và mỗi giáo phận chỉ có một ngôi như vậy.
Một nếp nữa cần biết để đọc phần dưới: trong Công giáo, một ngôi nhà thờ chỉ trở thành nơi thánh sau nghi thức cung hiến, tức nghi thức dâng hẳn công trình cho việc thờ phượng. Ngày cung hiến vì thế là một mốc riêng, khác với ngày xây xong và khác với ngày cử hành thánh lễ đầu tiên.
Về vai trò của Bùi Chu trong lịch sử Công giáo tại Việt Nam, xin ghi theo lối sử liệu. Đây là một trong những giáo phận lâu năm nhất của Công giáo Việt Nam. Theo tư liệu của giáo phận, giáo phận được thành lập năm 1848 với tên gọi gắn với vùng Trung, đổi tên thành Bùi Chu năm 1924, và năm 1936 thì phần địa bàn phía bắc được tách ra lập giáo phận Thái Bình. Một tài liệu về công trình còn ghi Bùi Chu là trung tâm của giáo phận từ năm 1779, mốc mà chúng tôi chưa đối chiếu được trong tư liệu của giáo phận.
Các tài liệu về lịch sử Công giáo Việt Nam còn thường dẫn một mốc xa hơn, năm 1533, khi thư tịch chép việc một người phương Tây tới giảng đạo ở mấy làng ven biển châu thổ, trong đó có những địa danh về sau thuộc địa bàn Bùi Chu. Chúng tôi chưa tra được mốc này trong các nguồn đã dẫn, nên nêu ra như một điều cần đối chiếu thêm.
Chỗ hay hiểu lầm lớn nhất về nơi này, xin nói thẳng bằng giọng sử liệu: ngôi nhà thờ đang đứng không phải công trình năm 1885 còn nguyên vẹn.
Ngôi nhà thờ cũ khởi dựng năm 1885, tới năm 2020 thì đã một trăm ba mươi lăm năm. Ngày 16 tháng 7 năm 2020 công trình ấy được hạ giải vì kết cấu không còn bảo đảm, và một công trình mới được dựng lại trên nền cũ, theo lối kiến trúc của ngôi cũ nhưng lớn hơn chừng một phần mười.
Nhầm lẫn này dễ xảy ra vì hai lý do: công trình mới giữ gần đúng hình dáng bên ngoài của bản cũ nên ảnh hai thời kỳ nhìn thoáng thì giống nhau; và các bài viết cũ vẫn còn lưu hành, phần lớn mô tả ngôi nhà thờ trước khi hạ giải. Khi đọc tư liệu nào về nhà thờ Bùi Chu, quý vị nên xem nó nói về lớp nào trong hai lớp.
貳Hai Lớp Công Trình Trên Một Nền
Lịch sử nơi này gồm hai lớp công trình nối nhau trên cùng một khoảnh đất, và một lớp lịch sử giáo phận dài hơn cả hai. Các mốc dưới đây chỉ thuộc việc lập giáo phận, xây dựng và trùng tu.
- 1779Bùi Chu thành trung tâm của giáo phậnTheo một tài liệu về công trình, Bùi Chu là trung tâm của giáo phận từ năm này, sớm hơn mốc thành lập chính thức.
- 1848Thành lập giáo phậnTheo tư liệu của giáo phận, giáo phận được thành lập trong năm này, với tên gọi gắn với vùng Trung.
- 1885Khởi dựng ngôi nhà thờ cũGiám mục Wenceslao Onate Thuận, người Tây Ban Nha, dựng ngôi nhà thờ chính tòa theo lối Baroque Tây Ban Nha, dài 68 mét, rộng 16 mét, cao 15 mét.
- 1924Đổi tên thành giáo phận Bùi ChuTên gọi Bùi Chu được dùng cho giáo phận từ năm này và giữ tới nay.
- 1936Tách lập giáo phận Thái BìnhMột phần địa bàn được tách ra để lập giáo phận Thái Bình.
