Đứng ở đường Nguyễn Du thuộc phường Phú Cường, quý vị sẽ thấy một dãy mái ngói cong lợp men, trên nóc là cặp rồng chầu cùng những tượng gốm nhỏ tô màu, phía dưới là hàng cột khắc câu đối chữ Hán. Trong sân, khói của những vòng nhang lớn treo trên trần cứ chảy xuống chậm như sương. Người đất Thủ gọi nơi này gọn lỏn là chùa Bà, và cái tên gọn ấy che mất phần lớn những gì đang diễn ra bên trong.
Tên ghi trên biển là Thiên Hậu Cung. Chữ cung ở đây không phải chữ dùng cho chùa Phật mà là chữ dùng cho miếu thờ thần. Vị được thờ trong chính điện là Thiên Hậu Thánh Mẫu, một nữ thần trong hệ thần linh của Đạo Giáo dân gian Trung Hoa, gốc là một người con gái đất Phúc Kiến sống vào đời Tống. Hiểu được điều ấy thì hiểu vì sao trong một nơi gọi là chùa lại không có tượng Phật đặt ở ban chính.
壹Vị Thần Được Thờ
Thiên Hậu Thánh Mẫu là danh hiệu tôn xưng chứ không phải tên riêng. Theo các bản chép của người Hoa, tên gốc của bà là Lâm Mặc Nương, con gái họ Lâm ở đảo Mi Châu thuộc huyện Bồ Điền, đất Phúc Kiến. Chữ mặc nghĩa là im lặng, tương truyền đặt như vậy vì bà sinh ra suốt một tháng không cất tiếng khóc.
Danh hiệu Thiên Hậu nghĩa là bà hoàng của trời, và đó là bậc cao nhất trong chuỗi tôn hiệu mà các triều đại Trung Hoa lần lượt gia phong, đi từ phu nhân lên phi rồi lên hậu.
Theo cách nhìn của Đạo Giáo dân gian, trời đất có một hệ thống thần linh xếp theo phẩm trật chẳng khác gì triều đình dưới đất, và người có công đức lớn khi sống có thể được đưa vào hệ thống ấy sau khi mất. Thiên Hậu thuộc lớp thần hình thành theo đúng lối đó: từ một người con gái có thật, qua lòng tin của dân đi biển, rồi qua các đợt sắc phong của triều đình, bà thành vị thần coi sóc mặt biển, cứu người gặp nạn giữa sóng gió.
Chức năng ấy giải thích vì sao miếu thờ bà mọc dày dọc các cảng biển và các bến sông có người Hoa cư trú. Với người vượt biển đi tha hương, một vị thần chuyên giữ mạng người trên nước là vị thần thiết thân nhất, nên bát nhang của bà thường được thỉnh theo ngay từ chuyến ghe đầu tiên.
Về niên đại, tư liệu treo tại miếu và các bản khảo cứu đều chép bà sinh năm 960 và mất năm 987, tức thọ hai mươi bảy tuổi, rơi vào khoảng đầu đời Tống. Tôn hiệu Thiên Phi được ban dưới thời Nguyên, còn tôn hiệu Thiên Hậu là do triều Thanh đời Khang Hy gia phong. Xin nói rõ rằng những niên đại này thuộc lớp tư liệu tín ngưỡng chứ không phải chính sử.
Tín ngưỡng Thiên Hậu theo chân người Hoa vào Nam Bộ trong khoảng thế kỷ 17 tới thế kỷ 19. Theo một khảo cứu của giới nghiên cứu văn hóa, hiện có chừng sáu mươi cơ sở thờ Thiên Hậu rải khắp Nam Bộ; riêng địa bàn tỉnh Bình Dương cũ đã có tới tám Thiên Hậu Cung, hầu hết đặt cạnh sông nước hoặc kề chợ búa, tức đặt đúng vào chỗ làm ăn của người thờ.
Chữ chùa trong tên gọi dân gian là chỗ hay gây hiểu nhầm nhất. Trong tiếng Việt, chùa vốn chỉ cơ sở thờ Phật; nhưng người Việt Nam Bộ từ lâu đã dùng chữ ấy rộng ra cho cả miếu thờ thần của người Hoa, bởi cùng mái ngói cong, cùng khói nhang, cùng là chỗ để lễ. Bên trong thì bài trí theo lối miếu Đạo Giáo: chính điện đặt tượng nữ thần mặc phẩm phục, hai bên là các vị phối thờ, không có tam bảo, không có tượng Phật ở ban chính. Gọi cho đúng thì đây là miếu hoặc cung, không phải chùa.
