Chuyến đi bắt đầu không phải bằng chân mà bằng thuyền. Quý vị ngồi xuống một chiếc đò nhỏ ở bến, rồi con đò trôi chừng một giờ trên suối Yến, hai bên là ruộng nước và những khối núi đá vôi dựng thẳng lên trời. Đến khi lên bờ và leo hết dốc, cái quý vị gặp không phải một mái chùa mà là một cửa hang há rộng trong sườn núi, có năm chữ Hán khắc trên vách đá từ năm 1770.
Đó là điều đầu tiên cần nói rõ: chùa Hương không phải một ngôi chùa. Đây là tên gọi quen thuộc mà dân gian đặt cho cả quần thể Hương Sơn, gồm hai mươi mốt điểm chùa, động và đền nằm rải trên gần bốn nghìn héc ta núi đá vôi ở huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Ai đi một buổi rồi về thì mới chỉ chạm vào một phần nhỏ của nó.
壹Một Quần Thể Chứ Không Phải Một Chùa
Người xưa không dựng ở đây một ngôi chùa lớn rồi thôi. Họ đọc cả một vùng núi đá vôi thành một cõi thiêng, rồi đặt điểm thờ tự vào từng chỗ đắc địa: chân núi có đền, thung lũng có chùa, trong lòng núi có động. Suối Yến giữ vai trò sợi chỉ nối các điểm ấy lại. Vì vậy đi chùa Hương xưa nay là đi một tuyến, không phải tới một điểm.
Theo tư liệu quản lý di tích, toàn khu hiện có 21 điểm di tích và thắng cảnh, gồm các chùa và động thờ Phật cùng những ngôi đền thờ Thần, trải trên diện tích gần 4.000 héc ta. Quần thể được chia thành ba tuyến hành hương chính. Tuyến Hương Thiên là tuyến truyền thống và đông người nhất, gồm đền Trình Đức Khê, đền Ngũ Nhạc, chùa Thiên Trù, chùa Giải Oan, động Hương Tích và chùa Hinh Bồng. Tuyến Long Vân Hương Đài gồm chùa Thanh Sơn, động Hương Đài, động Long Vân, chùa Cây Khế và hang Sũng Sàm. Tuyến Tuyết Sơn gồm đền Trình Phú Yên, chùa Bảo Đài, chùa Cá và am Phật Tích.
Theo tín ngưỡng được giữ ở đây, nơi này gắn với Quán Thế Âm Bồ Tát, vị Bồ Tát của lòng từ bi, người nghe tiếng kêu của chúng sinh mà tới cứu. Truyền tụng kể lại rằng đây là chốn Bồ Tát tu hành và đắc đạo trong thân một vị công chúa, nên động Hương Tích được xem là nơi ở của Phật Bà. Chính vì thế khách hành hương lên đây phần lớn cầu bình an, cầu con cái và cầu tai qua nạn khỏi, tức những điều thuộc về lòng từ chứ không thuộc về công danh.
Hai chỗ hay nhầm. Một, nhiều người tưởng chùa Thiên Trù chính là chùa Hương; thực ra Thiên Trù chỉ là ngôi chùa lớn nằm ở thung lũng, còn trung tâm thờ tự của cả vùng là động Hương Tích ở trên cao. Hai, chùa Hương ở Hà Nội hay bị lẫn với chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh; đó là hai nơi khác nhau, và mối liên hệ giữa hai nơi vẫn còn là đề tài tranh luận của giới nghiên cứu chứ chưa phải kết luận đã ngã ngũ.
貳Các Mốc Của Vùng Đất
Lớp tư liệu về chùa Hương không dày như ở các di tích kinh thành, một phần vì đây là vùng núi xa, một phần vì các công trình gỗ ở đây đã qua nhiều lần cháy và dựng lại. Những mốc dưới đây là các mốc còn khảo được rõ.
- Đời Lê Thánh TôngKhởi lậpTheo tư liệu di tích, quần thể bắt đầu được xây dựng từ đời Lê Thánh Tông, trị vì trong khoảng các năm 1442 tới 1497, và từ đó tới nay đã trải qua mười một đời tổ sư trụ trì.
- Thế kỷ 17 và 18Định hình kiến trúcNhững công trình đẹp nhất của quần thể được dựng trong khoảng hai thế kỷ này. Riêng chùa Hương Tích được ghi nhận xây dựng trong quãng các năm 1680 tới 1704, đời Lê Hy Tông.
- 1770Nam thiên đệ nhất độngTĩnh Đô Vương Trịnh Sâm viếng động Hương Tích và cho khắc lên cửa động năm chữ Hán Nam thiên đệ nhất động, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam. Năm chữ ấy vẫn còn trên vách đá.
- 1896Thành lễ hội chính thứcTừ năm này, hội chùa Hương mới được tổ chức thành một lễ hội thực thụ có quy củ, thay vì chỉ là những chuyến hành hương lẻ.