- 2020Hạ giải ngôi nhà thờ cũNgôi nhà thờ một trăm ba mươi lăm năm tuổi được hạ giải ngày 16 tháng 7 do kết cấu không còn bảo đảm. Gỗ và cấu kiện quý được giữ lại để dựng một nhà nguyện gần Tòa Giám mục.
- 2026Cung hiến ngôi nhà thờ dựng lạiTheo tư liệu của giáo phận, lễ cung hiến ngôi nhà thờ dựng lại được ấn định vào ngày 25 tháng 9 năm 2026. Công trình mới dài 72,5 mét, rộng 18 mét, cao 18,2 mét.
Mấy chỗ tư liệu ghi khác nhau hoặc ghi thiếu, xin nêu thẳng thay vì lấp đi.
Ngày cung hiến của ngôi nhà thờ cũ. Các tư liệu đã dẫn đều ghi năm khởi dựng là 1885, nhưng không tư liệu nào nêu ngày cung hiến của công trình ấy. Đây là chỗ còn trống, không nên suy ra hai mốc trùng nhau.
Số quả chuông. Tư liệu của giáo phận ghi hai tháp chuông cao 31 mét và mỗi tháp có bốn quả chuông đúc tại Pháp, tức tổng cộng tám quả. Một tài liệu khác lại ghi hai tháp ấy đỡ bốn quả chuông cho cả hai tháp. Hai cách ghi vênh nhau đúng một nửa và chúng tôi chưa tra được bản kiểm kê nào nói dứt điểm.
Mốc cung hiến của công trình dựng lại. Chúng tôi ghi đúng như tư liệu của giáo phận, tức ngày 25 tháng 9 năm 2026, mốc công bố cho công trình mới chứ không phải mốc của ngôi nhà thờ năm 1885.
參Baroque, Hai Tháp Chuông Và Bộ Cột Gỗ Lim
Lối kiến trúc ở đây được các tư liệu gọi là Baroque Tây Ban Nha. Baroque là ngôn ngữ tạo hình châu Âu thịnh từ thế kỷ 17, đặc điểm là trang trí dồi dào, đường gờ nhiều lớp, mặt tiền phân tầng rõ, khác hẳn lối Gothic của nhiều nhà thờ cùng thời ở Việt Nam vốn lấy chiều cao và vòm nhọn làm phương tiện chính.
Điều đáng chú ý hơn là vật liệu và tay nghề đều là của bản xứ: bộ khung của ngôi nhà thờ cũ làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói nam, cửa sổ đúc bằng gang, trần làm bằng tre của địa phương trát vôi, và hoa văn trang trí hòa lối Âu với lối Á.
Hai khối vuông hai bên mặt tiền, định hình bóng dáng công trình khi nhìn từ xa. Tháp của ngôi cũ cao 31 mét, tháp của công trình dựng lại cao 36,3 mét.
Bộ chuông treo trên hai tháp. Số quả thì tư liệu ghi khác nhau, có nguồn ghi bốn quả mỗi tháp, có nguồn ghi bốn quả cho cả hai tháp.
Ngôi nhà thờ cũ có 18 cột gỗ lim, đường kính khoảng 60 xentimét, cao 8,9 mét, xếp hai hàng từ cung thánh về cuối; công trình dựng lại dùng 24 cột lớn hơn.
Các bàn thờ và đồ gỗ trong lòng nhà thờ chạm trổ rồi thếp vàng theo lối thợ Việt.
Phần trong cùng, nơi đặt ngai tòa của vị giám mục. Dưới nền gian cung thánh là phần mộ bảy vị giám mục.