Điều thứ hai cần nói rõ: nơi này không phải chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn. Hai nơi cùng thờ một vị thần và cùng do người Hoa lập, nhưng là hai di tích riêng biệt, cách nhau khoảng ba mươi cây số. Ngôi ở Chợ Lớn gắn với hội quán Tuệ Thành của người Quảng Đông; ngôi ở Thủ Dầu Một do bốn bang cùng quản, và lễ rằm tháng Giêng ở đây có phần rước kiệu ra phố mà ngôi kia không có. Quý vị tra cứu xin phân biệt kỹ, vì nhiều bài trên mạng trộn lẫn tư liệu của hai nơi thành một.
貳Từ Rạch Hương Chủ Hiếu Về Đường Nguyễn Du
Miếu không đứng nguyên một chỗ từ đầu. Tư liệu du lịch của địa phương cho biết ngôi miếu đầu tiên vốn nhỏ, dựng bên rạch Hương Chủ Hiếu vào khoảng giữa thế kỷ 19, khi lớp người Hoa đầu tiên tới buôn bán ở chợ Thủ. Vị trí quý vị thấy hôm nay là vị trí thứ hai, có từ năm 1923, và cũng từ mốc ấy miếu mới mang dáng vóc của một cơ sở do cả bốn bang cùng gánh.
- 960Lâm Mặc Nương ra đờiTheo tư liệu tại miếu, bà sinh ở đảo Mi Châu thuộc huyện Bồ Điền, đất Phúc Kiến, vào những năm đầu của nhà Tống.
- 987Bà mất, dân lập miếu thờBà mất khi hai mươi bảy tuổi. Dân đi biển vùng Phúc Kiến lập miếu thờ, mở đầu cho một tín ngưỡng lan dọc bờ biển Đông Á.
- Đời NguyênGia phong tôn hiệu Thiên PhiTriều đình gia phong tôn hiệu Thiên Phi, đưa bà vào hàng thần được nhà nước công nhận chứ không còn là thần của riêng một làng chài.
- Đời Khang HyGia phong tôn hiệu Thiên HậuTriều Thanh gia phong tôn hiệu Thiên Hậu, bậc cao nhất trong chuỗi tôn hiệu, và đó là danh hiệu còn dùng tới nay trên các bức hoành trong miếu.
- Giữa thế kỷ 19Ngôi miếu đầu bên rạch Hương Chủ HiếuLớp người Hoa tới buôn bán ở chợ Thủ dựng một ngôi miếu nhỏ bên rạch Hương Chủ Hiếu để thờ Bà, quy mô còn khiêm tốn.
- 1923Dời về đường Nguyễn DuBốn bang người Hoa đất Thủ góp của, dựng lại và dời miếu về vị trí hiện nay trên đường Nguyễn Du, phường Phú Cường.
- 2025Địa giới hành chính thay đổiTheo đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Bình Dương cũ nhập vào Thành phố Hồ Chí Minh và cấp huyện được bỏ. Địa chỉ của miếu từ đó ghi theo địa giới mới, tuy tên quen thuộc chùa Bà Bình Dương vẫn còn dùng rộng rãi.
Có mấy chỗ các nguồn ghi khác nhau mà chúng tôi xin nói thẳng ra thay vì chọn bừa một bản. Thứ nhất là tên bốn bang. Tư liệu du lịch của địa phương liệt kê Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến và Hải Nam; trong khi nhiều bản kể khác thay Hải Nam bằng bang Hẹ, tức người Khách Gia. Chúng tôi ghi rằng miếu do bốn bang người Hoa đất Thủ cùng quản, còn tên cụ thể của bốn bang là chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.
Thứ hai là năm dựng và xếp hạng di tích. Có bản tin ghi miếu hình thành khoảng năm 1883 và được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1993; lại có tư liệu chỉ ghi miếu có từ giữa thế kỷ 19, dời về chỗ mới năm 1923, và xếp hạng ở cấp tỉnh. Bảng dữ liệu của thư viện lấy mốc 1923 cùng xếp hạng cấp tỉnh. Quý vị nên coi các con số còn lại là điều cần đối chiếu thêm với hồ sơ di tích chính thức.
參Kiến Trúc Miếu Vũ Ba Dãy
Miếu dựng theo lối kiến trúc miếu vũ của người Hoa, gồm ba dãy nhà nối nhau trên một trục dọc, giữa các dãy chừa giếng trời để lấy sáng và thoát khói. Đây là kiểu mặt bằng quen thuộc của hội quán và miếu người Hoa ở Nam Bộ: không cao, không có tháp, nhưng dày đặc chi tiết trang trí ở phần mái và phần đầu cột. Cái hay của lối dựng ấy nằm ở chỗ nó xử lý khói: ba dãy nhà cách nhau bởi giếng trời khiến khói có đường lên, ánh sáng có đường xuống.