- 2017Di tích quốc gia đặc biệtThủ tướng Chính phủ xếp hạng quần thể danh thắng Hương Sơn là di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 2082 ngày 25 tháng 12 năm 2017.
- 2018Đón bằng xếp hạngLễ đón quyết định công nhận được tổ chức ngày 19 tháng 9 năm 2018. Riêng mùa hội năm ấy, quần thể đón khoảng một triệu rưỡi lượt khách.
參Động Hương Tích Và Các Điểm Chính
Trung tâm của cả quần thể là một cái hang. Điều ấy đáng để dừng lại một chút, vì nó khác hẳn lối thờ tự thông thường của người Việt, vốn quen dựng nhà rồi mới đặt tượng vào trong nhà. Ở đây, người xưa nhận lấy cái hang mà thiên nhiên đã làm sẵn, rồi đặt tượng vào đó.
Điểm dừng đầu tiên trên đường thủy, nơi khách hành hương trình diện trước khi vào đất Phật. Tuyến chính có đền Trình Đức Khê, tuyến Tuyết Sơn có đền Trình Phú Yên.
Dòng suối chảy giữa hai dãy núi đá vôi, là đường vào chính của quần thể. Đi đò trên suối Yến là phần mở đầu bắt buộc của chuyến hành hương truyền thống.
Ngôi chùa lớn nằm trong thung lũng, giữ vai trò chùa chính về mặt sinh hoạt tăng chúng và tiếp khách. Tên chùa nghĩa là bếp trời.
Ngôi chùa nhỏ trên đường lên động, gắn với lệ cầu giải trừ oan khuất và cầu tự của khách hành hương.
Trung tâm thờ tự của cả quần thể. Từ cửa động phải đi xuống 120 bậc đá mới tới lòng hang; trên vách cửa động còn năm chữ Nam thiên đệ nhất động khắc năm 1770.
Các điểm thuộc hai tuyến phụ, vắng người hơn tuyến chính, giữ được không khí tĩnh của núi rừng.
Trong lòng động Hương Tích, các khối nhũ đá được người xưa đặt tên theo những thứ mà một đời người mong: núi Cô, núi Cậu, cây vàng, cây bạc, đụn gạo, buồng tằm. Việc đặt tên ấy cho thấy rất rõ khách hành hương xưa mang gì trong lòng khi lặn lội tới đây. Họ không lên núi để bàn giáo lý; họ lên để xin những điều rất cụ thể của một đời sống nông nghiệp.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Hương Sơn là một vùng núi đá vôi mọc lên giữa đồng chiêm trũng của rìa tây nam Hà Nội. Theo phép xem đất, những khối đá dựng đứng, đỉnh nhọn và sắc, thuộc dạng sơn hình mà sách gọi là núi Mộc và núi Hỏa, tức núi có khí bốc lên. Nhưng cái làm nên chỗ đắc địa của vùng này không phải bản thân dãy núi, mà là thủy đạo luồn giữa nó: suối Yến chảy quanh co trong lòng núi rồi mới đổ ra ngoài. Trong phép cổ, nước chảy thẳng thì khí tuột đi, nước chảy uốn khúc thì khí giữ lại; một dòng suối quanh co giữa hai dãy đá là điều kiện gần như hoàn hảo để tụ khí cho cả một vùng.
Vì thế lối vào bằng đò không đơn thuần là chuyện giao thông. Người xưa cho khách đi ngược dòng, tức đi ngược chiều nước chảy, để tiến dần vào chỗ khí tụ sâu nhất. Suốt một giờ trên mặt nước, không có gì để làm ngoài nhìn núi, và cái nhịp chậm ấy làm đúng việc mà một cổng tam quan làm ở các chùa đồng bằng: tách người ra khỏi nhịp cũ trước khi đưa vào chỗ thờ tự.
Điểm đặc sắc nhất nằm ở động Hương Tích. Ở hầu hết các nơi thiêng, người ta đi lên cao dần rồi mới tới chính điện; ở đây, tới cửa động rồi quý vị còn phải đi xuống 120 bậc đá mới tới nơi thờ. Theo con mắt phong thủy, hang trong lòng núi là chỗ khí tụ đậm đặc nhất mà một thế đất có thể có: bốn bề đá kín, chỉ một cửa thông, gió không xuyên qua được, nhiệt độ và độ ẩm gần như không đổi quanh năm. Đó là một cái huyệt theo đúng nghĩa của chữ ấy trong sách địa lý cổ, và người xưa gọi hình thế này là miệng rồng ngậm ngọc. Cái động không cần dựng thêm gì cũng đã là một điện thờ hoàn chỉnh.
