Đứng ở khoảng sân trước, quý vị thấy một khối nhà thấp bằng đá xám dựng ngay giữa trung tâm phố núi, tháp chuông vươn lên khỏi dãy mái, đường viền các vòm cuốn nhọn hiện rõ trên nền trời hay có sương. Đưa tay lên tường thì thấy từng viên đá đẽo phẳng mặt ngoài, mạch vữa mỏng, chỗ nào mưa tạt lâu ngày thì đá ngả sẫm hơn. Cả công trình không trát phủ, nên vật liệu hiện ra nguyên như lúc thợ vừa xếp xong.
Người ta quen gọi đây là nhà thờ đá, một cái tên đặt theo vật liệu. Tên gắn với việc thờ phụng thì khác: đây là nhà thờ giáo xứ Sa Pa, dâng kính Đức Mẹ Mân Côi, thuộc giáo phận Hưng Hóa. Hai cách gọi nói hai việc riêng: một tên nói về đá, một tên nói về vị được dâng kính và chỗ đứng của ngôi nhà thờ trong Giáo hội Công giáo.
壹Tên Gọi Và Tước Hiệu
Trong nếp Công giáo, mỗi nhà thờ đều được dâng kính một vị thánh hoặc một tước hiệu, và tước hiệu ấy thành tên chính thức đồng thời là bổn mạng của nhà thờ. Ở đây tước hiệu là Đức Mẹ Mân Côi, nên tên đầy đủ mà bảng dữ liệu ghi là Nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi Sa Pa, còn nhà thờ giáo xứ Sa Pa là cách gọi theo đơn vị mà nhà thờ phục vụ.
Hai chữ cần giải cho rõ. Mân Côi là lối phiên âm của chữ chỉ tràng hạt, tức chuỗi hạt dùng để đọc một bộ kinh có trình tự cố định, trong đó người đọc lần lượt ngẫm các chặng trong cuộc đời Chúa Giêsu và Đức Mẹ. Tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi dành cho Đức Maria gắn với việc đọc chuỗi ấy, lễ kính rơi vào ngày 7 tháng 10 theo lịch phụng vụ, và cả tháng Mười được nếp Công giáo gọi là tháng Mân Côi.
Còn giáo xứ là đơn vị nhỏ trong tổ chức của Giáo hội Công giáo, gồm cộng đoàn tín hữu ở một địa bàn, do một linh mục coi sóc; nhiều giáo xứ hợp thành một giáo phận do một giám mục coi sóc. Giáo xứ Sa Pa thuộc giáo phận Hưng Hóa. Đây là nhà thờ của giáo xứ, không phải nhà thờ chính toà, tức không phải nơi đặt ngai toà.
Về mặt tư liệu, cái tên nhà thờ đá là cách gọi dân gian hình thành từ chính vật liệu của công trình, trong một vùng mà phần lớn nhà cửa cùng thời không xây bằng đá. Tư liệu của giáo xứ cho biết việc truyền giáo tại Sa Pa bắt đầu năm 1902, do các thừa sai của Hội Thừa sai Paris, và giáo xứ được lập từ mốc ấy; ngôi nhà thờ hiện nay là công trình xây sau.
Chỗ hay hiểu lệch nằm ngay trong cái tên nhà thờ đá. Nhiều người hiểu là toàn bộ công trình làm bằng đá, kể cả mái. Theo tư liệu thì không phải: tường và các khối chịu lực làm bằng đá đẽo, nhưng các viên đá ấy gắn với nhau bằng vữa trộn từ vôi, cát và mật mía, còn mái thì lợp, không phải mái đá. Nói cách khác, thứ giữ cho các viên đá đứng với nhau là một hỗn hợp rất địa phương, trong đó có mật mía, thứ mà người xây ở vùng núi thời ấy lấy được dễ hơn xi măng.
貳Từ Năm 1902 Tới Lần Trùng Tu Năm 1995
Lịch sử của nơi này chia làm ba đoạn: lập giáo xứ đầu thế kỷ 20, dựng công trình trong thập niên 1920 và 1930, rồi một khoảng dài công trình xuống cấp trước khi được trùng tu giữa thập niên 1990. Các mốc dưới đây chỉ ghi những việc thuộc về xây dựng, trùng tu và việc coi sóc giáo xứ.
- 1902Bắt đầu việc truyền giáo và lập giáo xứTư liệu của giáo xứ ghi việc truyền giáo tại Sa Pa bắt đầu từ năm 1902, do các thừa sai của Hội Thừa sai Paris, và lấy mốc này làm năm lập giáo xứ.
- 1926Xây nhà thờ và nhà xứNăm khởi công theo bảng dữ liệu của thư viện và các tư liệu kiến trúc. Tư liệu của giáo xứ lại chép nhà thờ cùng nhà xứ hoàn thành trong năm này.
