Đứng ở cổng chùa Đức La quay mặt ra, quý vị nhìn thẳng vào ngã ba Phượng Nhãn, chỗ sông Lục Nam đổ vào sông Thương tạo thành một ngã ba nước rộng, xa hơn nữa là hướng Lục Đầu Giang. Quay lại thì thấy một dải luỹ tre dày ôm lấy khu chùa, và bên trong là bốn khối nhà nối nhau trên một trục dài, cuối trục là vườn tháp đá xám. Ở khu nhà tổ, sau các ban thờ, là những giá gỗ xếp kín ván khắc.
Những tấm ván ấy là lý do nơi này khác các ngôi chùa cổ khác. Chùa Vĩnh Nghiêm không phải chốn tu ẩn trong núi mà là nơi thiền phái Trúc Lâm đặt bộ máy của mình, nơi Tam Tổ trụ trì, nơi mở trường dạy tăng đồ cho cả nước, và nơi khắc ván in kinh để phát đi các chùa. Yên Tử là chỗ dòng thiền ấy ra đời, còn Đức La là chỗ nó được tổ chức thành một hệ thống.
IChốn tổ của thiền phái Trúc Lâm
Trong nhà chùa, chữ chốn tổ không đồng nghĩa với chữ chùa cổ. Chốn tổ là nơi một dòng phái đặt gốc, nơi các vị tổ trụ trì, nơi truyền giới cho tăng, nơi giữ sổ sách và kinh bản của cả dòng. Vĩnh Nghiêm giữ đúng vai ấy đối với Trúc Lâm.
Ba vị hợp thành Trúc Lâm tam tổ gồm Trần Nhân Tông (1258 đến 1308), Pháp Loa Đồng Kiên Cương (1284 đến 1330), và Huyền Quang Lý Đạo Tái (1254 đến 1334). Cả ba đều từng trụ trì tại Vĩnh Nghiêm. Theo tư liệu Phật giáo, chùa vốn khởi dựng từ thời Lý Lý Thái Tổ với tên gọi Chúc Thánh tự, tới cuối thế kỷ 13 được Phật hoàng Trần Nhân Tông cho mở mang trên nền cũ và đổi tên là Vĩnh Nghiêm tự. Từ đó nơi này trở thành trung tâm Phật giáo thời Trần, nơi đào tạo tăng đồ cho cả nước và lưu giữ sổ bộ tăng ni của dòng phái. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1964.
Việc đặt một trường dạy tăng ở đây có ý nghĩa riêng trong giáo nghĩa Trúc Lâm. Dòng thiền này chủ trương đạo không nằm ngoài đời, và muốn giữ được chủ trương ấy trong thực tế thì cần người giảng có học và có kỷ luật, chứ không thể trông vào cảm hứng của từng người. Trường Vĩnh Nghiêm là chỗ để việc ấy thành nền nếp, nơi tăng được thụ giới, được học kinh, được ghi vào sổ, rồi mới đi trụ trì các chùa. Câu ca cũ trong vùng, rằng ai qua Yên Tử Quỳnh Lâm mà chưa tới Vĩnh Nghiêm thì chưa thành, nói đúng thứ tự ấy trong con mắt người đương thời.
Chỗ nhầm phổ biến nhất là chùa Vĩnh Nghiêm ở Sài Gòn không phải nơi này. Ngôi chùa Vĩnh Nghiêm tại Thành phố Hồ Chí Minh khởi công năm 1964, khánh thành năm 1971, do hai vị hoà thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm đứng ra dựng, kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng thiết kế. Chùa ấy lấy tên Vĩnh Nghiêm chính là để nhắc về chốn tổ Đức La ngoài Bắc, nhưng là một công trình hiện đại hoàn toàn khác, với ngọn tháp bảy tầng cao khoảng bốn mươi mét. Hai nơi cùng tên, khác đất, khác niên đại, khác kiến trúc.
IIBảy trăm năm của một chốn tổ
Lịch sử ngôi chùa gồm ba lớp chính, mở đầu từ lớp nền thời Lý, tiếp đến là lớp tổ chức thời Trần, và lớp khắc ván in kinh kéo dài từ thời Lê Trung Hưng tới đầu thế kỷ 20. Lớp thứ ba là lớp để lại nhiều hiện vật nhất.
- Thế kỷ 11Ngôi chùa nhỏ thời LýChùa có gốc từ thời Lý với tên ban đầu là Chúc Thánh tự, quy mô nhỏ. Đây là nền móng mà lớp sau dựng lên.