Công trình dựng lại có 52 ô tranh kính thể hiện 26 chủ đề Thánh Kinh, gồm 13 chủ đề Cựu Ước và 13 chủ đề Tân Ước.
| Số đo | Ngôi nhà thờ cũ | Công trình dựng lại |
|---|---|---|
| Chiều dài | 68 m | 72,5 m |
| Chiều rộng | 16 m | 18 m |
| Chiều cao | 15 m | 18,2 m |
| Hai tháp chuông | 31 m | 36,3 m |
| Cột gỗ lim | 18 cột, đường kính khoảng 60 cm, cao 8,9 m | 24 cột, đường kính 70 cm, dài 9,6 m |
| Tranh kính | Tư liệu không nêu | 52 ô, 26 chủ đề Thánh Kinh |
Một điều nên nói về việc dựng lại theo lối cũ. Khi một công trình được hạ giải rồi làm lại theo hình dáng của nó, kết quả không phải bản gốc mà cũng không phải công trình mới hoàn toàn. Bản gốc mang giá trị của vật chứng, tức những thanh gỗ và nhát chạm do thợ thế kỷ 19 làm ra; bản dựng lại mang giá trị của hình thức được tiếp nối. Giữ gỗ cũ để dựng một nhà nguyện riêng là cách tách hai giá trị ấy.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này cần một lời rào trước rõ ràng. Công Giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, chứ không phải hướng chọn theo la bàn phong thủy. Những gì viết dưới đây là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra làm chỗ đối chiếu; nó không phải điều chép trong tư liệu của giáo phận, cũng không phải điều mà những người dựng công trình này tính tới.
Một, đất bằng và không có núi. Nơi này nằm ở vùng châu thổ ven biển phía nam sông Hồng, đất phẳng, sông ngòi và kênh mương dày. Trong phép xem đất, một vùng như vậy không có hậu chẩm, tức không có núi để tựa lưng, nên chỗ dựa phải thay bằng một con đê, một gò đất hay một hàng cây lớn. Điều kiện chung ấy giải thích một đặc điểm dễ thấy: nhà thờ ở châu thổ ven biển thường dựng tháp rất cao, vì chiều cao là thứ duy nhất tạo được thế nổi trên một mặt đất không có gì nổi.
Hai, hai tháp đọc theo hình thể. Hai tháp vuông vươn cao cân xứng hai bên một khối giữa thấp hơn tạo thành thế mà phong thủy gọi là song phong hộ vệ, tức hai ngọn kèm giữ ở hai bên, bố cục được coi là ổn định bậc nhất vì không bên nào lấn bên nào. Xin nhắc lại: mặt tiền hai tháp là quy ước lâu đời của kiến trúc nhà thờ châu Âu, nên đây chỉ là trùng khớp của hình thể, không phải của chủ ý.
Ba, minh đường và đường dẫn. Trước mặt tiền là một khoảng sân bằng, theo lối đọc cổ truyền đó là minh đường, chỗ đất bằng ngay trước cửa để khí dừng lại trước khi vào. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng; ở vùng đất trống trải này thì cả ba điều đều dễ có, khác với nhà thờ trong phố chật.
Bốn, việc dựng lại đúng trên nền cũ. Đây là điểm đáng đọc nhất theo con mắt cổ truyền. Trong cách nghĩ của người Việt xưa, mảnh đất đã được chọn cho việc thờ phượng thì mang theo dấu của việc ấy, nên dựng lại đúng trên nền cũ là cách giữ lấy dấu; người xưa gọi mảnh đất được chọn nhiều lần cho cùng một việc là đất có duyên. Cần nói rõ rằng trong Công giáo việc giữ nền cũ có lý do riêng của đạo, trước hết vì dưới nền gian cung thánh là phần mộ bảy vị giám mục, mà phần mộ thì không di dời; sự trùng khớp ở đây là trùng khớp về kết quả, không phải về lý do.
Năm, chỗ mà tỷ lệ thay đổi. Công trình dựng lại lớn hơn ngôi cũ chừng một phần mười, còn tháp thì cao thêm hơn năm mét. Đọc theo phép cũ, khi khối công trình lớn lên mà khoảnh đất giữ nguyên thì quan hệ giữa nhà và đất thay đổi: nhà đầy hơn, sân tương đối hẹp lại, và cái thế nổi lên trên mặt đất bằng càng rõ. Đây là nhận xét về tỷ lệ, không phải một phán xét tốt xấu.