- 1932Quả chuôngQuả chuông của nhà thờ được đúc năm 1932, nặng 500 kilogam, cao 1,5 mét, treo trên tháp chuông.
- 1935Hoàn thành công trìnhNăm hoàn thành theo bảng dữ liệu của thư viện và phần lớn tư liệu kiến trúc, tức công trình làm gần mười năm kể từ khi khởi công.
- 1937 tới 1948Cha Jean Pierre Idiart Alhor coi xứTheo tư liệu của giáo xứ, đây là giai đoạn có linh mục thường trú coi sóc giáo xứ, trước một khoảng thời gian dài sau đó không có linh mục tại chỗ.
- 1944Đức cha Paul Ramond an nghỉ tại nhà thờTư liệu của giáo xứ cho biết Đức cha Paul Ramond, giám mục của giáo phận, hưu dưỡng và an nghỉ tại đây năm 1944; phần mộ nằm trong khuôn viên.
- Giữa thế kỷ 20Công trình xuống cấpSau nhiều năm không có linh mục thường trú và không được tu bổ, công trình hư hại nhiều hạng mục. Mốc này ghi theo tình trạng xây dựng.
- 1995Trùng tu và sinh hoạt trở lạiNhà thờ được sửa chữa và khôi phục, sinh hoạt của giáo xứ trở lại đều đặn; bảng dữ liệu của thư viện lấy đúng mốc này. Năm 2006 các hạng mục mái và nền tiếp tục được tu bổ.
Một chỗ nguồn vênh nhau, xin ghi thẳng thay vì chọn bừa. Về niên đại công trình: bảng dữ liệu của thư viện và phần lớn tư liệu kiến trúc ghi nhà thờ khởi công năm 1926 và hoàn thành năm 1935, tức làm gần mười năm; trong khi tư liệu của chính giáo xứ chép nhà thờ cùng nhà xứ hoàn thành ngay trong năm 1926. Cách đọc hợp lý nhất là hai nguồn nói về hai việc khác nhau: một bên tính mốc hoàn thành của khối nhà thờ đầu tiên cùng nhà xứ, một bên tính mốc hoàn thành của toàn bộ công trình gồm tháp chuông. Quả chuông đúc năm 1932 là một cứ liệu nghiêng về cách đọc thứ hai, nhưng chúng tôi chưa tra được tài liệu nào nói dứt điểm, nên ghi cả hai.
參Đá Đẽo, Mặt Bằng Thập Giá Và Tháp Chuông
Công trình theo lối Gothic La Mã, tức lối lấy vòm cuốn và chiều cao làm phương tiện chính, với các vòm cuốn dạng chóp thấy rõ ở cửa, ở tháp và ở mái. Mặt bằng dựng theo hình thập giá, bố cục quen của nhà thờ Công giáo, trong đó thân dài là lòng nhà thờ và phần ngang là hai cánh. Lòng nhà thờ rộng hơn 500 mét vuông, chia thành bảy gian nối nhau theo chiều dài, đưa cái nhìn của người bước vào chạy thẳng theo trục tới cung thánh ở cuối.
Vật liệu thì hoàn toàn tại chỗ. Toàn bộ phần tường làm bằng đá đẽo, gắn với nhau bằng hỗn hợp vôi, cát và mật mía. Một đoạn tường trong lòng nhà thờ còn để mặt đá thô như vách đá tự nhiên, tức thợ chủ ý giữ lại chất của vật liệu thay vì làm phẳng hết. Đây là chỗ khiến công trình khác các nhà thờ cùng lối ở vùng thấp, nơi người ta xây gạch rồi trát vữa phủ ngoài.
Khối tháp cao hơn hai mươi mét, phần định hình bóng dáng của công trình khi nhìn từ xa trong phố núi.
Chuông đúc năm 1932, nặng 500 kilogam, cao 1,5 mét, treo trên tháp. Các bản tin ghi tiếng chuông vang trong bán kính chừng một cây số.
Hơn 500 mét vuông, bảy gian nối nhau theo chiều dài trên mặt bằng hình thập giá, hai bên là hàng cửa cuốn đưa sáng vào trong.
Đá đục tại chỗ, đẽo phẳng mặt ngoài, gắn bằng vữa vôi cát mật mía, không trát phủ. Một đoạn tường bên trong để mặt đá thô như vách đá tự nhiên.
Gồm khu nhà thờ, dãy nhà xứ, nhà ở của các thầy, nhà chăn nuôi, nhà thiên thần, sân trước, hàng rào và khu Vườn Thánh.
Phần đất mộ trong khuôn viên, trong đó có mộ của Đức cha Paul Ramond. Vườn Thánh là cách nếp Công giáo Việt gọi khu đất mộ thuộc nhà thờ.