- Cuối thế kỷ 13Trần Nhân Tông trùng hưngPhật hoàng cho mở mang trên nền chùa cũ và đổi tên là Vĩnh Nghiêm tự, biến nơi đây thành trung tâm Phật giáo của thời Trần.
- Đầu thế kỷ 14Pháp Loa tổ chức tăng đoànĐệ nhị tổ Pháp Loa trụ trì, mở trường thuyết pháp, lập sổ bộ tăng ni năm 1313 và đưa việc đào tạo tăng đồ vào nền nếp cho cả dòng phái.
- Giữa thế kỷ 14Huyền Quang nối phápĐệ tam tổ Huyền Quang tiếp nối, giữ vai trò chốn tổ của Vĩnh Nghiêm trong hệ thống chùa Trúc Lâm.
- Thế kỷ 17 tới đầu thế kỷ 20Trùng tu và khắc mộc bảnTấm bia đá sáu cạnh dựng năm Hoằng Định thứ 7 (1606) ghi việc tu bổ chùa thời Lê Trung Hưng. Kho ván khắc được san khắc và bổ sung dần qua nhiều đời, gồm kinh, luật, sách thuốc và trước tác của các vị tổ bằng chữ Hán và chữ Nôm.
- 2012Mộc bản vào danh mục Ký ức thế giớiNgày 16 tháng 5 năm 2012, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi vào danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á Thái Bình Dương.
- 2015Di tích quốc gia đặc biệtChùa được xếp hạng di tích quốc gia năm 1964, lễ hội chùa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 9 tháng 9 năm 2013, và chùa được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23 tháng 12 năm 2015.
- 2025Di sản văn hoá thế giớiNgày 12 tháng 7 năm 2025, quần thể Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn và Kiếp Bạc được UNESCO ghi vào danh mục Di sản Văn hoá thế giới, trong đó chùa Vĩnh Nghiêm là một điểm cấu thành.
IIIBố cục và kho mộc bản
Khu chùa rộng chừng một hecta, các khối nhà dàn trên một trục chạy về hướng đông nam, chung quanh có luỹ tre dày bao lấy. Từ ngoài vào là tam quan, rồi khu Tam bảo gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện, rồi nhà tổ đệ nhất, gác chuông, nhà tổ đệ nhị, cùng khu vườn tháp cổ.
Cổng ba lối mở ra phía ngã ba sông. Đây là điểm đầu của trục dài xuyên suốt cả khu chùa.
Tiền đường, thiêu hương và thượng điện nối nhau theo lối chữ Công, là khu thờ Phật chính. Hệ tượng và đồ thờ mang phong cách của các thời Lê và Nguyễn.
Nhà thờ Trúc Lâm tam tổ, đặt tượng Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Đây là chỗ nói rõ nhất vì sao nơi này được gọi là chốn tổ.
Toà gác hai tầng tám mái dựng giữa trục, ngăn khu thờ tổ đệ nhất với khu phía sau, treo quả chuông đồng lớn của chùa.
Toà nhà dựng theo bố cục chữ Đinh, thờ Đệ nhị tổ Pháp Loa cùng các vị tổ kế tiếp của chùa qua các đời. Kho mộc bản được bảo quản trong khu nhà tổ.
Trước tấm bia đá sáu cạnh dựng năm 1606 ngoài sân là khu vườn tháp của năm vị hoà thượng tên tuổi gồm Phù Lãng Trung Pháp, Thông Duệ Ứng Duyên, Thanh Quý, Tịnh Phương Sa Môn và Thanh Hanh, cùng các ngọn tháp đá và gạch đặt xá lị chư tăng qua các đời.
Về kho mộc bản, số liệu các nguồn không thống nhất. Hồ sơ của cơ quan quản lý di sản và nhiều bài báo ghi 3.050 mộc bản. Tư liệu của Cổng thông tin Phật giáo ghi chùa còn lưu giữ khoảng 3.400 ván khắc. Một số tài liệu địa phương lại thống kê thành 34 đầu sách với gần 3.000 bản khắc, còn nhiều bản tin chỉ ghi chung là hơn 3.000 ván. Niên đại cũng có hai cách tính, có nguồn ghi ván khắc hiện còn được san khắc từ thế kỷ 17 tới đầu thế kỷ 20 (khoảng năm 1740 đến 1937), có nguồn ghi nội dung kinh sách có gốc từ thế kỷ 15 trở lại. Thư viện ghi cả các cách ghi ấy thay vì chọn bừa một con số. Nội dung ván khắc gồm kinh, luật nhà Phật, trước tác của các vị tổ Trúc Lâm và cả sách thuốc, viết bằng chữ Hán và chữ Nôm.