Đọc theo ngũ hành thì cách bố trí toàn tuyến cũng có lớp lang. Đền Trình ở chân nước thuộc Thủy, là chỗ khai mở. Chùa Thiên Trù nằm giữa thung lũng có núi ôm ba mặt, mặt trước mở ra khoảng bằng làm minh đường, đây là chỗ tụ khí ngoài trời, hợp cho việc tiếp đông người và cho sinh hoạt của tăng chúng. Động Hương Tích trong lòng đá thuộc Thổ và mang tính âm, là chỗ tĩnh, hợp cho việc cầu tự và cầu bình an, những điều thuộc về gốc rễ và sinh nở. Ba lớp ấy nối nhau thành một trình tự đi từ động sang tĩnh, từ ngoài sáng vào trong tối. Ai đi hết tuyến sẽ nhận ra mình đã bước qua ba loại không gian khác hẳn nhau, chứ không phải đi ba đoạn đường giống nhau.
伍Mùa Hội Dài Nhất Nước
Hội chùa Hương là lễ hội kéo dài nhất trong các lễ hội của người Việt. Nó mở vào đầu xuân và chỉ đóng khi mùa xuân đã hết hẳn, tức gần ba tháng liền.
| Ngày âm lịch | Việc | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 6 tháng Giêng | Khai hội | Ngày mở hội chính thức của cả quần thể. Trước đó có lễ khai sơn, tức lễ mở cửa rừng, ở các làng sở tại như Yến Vĩ và Phú Yên. |
| Từ mùng 6 tháng Giêng đến hết tháng Ba | Mùa hội | Suốt gần ba tháng, khách hành hương về liên tục. Đây là lễ hội có quy mô lớn nhất miền Bắc. |
| Rằm tháng Hai đến ngày 20 tháng Hai | Chính hội | Quãng đông người và nhiều nghi lễ nhất trong cả mùa. |
| Rằm tháng Tư | Lễ Phật đản | Lễ theo lịch chung của Phật giáo, tổ chức tại chùa Thiên Trù. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan | Lễ báo hiếu, cũng theo lịch chung của Phật giáo. |
Phần lễ ở đây giản dị: dâng hương, dâng hoa quả, đèn và oản. Phần hội thì nằm ở chính chặng đường, ở tiếng chèo khua trên suối Yến và ở những câu hát mà khách đi đò trao đổi với nhau. Có một điều đáng để ý: đông người tới đâu thì việc lễ ở đây vẫn giữ được cái nhịp chậm, bởi vì con đò không thể đi nhanh hơn được, và dốc núi thì không rút ngắn được.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội
- Đường tới
- Quần thể thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, phía tây nam Hà Nội; từ nội thành đi ô tô theo hướng quốc lộ 21B tới bến rồi chuyển sang đò đi trên suối Yến.
- Toạ độ
- 20.6178, 105.7461
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, và cũng là một chặng đường núi. Về phần lễ: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào chùa và vào động, đi nhẹ nói khẽ trong lòng động vì tiếng vang rất lớn, không bẻ nhũ đá và không xoa tay lên các khối đá đã được đặt tên. Sắm lễ chay là đủ, không cần mâm cao.
Về phần đường: đoạn từ chùa Thiên Trù lên động Hương Tích là dốc đá, mùa hội thường ẩm và trơn, nên giày bám tốt là thứ đáng lo hơn cả. Nếu quý vị muốn đi đủ cả ba tuyến thì phải tính hai ngày trở lên; đi một buổi thì chỉ nên chọn tuyến chính và đi cho trọn.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Hương có phải một ngôi chùa không
Không. Chùa Hương là tên dân gian gọi cả quần thể Hương Sơn, gồm 21 điểm di tích là các chùa, động thờ Phật và đền thờ Thần, trải trên diện tích gần 4.000 héc ta ở huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Trung tâm thờ tự của quần thể là động Hương Tích.
Chùa Hương thờ ai
Nơi này gắn với tín ngưỡng thờ Quán Thế Âm Bồ Tát, được dân gian gọi là Phật Bà. Ngoài các chùa và động thờ Phật, quần thể còn có những ngôi đền thờ Thần, trong đó có các đền Trình ở đầu mỗi tuyến.
Năm chữ trên cửa động Hương Tích là gì và có từ bao giờ
Là năm chữ Hán Nam thiên đệ nhất động, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam, do Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm cho khắc năm 1770 khi ông tới viếng động. Năm chữ ấy hiện vẫn còn trên vách đá cửa động.
Lễ hội chùa Hương diễn ra khi nào
Khai hội mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài tới hết tháng Ba âm lịch, tức gần ba tháng, là lễ hội dài nhất và có quy mô lớn nhất miền Bắc. Quãng chính hội rơi vào khoảng rằm tháng Hai tới ngày 20 tháng Hai âm lịch.
Quần thể có mấy tuyến hành hương
Ba tuyến. Tuyến Hương Thiên là tuyến truyền thống, gồm đền Trình Đức Khê, chùa Thiên Trù, chùa Giải Oan và động Hương Tích. Tuyến Long Vân Hương Đài gồm chùa Thanh Sơn, động Long Vân và hang Sũng Sàm. Tuyến Tuyết Sơn gồm đền Trình Phú Yên, chùa Bảo Đài, chùa Cá và am Phật Tích.