Chỗ hay hiểu lệch thứ hai nằm ở hướng của công trình. Nhiều bài viết về nơi này nói mặt tiền nhà thờ hướng về phía đông để đón mặt trời mọc, rồi nói thêm rằng phần tháp chuông hướng về phía tây, tức phía đất nơi Chúa Giêsu sinh ra. Hai câu ấy đặt cạnh nhau thì không khớp, bởi trong kiến trúc nhà thờ, tháp chuông thường nằm ngay trên hoặc ngay cạnh mặt tiền, nên mặt tiền và tháp không thể trông về hai phía ngược nhau.
Xin ghi theo mức tư liệu cho phép. Điều các nguồn thống nhất là công trình nằm trên một trục đông tây. Còn quy tắc lâu đời của kiến trúc nhà thờ là đặt cung thánh về phía đông, lối đặt mà tiếng Latinh gọi là ad orientem, kéo theo việc cửa chính và tháp nằm ở đầu phía tây. Các nguồn mô tả nơi này ghi ngược nhau về việc đầu nào hướng đông, và chúng tôi chưa tra được tư liệu nào của giáo xứ nói dứt điểm, nên nêu cả hai chứ không chọn bừa.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này cần một lời rào trước rõ ràng hơn các mục khác. Công giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ là hướng phụng vụ, tức hướng đặt cung thánh và bàn thờ theo quy tắc của việc cử hành, chứ không phải hướng chọn theo la bàn phong thủy; và vị trí một nhà thờ giáo xứ thường do nhu cầu của cộng đoàn tín hữu cùng điều kiện đất đai quyết định. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có một chỗ đối chiếu. Nó không phải điều được chép trong tư liệu của giáo xứ, cũng không phải điều mà những người dựng công trình này tính tới.
Điều rõ nhất là chỗ dựa phía sau. Các tư liệu mô tả nhà thờ lưng tựa về phía núi Hàm Rồng, khối núi đá đứng ngay sát trung tâm Sa Pa. Trong phép xem đất, chỗ dựa phía sau gọi là hậu chẩm, và một khối núi đá liền mạch là dạng hậu chẩm mà sách xưa xếp vào hàng vững nhất. Lối cổ truyền gọi đây là thế toạ sơn, tức ngồi tựa núi.
Kế đến là minh đường, tức khoảng đất bằng trước cửa để khí dừng lại trước khi vào. Trước nhà thờ là khoảng sân rộng nối liền với quảng trường trung tâm phố núi, nên minh đường ở đây rộng và bằng, thứ mà sách địa lý cho là thế của nơi đón được nhiều người tới. Nguyên nhân thực tế thì đơn giản hơn lời luận: khoảng trống ấy là trung tâm sinh hoạt của cả vùng.
Thứ ba là trục và hình khối. Công trình nằm trên trục đông tây, trục mà lối cổ truyền đọc là trục của mặt trời. Cần nhắc ngay rằng trong kiến trúc nhà thờ, trục ấy có nguồn gốc hoàn toàn khác: quy tắc đặt cung thánh về hướng đông là quy ước phụng vụ lâu đời của phương Tây, có trước khi công trình này ra đời nhiều thế kỷ. Sự trùng khớp giữa hai lối nhìn chỉ là trùng khớp của hình thể, không phải của chủ ý. Về khối, một tháp cao vươn lên trên dãy nhà thấp tạo thế mà phong thủy gọi là độc phong, tức một ngọn đứng riêng, thế của điểm nhận diện làm mốc cho cả một khu.
Sau cùng là chất của đất và chất của vật liệu. Vùng Sa Pa là đất đá, và ngôi nhà thờ làm bằng đá lấy tại chỗ. Con mắt cổ truyền hay chú ý tới sự đồng chất giữa công trình và mảnh đất đỡ nó, cho rằng công trình làm bằng chính vật liệu của vùng thì hợp khí bản địa hơn. Chúng tôi ghi nhận xét ấy đúng như một cách đọc cổ truyền, và dừng ở đó.