Điều đáng nói ở kho ván này không nằm ở số lượng mà ở chức năng. Ván khắc là khuôn in, có ván tức là chùa tự in được kinh sách và phát đi các nơi, không phải chép tay từng bản. Một dòng thiền muốn giữ được nội dung giảng dạy thống nhất trên cả nước thì cần đúng thứ ấy. Việc kho ván nằm tại Vĩnh Nghiêm chứ không nằm ở nơi khác cho thấy nơi này giữ phần bản gốc của Trúc Lâm, còn các chùa khác nhận bản in.
IVThế đất và hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thuỷ cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Thư viện ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Chùa đặt ở ngã ba Phượng Nhãn, chỗ sông Lục Nam đổ vào sông Thương, tức ngay một ngã ba nước, và xa hơn về phía nam là vùng Lục Đầu Giang, nơi sáu dòng gặp nhau. Trong phép xem đất, ngã ba sông là thế hợp thuỷ, được coi là chỗ khí tụ mạnh nhất mà vùng đồng bằng có thể có, vì nước từ nhiều ngả dồn về một điểm rồi mới chảy tiếp. Đặt một chốn tổ ở đúng điểm hợp thuỷ, lại là điểm hợp thuỷ ăn thông ra cả một hệ sông lớn, là chọn chỗ có thể toả đi khắp nơi bằng đường nước. Ở thời chưa có đường bộ tốt, đó vừa là kiến giải phong thuỷ vừa là tính toán thực tế.
Về chỗ dựa, phía sau và bên chùa có núi Cô Tiên cùng các gò thấp, còn xa hơn về phía đông bắc là cánh cung Đông Triều và Yên Tử. Đọc theo phép cũ thì Yên Tử đóng vai tổ sơn ở xa, mạch núi buông dần xuống đồng bằng, và Vĩnh Nghiêm nằm ở chỗ mạch ấy đã hạ hẳn xuống mà gặp nước. Quan hệ giữa hai nơi trên mặt đất trùng với quan hệ giữa chúng trong nhà chùa, khi Yên Tử là chỗ dòng thiền phát khởi còn Vĩnh Nghiêm là chỗ nó dừng lại và thành hình.
Về hướng, trục chùa chạy về phía đông nam, mặt ngoảnh ra ngã ba sông, lưng tựa vào phía có gò và núi. Đây là thế tựa sơn hướng thuỷ ở dạng đồng bằng, trong đó hậu chẩm là gò thấp chứ không phải núi lớn, minh đường là mặt nước ngã ba rộng và tĩnh. Hướng đông nam trong lối cũ được coi là hướng đón gió mát mùa hè, tránh gió lạnh phương bắc, và là hướng mà nhiều chùa Bắc Bộ chọn khi không thể lấy chính nam.
Còn một lớp theo ngũ hành. Nước bao trước mặt là Thuỷ, luỹ tre dày bao quanh khu chùa là Mộc, Thuỷ sinh Mộc, và vành tre ấy vừa chắn gió vừa giữ cho khu đất kín. Trong lòng khu kín ấy lại cất một thứ sợ ẩm bậc nhất là ván khắc gỗ. Đọc theo lối cũ thì cách bố trí này là tàng phong tụ khí, vừa kín gió, kín nước tràn, vừa đủ khô để giữ được vật dễ hỏng. Việc kho ván gỗ tồn tại qua hàng trăm năm ở một vùng nhiều mưa ẩm cho thấy chỗ đặt nó không phải chọn ngẫu nhiên.
VHội chùa và lệ trong năm
Hội chính của chùa mở vào từ ngày 12 tới ngày 14 tháng Hai âm lịch, gọi là hội chùa La theo tên làng. Ngoài dịp ấy, chùa còn giữ các ngày lễ chung của nhà Phật và các ngày huý kỵ của Trúc Lâm tam tổ.