Mái lợp ngói ống, bờ nóc uốn cong hai đầu, trên đắp cặp rồng chầu cùng các tượng gốm nhỏ tô men nhiều màu. Mô típ thường gặp gồm rồng, lân, quy, phụng, tức bộ tứ linh quen của mỹ thuật người Hoa Nam Bộ.
Khoảng hở giữa các dãy nhà, vừa lấy sáng vừa dẫn khói nhang lên cao. Đây cũng là chỗ treo những vòng nhang lớn mà khách gửi lại, tạo thành lớp trần nhang đặc trưng của miếu này.
Đặt tượng Bà bằng gỗ thếp vàng, mặc phẩm phục theo lối hoàng hậu, có mũ miện và tấm rèm châu che trước mặt. Hai bên là các ban phối thờ theo lệ miếu Đạo Giáo.
Hệ hoành phi câu đối chữ Hán treo dọc các gian, ca tụng công đức của Bà và ghi tên những người, những bang đã cúng dựng. Trong miếu còn giữ chuông và các đồ tự khí khắc chữ Hán.
Một mô típ thuần Đạo Giáo. Chi tiết này là dấu nhận diện rõ nhất cho thấy đây là miếu thờ thần chứ không phải chùa thờ Phật.
Một điểm nữa đáng để ý là tỷ lệ. Miếu nằm giữa phố, không lùi sâu vào trong, mặt tiền gần như áp ra vỉa hè. Người xưa dựng miếu ở chỗ đông người qua lại chứ không tìm nơi khuất nẻo, bởi Thiên Hậu vốn là thần của người làm ăn, của bến sông và của chợ búa.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay trong hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ như vậy để quý vị phân biệt được đâu là tư liệu và đâu là kiến giải.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải bản thân ngôi miếu mà là lớp đất mà nó được đặt vào. Cả tám Thiên Hậu Cung trên địa bàn tỉnh Bình Dương cũ, theo tư liệu địa phương, hầu hết nằm cạnh sông nước hoặc kề thị tứ. Trong phép xem đất, nước là thứ tụ khí và chợ là thứ tụ nhân; đặt miếu vào chỗ có cả hai tức là đặt vào nơi khí và người cùng dồn về một điểm. Đây không phải chuyện tình cờ mà là một nguyên tắc chọn đất nhất quán của cộng đồng lập miếu.
Xét ngũ hành, Thiên Hậu là thần của mặt biển, thuộc hành Thủy. Miếu ban đầu dựng bên rạch Hương Chủ Hiếu, tức dựa hẳn vào một dòng nước; sau dời về phố chợ thì mất thế kề nước trực tiếp, nhưng được bù bằng thế kề dòng người. Một ngôi miếu mà mặt tiền áp ra đường lớn, người và xe chảy qua suốt ngày, thì theo lối đọc này vẫn giữ được cái thế lâm thủy, chỉ khác là nước ở đây làm bằng bước chân.
Về hướng và bố cục, miếu dàn theo trục dọc ba lớp, cửa chính mở thẳng ra phố, các lớp nhà lùi dần vào trong và tối dần. Đọc theo hình thể thì đây là thế đi vào từng bậc: khí từ ngoài đường vào qua cửa chính, tụ lại ở giếng trời, rồi mới lắng vào chính điện. Khoảng sân giữa giữ đúng vai trò minh đường, chỗ đất trống ngay trước ban thờ để khí dừng lại một nhịp. Sách địa lý cổ đòi minh đường phải sáng và thoáng; giếng trời ở đây làm được điều ấy trong một khuôn đất hẹp giữa phố.
Cuối cùng là cái mái. Bờ nóc uốn cong hai đầu là mô típ trang trí, nhưng đọc theo phong thủy thì đường cong ấy còn một nghĩa khác: mái thẳng cắt gió thành luồng sắc, mái cong đưa gió trượt đi, và chỗ thờ tự cần khí chậm chứ không cần khí gấp. Xin nhắc lại rằng những người dựng miếu làm việc theo truyền thống tạo hình của mỹ thuật miếu vũ Hoa Nam chứ không theo một cuốn sách địa lý cụ thể nào; điều chúng tôi ghi ở đây chỉ là cách một con mắt phong thủy sẽ nhìn khi đứng trước công trình ấy.