伍Lễ Theo Lịch Phụng Vụ Và Cộng Đoàn Trong Vùng
Nhà thờ theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội Công giáo, thêm mấy ngày riêng gắn với tước hiệu của nhà thờ. Bảng dưới đây chỉ ghi những ngày cố định theo lịch phụng vụ, không ghi giờ lễ.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 7 tháng 10 | Lễ Đức Mẹ Mân Côi | Lễ bổn mạng của nhà thờ và của giáo xứ, vì đây là tước hiệu mà nhà thờ được dâng kính. |
| Cả tháng 10 | Tháng Mân Côi | Tháng mà nếp Công giáo dành cho việc đọc chuỗi Mân Côi, gắn liền với tước hiệu của nhà thờ này. |
| Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Chuẩn bị và mừng Chúa giáng sinh | Dịp đông người nhất trong năm ở khu vực quanh nhà thờ, kể cả người không theo đạo. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Các nghi lễ trọng nhất trong năm của cộng đoàn, cử hành theo lịch phụng vụ chung. |
| Chúa nhật hằng tuần | Thánh lễ Chúa nhật | Nhịp tụ họp đều đặn của giáo xứ, trong đó phần lớn tín hữu là người H'Mông và người Dao từ các bản trong vùng về. |
Phần đáng nói nhất về nơi này không nằm trong đá mà nằm trong cộng đoàn. Theo tư liệu của giáo xứ, giáo xứ Sa Pa có khoảng 4.282 tín hữu, phần đông là người H'Mông, bên cạnh đó có người Dao. Xin gọi đúng tên từng cộng đồng: người H'Mông và người Dao là hai cộng đồng khác nhau, khác tiếng nói, khác trang phục, khác nếp sinh hoạt, và không có cách gọi chung nào thay được tên riêng của mỗi bên.
Giáo xứ trải trên địa bàn núi, nên ngoài nhà thờ ở trung tâm còn có các điểm sinh hoạt ở các bản. Tư liệu cho biết những năm gần đây một số nơi đã được lập thành đơn vị riêng, trong đó có Hầu Thào và Lao Chải năm 2019, Sử Pán năm 2021; trong vùng còn có tu viện ở Tả Phìn. Ngôi nhà thờ đá ở trung tâm phố vì thế không đứng một mình mà là điểm giữa của một mạng sinh hoạt trải khắp các bản chung quanh.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Trung tâm phường Sa Pa, tỉnh Lào Cai
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở trung tâm phường Sa Pa, tỉnh Lào Cai, ngay cạnh khoảng sân rộng giữa phố, nên từ khắp khu trung tâm đều đi bộ tới được. Lưng nhà thờ tựa về phía núi Hàm Rồng.
- Toạ độ
- 22.3356, 103.8437
Đây là nơi cử hành phụng vụ, không phải điểm tham quan thuần túy, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có Thánh lễ, khách xin không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh; muốn xem kiến trúc thì đợi cho tới khi lễ xong. Việc vào cung thánh dành cho người có phận sự. Khu Vườn Thánh là đất mộ, xin giữ yên tĩnh khi đi qua.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ đá Sa Pa tên chính thức là gì
Tên gắn với việc thờ phụng là nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi, cũng gọi là nhà thờ giáo xứ Sa Pa, thuộc giáo phận Hưng Hóa. Nhà thờ đá chỉ là cách gọi dân gian đặt theo vật liệu của công trình, trong một vùng mà nhà cửa cùng thời phần lớn không xây bằng đá, và tới nay vẫn là tên được dùng nhiều hơn cả.
Nhà thờ đá Sa Pa xây năm nào
Các nguồn ghi khác nhau. Bảng dữ liệu của thư viện và phần lớn tư liệu kiến trúc ghi khởi công năm 1926 và hoàn thành năm 1935, trùng tu năm 1995. Tư liệu của chính giáo xứ lại chép nhà thờ cùng nhà xứ hoàn thành ngay trong năm 1926. Quả chuông đúc năm 1932 là một cứ liệu nghiêng về cách đọc thứ nhất.
Nhà thờ xây bằng gì và có phải toàn bằng đá không
Tường và các khối chịu lực làm bằng đá đẽo, đục tại chỗ, đẽo phẳng mặt ngoài và không trát phủ. Nhưng các viên đá được gắn với nhau bằng hỗn hợp vôi, cát và mật mía, còn mái thì lợp chứ không phải mái đá. Cái tên nhà thờ đá đúng về hình thức mà chưa đủ về cách làm.
Đức Mẹ Mân Côi nghĩa là gì
Mân Côi là lối phiên âm của chữ chỉ tràng hạt, tức chuỗi hạt dùng để đọc một bộ kinh có trình tự cố định. Tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi là tước hiệu dành cho Đức Maria gắn với việc đọc chuỗi ấy, lễ kính vào ngày 7 tháng 10 theo lịch phụng vụ, và cả tháng Mười được nếp Công giáo gọi là tháng Mân Côi.
Ai đi lễ ở nhà thờ đá Sa Pa
Theo tư liệu của giáo xứ, giáo xứ có khoảng 4.282 tín hữu, phần đông là người H'Mông, bên cạnh đó có người Dao. Đây là hai cộng đồng khác nhau, khác tiếng nói và khác trang phục, nên cần gọi đúng tên từng bên. Giáo xứ còn có các điểm sinh hoạt ở các bản trong vùng, trong đó có Hầu Thào, Lao Chải và Sử Pán.