| Thời điểm âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 12 tới 14 tháng Hai | Hội chùa Vĩnh Nghiêm | Hội chính trong năm, còn gọi là hội chùa La, trọng hội vào ngày 14. Có rước từ các làng trong vùng về chùa, tế lễ, dâng hương và các trò dân gian. |
| Rằm tháng Tư | Lễ Phật đản | Theo lịch chung của Phật giáo, tổ chức tại khu Tam bảo. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan | Lễ báo hiếu theo lịch chung của Phật giáo. |
| Mùng 1 tháng Mười một | Giỗ Đệ nhất tổ Trần Nhân Tông | Ngày huý kỵ Phật hoàng, cử hành tại nhà tổ đệ nhất, nơi đặt tượng Tam Tổ. |
| Mùng 3 tháng Ba | Giỗ Đệ nhị tổ Pháp Loa | Ngày huý kỵ Đệ nhị tổ, vị đã mở trường thuyết pháp tại chùa. |
| Ngày 23 tháng Giêng | Giỗ Đệ tam tổ Huyền Quang | Ngày huý kỵ Đệ tam tổ, khép vòng ba ngày giỗ tổ trong năm của dòng Trúc Lâm. |
Hội chùa La có một điểm khác hội chùa thường là phần được coi trọng nhất không phải phần cầu tài cầu lộc mà phần lễ tổ. Người trong vùng vẫn giữ lệ về chùa vào ngày mười bốn tháng Hai như về nhà tổ của mình, và các đoàn từ những chùa thuộc dòng Trúc Lâm ở nơi khác cũng về theo. Cách hành lễ ấy giữ đúng vai trò chốn tổ mà chùa đã mang từ thời Trần.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Đức La, phường Tân An (xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang cũ), tỉnh Bắc Ninh
- Đường tới
- Chùa ở làng Đức La, phường Tân An (trước tháng 7 năm 2025 là xã Trí Yên, huyện Yên Dũng cũ), tỉnh Bắc Ninh, nằm bên ngã ba Phượng Nhãn nơi sông Lục Nam đổ vào sông Thương. Có thể đi cùng tuyến với Côn Sơn, Kiếp Bạc và Yên Tử trong cùng quần thể di sản.
- Toạ độ
- 21.2147, 106.3236
Khi tới chùa cần lưu ý ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào các toà trong, giữ im lặng ở nhà tổ đệ nhất và khu vườn tháp. Kho mộc bản là hiện vật gỗ đã hàng trăm năm, quý vị không chạm tay vào ván và chỉ vào khu kho khi có người của chùa hướng dẫn. Vườn tháp là nơi đặt tro cốt các đời sư, xin đi theo lối chứ không trèo lên bệ tháp. Ngày hội tháng Hai có rước cắt ngang sân, xin nhường đường cho kiệu.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang
Contribute photos, information or video for Vinh Nghiem Pagoda, Bac GiangThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang và chùa Vĩnh Nghiêm ở Sài Gòn có phải một không
Không. Chùa Vĩnh Nghiêm tại Thành phố Hồ Chí Minh khởi công năm 1964 và khánh thành năm 1971, do hai vị hoà thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm dựng, lấy tên theo chốn tổ Đức La ngoài Bắc. Đó là một công trình hiện đại, khác đất, khác niên đại và khác kiến trúc với ngôi chùa trong bài này.
Vì sao gọi chùa Vĩnh Nghiêm là chốn tổ của thiền phái Trúc Lâm
Vì cả ba vị Trúc Lâm tam tổ là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang đều từng trụ trì tại đây. Chùa là nơi mở trường thuyết pháp, đào tạo tăng đồ cho cả nước, lưu giữ sổ bộ tăng ni và giữ kho ván khắc để in kinh sách phát đi các chùa trong dòng phái.
Kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm có bao nhiêu bản và được ghi danh khi nào
Số liệu các nguồn không thống nhất, trong đó hồ sơ cơ quan quản lý di sản ghi 3.050 mộc bản, Cổng thông tin Phật giáo ghi khoảng 3.400 ván, tài liệu địa phương ghi 34 đầu sách với gần 3.000 bản khắc, nhiều bản tin ghi chung là hơn 3.000 ván. Kho mộc bản được UNESCO ghi vào danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á Thái Bình Dương ngày 16 tháng 5 năm 2012.
Mộc bản chép những gì
Ván khắc gồm kinh và luật nhà Phật, trước tác của các vị tổ thiền phái Trúc Lâm, các văn bản nghi lễ và cả sách thuốc, viết bằng chữ Hán và chữ Nôm. Về niên đại, nguồn ghi ván khắc trải từ thế kỷ 17 tới đầu thế kỷ 20, nguồn khác ghi nội dung có gốc từ thế kỷ 15 trở lại.
Chùa nay thuộc tỉnh nào và có nằm trong di sản thế giới không
Chùa ở làng Đức La, nay thuộc phường Tân An (trước tháng 7 năm 2025 là xã Trí Yên, huyện Yên Dũng cũ), tỉnh Bắc Ninh. Chùa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2015 và là một điểm trong quần thể Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn và Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh Di sản Văn hoá thế giới ngày 12 tháng 7 năm 2025.