伍Lễ Hội Chùa Bà Rằm Tháng Giêng
Đây là lễ hội lớn nhất của đất Thủ và là một trong những lễ hội đông người nhất Đông Nam Bộ. Không khí bắt đầu từ những ngày đầu năm, phần nghi thức dồn vào đêm mười bốn rạng sáng rằm, còn phần rước kiệu diễn ra trong ngày rằm tháng Giêng.
| Thời điểm | Việc | Nội dung |
|---|---|---|
| Từ mùng một tháng Giêng | Khách thập phương tới lễ | Miếu treo cờ và đèn lồng. Người các nơi về dâng hương, cúng nhang vòng và thỉnh lộc đầu năm. |
| Đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng | Lễ cúng Bà | Phần nghi thức chính, dâng lễ vật theo lệ của người Hoa như heo quay, gà, ngỗng và trái cây, do ban quản trị bốn bang đảm nhiệm. |
| Rằm tháng Giêng | Rước kiệu Bà | Kiệu Bà được rước quanh khu trung tâm Thủ Dầu Một, có đoàn lân sư rồng, kèn trống và các đội hình của các bang đi theo. |
| Rằm tháng Giêng | Đấu giá lồng đèn | Lệ đấu giá lồng đèn của miếu, tiền thu được dùng cho việc chung của miếu và các việc thiện. |
| Quanh năm | Thỉnh lộc và cúng nhang vòng | Ngoài dịp lễ hội, khách vẫn tới thỉnh lộc và treo nhang vòng. Nhang vòng lớn treo trên trần sân giữa là hình ảnh quen của miếu này. |
Một nét riêng của lễ hội này là nếp không thu tiền. Theo tường thuật của báo chí, trong những ngày rằm tháng Giêng, người dân quanh vùng và các nhóm thiện nguyện chuẩn bị hàng trăm suất bánh mì, cơm chay, nước uống, khăn lạnh, dựng các điểm sửa xe lưu động và phát bản đồ chỉ đường cho khách. Việc này đã thành lệ nhiều năm, tới mức được nhắc tới như một phần của lễ hội chứ không phải hoạt động bên lề.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Đường Nguyễn Du, phường Phú Cường, thành phố Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Miếu nằm trên đường Nguyễn Du thuộc phường Phú Cường, ngay khu trung tâm cũ của Thủ Dầu Một, đi bộ được từ khu chợ Thủ Dầu Một. Vào dịp rằm tháng Giêng, nhiều tuyến đường quanh miếu bị chắn để rước kiệu.
- Toạ độ
- 10.9797, 106.6524
Đây là miếu thờ đang hoạt động chứ không phải bảo tàng, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào chính điện, đi nhẹ nói khẽ, không chạm tay vào tượng và các đồ tự khí. Nhang vòng và lễ vật xin gửi đúng chỗ ban quản trị chỉ. Vào rằm tháng Giêng, người rất đông và đường quanh miếu bị chắn để rước kiệu; xin quý vị giữ khoảng cách với đoàn kiệu.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Bà Thiên Hậu Thủ Dầu Một thờ ai
Thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, một nữ thần trong hệ thần linh Đạo Giáo dân gian Trung Hoa. Tên gốc theo các bản chép là Lâm Mặc Nương, người đảo Mi Châu, huyện Bồ Điền, đất Phúc Kiến, sinh năm 960 và mất năm 987 theo tư liệu tại miếu. Bà được coi là vị thần coi sóc mặt biển, cứu người gặp nạn giữa sóng gió.
Gọi là chùa mà sao không thờ Phật
Vì đây không phải chùa mà là miếu, tên trên biển là Thiên Hậu Cung. Người Việt Nam Bộ quen dùng chữ chùa rộng ra cho cả miếu thờ thần của người Hoa. Bên trong bài trí theo lối miếu Đạo Giáo: chính điện đặt tượng nữ thần mặc phẩm phục, có ban bài trí theo tích bát tiên, không có tam bảo và không có tượng Phật ở ban chính.
Nơi này có phải chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn không
Không. Đây là hai di tích riêng biệt, cách nhau khoảng ba mươi cây số. Ngôi ở Chợ Lớn gắn với hội quán Tuệ Thành của người Quảng Đông. Ngôi ở Thủ Dầu Một do bốn bang người Hoa đất Thủ cùng quản và có lễ rước kiệu Bà ra phố vào rằm tháng Giêng. Nhiều bài trên mạng trộn lẫn tư liệu của hai nơi, xin quý vị phân biệt kỹ.
Bốn bang người Hoa quản miếu gồm những bang nào
Các nguồn ghi khác nhau ở chỗ này. Tư liệu du lịch của địa phương liệt kê Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến và Hải Nam; nhiều bản kể khác thay Hải Nam bằng bang Hẹ, tức người Khách Gia. Điều được các nguồn thống nhất là miếu do bốn bang cùng góp của dựng lại năm 1923 và tới nay vẫn do bốn bang cùng quản.
Lễ hội chùa Bà diễn ra ngày nào
Chính hội rơi vào rằm tháng Giêng âm lịch. Phần nghi thức cúng Bà làm từ đêm mười bốn rạng sáng rằm, còn phần rước kiệu Bà quanh trung tâm Thủ Dầu Một diễn ra trong ngày rằm, có lân sư rồng và các đội hình của bốn bang đi theo. Không khí lễ hội thực ra bắt đầu từ những ngày đầu tháng Giêng.