伍Lễ Theo Lịch Phụng Vụ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội, cộng thêm mấy dịp riêng gắn với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định, không ghi giờ giấc, vì giờ cử hành thay đổi theo từng năm.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùa Vọng và ngày 25 tháng 12 | Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Mùa chuẩn bị rồi tới lễ mừng Chúa giáng sinh, một trong hai đỉnh của năm. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Ngày 25 tháng 9 | Kỷ niệm cung hiến nhà thờ | Theo nếp Công giáo, ngày cung hiến về sau thành ngày kỷ niệm hằng năm của chính ngôi nhà thờ ấy. |
| Ngày 2 tháng 11 và cả tháng Mười Một | Cầu cho các tín hữu đã qua đời | Mang ý nghĩa riêng tại đây, vì dưới nền gian cung thánh là phần mộ bảy vị giám mục. |
| Các dịp trọng của giáo phận | Nghi lễ do giám mục chủ sự | Vì đây là nơi đặt ngai tòa, những nghi lễ trọng nhất của cả giáo phận được cử hành tại đây. |
Một đặc điểm của vùng nên biết để đọc phần trên cho đúng: Bùi Chu nằm giữa địa bàn có mật độ nhà thờ vào loại cao nhất nước. Vai trò của nhà thờ chính tòa ở đây vì thế không phải vai trò của ngôi lớn nhất, mà của ngôi có đặt ngai tòa, tức một chức năng trong tổ chức.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Xuân Ngọc cũ, nay là xã Xuân Trường, tỉnh Ninh Bình
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở xã Xuân Ngọc cũ, nay thuộc xã Xuân Trường, tỉnh Ninh Bình, trong vùng châu thổ ven biển phía nam sông Hồng. Hai tháp chuông là mốc nhận ra công trình từ xa.
- Toạ độ
- 20.2919, 106.3664
Đây là nơi cử hành phụng vụ chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có Thánh lễ, khách xin không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh. Việc vào cung thánh dành cho người có phận sự, và xin nhớ dưới nền gian ấy là phần mộ bảy vị giám mục.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Bùi Chu hiện nay có phải công trình năm 1885 không
Không phải. Ngôi nhà thờ do giám mục Wenceslao Onate Thuận khởi dựng năm 1885 đã được hạ giải ngày 16 tháng 7 năm 2020 vì kết cấu không còn bảo đảm. Công trình đang đứng là bản dựng lại trên nền cũ, theo lối kiến trúc của ngôi cũ nhưng lớn hơn chừng một phần mười.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì
Là nhà thờ có đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, và những nghi lễ trọng nhất trong năm của giáo phận được cử hành tại đây do vị giám mục chủ sự.
Nhà thờ Bùi Chu theo lối kiến trúc gì
Theo các tư liệu, đây là lối Baroque Tây Ban Nha, tức ngôn ngữ tạo hình châu Âu lấy trang trí dồi dào và mặt tiền phân tầng làm đặc điểm, khác với lối Gothic của nhiều nhà thờ cùng thời. Vật liệu thì rất bản xứ: khung cột gỗ lim, mái ngói nam, cửa sổ đúc gang, trần tre trát vôi.
Giáo phận Bùi Chu có từ bao giờ
Theo tư liệu của giáo phận, giáo phận được thành lập năm 1848 với tên gọi gắn với vùng Trung, đổi tên thành Bùi Chu năm 1924, và năm 1936 thì một phần địa bàn được tách ra lập giáo phận Thái Bình. Một tài liệu về công trình còn ghi Bùi Chu là trung tâm giáo phận từ năm 1779.
Dưới cung thánh nhà thờ Bùi Chu có gì
Theo tư liệu của giáo phận, dưới nền gian cung thánh là phần mộ bảy vị giám mục. Đây là lý do khu vực cung thánh mang thêm chức năng của một nơi an nghỉ, và cũng là một trong những lý do công trình dựng lại được đặt đúng trên nền của ngôi nhà thờ cũ.