Từ phía sau Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh rẽ vào một lối nhỏ, quý vị gặp một cái hồ vuông thả sen, và giữa hồ là một khối gỗ đặt trên một cột đá tròn. Khối gỗ ấy chỉ vuông vức chừng ba mét mỗi cạnh, bốn góc mái cong vút, đỡ bên dưới là những thanh gỗ chống xòe ra như cánh hoa. Đứng lùi lại vài bước mà nhìn, cả công trình đúng là một bông sen vừa nhô khỏi mặt nước.
Chùa Việt thường dàn ngang theo lối chữ đinh, chữ công, nhiều lớp nhà nối nhau. Riêng nơi này bỏ hết bề ngang mà chọn chiều dọc: một cột, một đài, một pho tượng. Cả ngôi chùa gói vào đúng một ý duy nhất, và chính vì gói chặt như vậy nên nó ở lại trong trí nhớ người ta lâu hơn nhiều ngôi chùa lớn.
壹Đài Sen Và Vị Được Thờ
Tên gọi Chùa Một Cột là tên dân gian đặt theo hình dáng. Tên chữ của chùa là Diên Hựu, viết là 延祐, nghĩa là phúc lành kéo dài. Riêng phần đài gỗ đặt trên cột thì có tên là Liên Hoa Đài, tức đài hoa sen. Ba cái tên ấy nói ba chuyện khác nhau: một cái tả hình, một cái nói điều cầu, một cái chỉ thẳng vào nghĩa của công trình.
Trong đài thờ Quán Thế Âm Bồ Tát, vị Bồ Tát mà nhà Phật nói là lắng nghe tiếng kêu của thế gian mà tìm tới cứu khổ. Hoa sen là hình ảnh mà kinh sách nhà Phật dùng nhiều nhất: sen mọc từ bùn, thân đi qua nước đục, nhưng hoa nở lên trên mặt nước thì sạch, không vướng một giọt bùn nào. Người tu theo nghĩa ấy là người sống giữa đời mà không bị đời làm nhơ. Đặt một đài sen trên cột đá giữa hồ chính là dựng cái hình ảnh ấy thành một công trình có thể đi vào được.
Về phần khảo được, chùa dựng năm 1049 đời Lý Thái Tông, vị vua ở ngôi từ năm 1028 tới năm 1054. Chuyện được chép lại kể rằng vua nằm mơ thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên tòa sen, tay bế một đứa bé trai trao cho vua; sau đó hoàng hậu sinh hoàng tử, vua bèn cho dựng ngôi chùa hình đóa sen để tạ ơn. Giấc mơ ấy thuộc lớp truyền thuyết, không phải sử biên niên; giá trị của nó nằm ở chỗ giải thích vì sao một ngôi chùa của nhà nước lại được dựng theo một hình dáng không giống bất cứ ngôi chùa nào khác cùng thời.
貳Từ Năm 1049 Tới Hôm Nay
Gần một nghìn năm, ngôi chùa này được dựng lại nhiều lần. Mỗi lần dựng lại đều theo cái hình cũ, nhưng vật liệu thì mới, nên thứ còn nguyên vẹn qua chín thế kỷ không phải là gỗ đá mà là dáng của công trình.
- 1049Dựng chùaĐời Lý Thái Tông, chùa được dựng với tên Diên Hựu, đài gỗ đặt trên một cột đá giữa hồ thả sen.
- 1106Mở rộng lớnLý Nhân Tông cho tu bổ và mở rộng đáng kể quần thể chùa quanh đài sen.
- 1249Trùng tu đầu đời TrầnLần sửa chữa này giữ nguyên dáng vẻ đã định hình từ lần mở rộng năm 1106.
- 1840 tới 1850Sửa chữa thời NguyễnChùa được tu bổ dưới triều Nguyễn, để lại nhiều chi tiết kiến trúc của thời này.
- 1922Trùng tu tiếpMột đợt tu bổ nữa được tiến hành, ghi nhận trong tư liệu di tích.
- 1954Bị pháNgày 11 tháng 9 năm 1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, quân Pháp cho nổ phá chùa; chỉ còn lại cột đá cùng mấy thanh xà gỗ.
- 1955Dựng lạiKiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng chủ trì việc dựng lại đài sen, theo dáng kiến trúc thời Nguyễn. Đó là công trình quý vị thấy hôm nay.
- 1962Di tích quốc giaĐược xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2012Kỷ lục châu ÁTổ chức Kỷ lục châu Á xác lập là ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất châu Á.
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất, nên xin nói rõ. Công trình đứng trên cột hôm nay không phải vật thể có từ đời Lý. Đài sen bị phá năm 1954 và được dựng lại năm 1955. Điều đó không làm mất giá trị của nơi này, nhưng nó thay đổi cách quý vị nên nhìn: cái quý ở đây là hình thức kiến trúc được giữ liên tục qua chín thế kỷ, chứ không phải tuổi của từng thanh gỗ. Trong lịch sử kiến trúc, hai thứ ấy là hai loại giá trị khác nhau, và lẫn lộn chúng thì sẽ hiểu sai cả di tích lẫn công việc của những người đã phục dựng nó.
參Cột, Đài Và Hồ
Toàn bộ công trình quy về ba bộ phận, và mỗi bộ phận chỉ làm đúng một việc. Cột đỡ, đài chứa, hồ soi. Không có bộ phận nào thừa, đó là lý do một công trình nhỏ như vậy lại đứng vững trong trí nhớ.
Cột tròn cao 4 mét, đường kính 1,2 mét, dựng giữa lòng hồ. Đây là bộ phận mang toàn bộ sức nặng và cũng là bộ phận cho công trình cái tên dân gian của nó.
Đài gỗ hình vuông, mỗi cạnh 3 mét, đặt trên đỉnh cột. Bên trong thờ Quán Thế Âm Bồ Tát.
Những thanh gỗ cong đỡ dưới sàn đài, tỏa ra từ thân cột. Nhìn từ xa, hệ đòn này chính là phần cánh của đóa sen.
Bốn góc mái cong vút, đỉnh nóc đắp hình lưỡng long chầu nguyệt theo lối trang trí quen của kiến trúc cổ truyền.
Hồ thả sen bao quanh chân cột. Mặt nước vừa là nền vừa là gương soi, khiến đài gỗ ở trên có thêm một bản sao lộn ngược ở dưới.
Lối bậc nhỏ dẫn từ bờ hồ lên sàn đài, đủ hẹp để người lên phải đi từng người một.
Quanh đài sen còn một khu chùa với nhà tổ, tam bảo và sân vườn. Nhiều người tới đây chỉ nhìn cái cột rồi quay ra, mà bỏ qua phần chùa bên cạnh; thực ra tên Diên Hựu là tên của cả cụm chùa, còn Liên Hoa Đài mới là tên riêng của cái đài trên cột.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đầu tiên đập vào mắt người xem đất là công trình này đứng giữa nước. Trong phép xem thế đất, một điểm đất nhô lên giữa vùng nước hoặc vùng bằng phẳng gọi là đột, và đột là chỗ khí kết. Ở đây người xưa không đợi đất tự nhô mà dựng lấy một cái đột nhân tạo: đào hồ vuông, cắm một cột đá, đặt đài lên trên. Đó chính là thế thủy trung đảo, đảo giữa nước, một trong những thế được coi là tụ khí bậc nhất vì nước vây bốn mặt thì khí không có đường tán.
Kế đó là chuyện tựa sơn hướng thủy. Sách phong thủy dạy nhà nên lưng tựa núi, mặt trông ra nước. Đồng bằng Thăng Long không có núi, nên kiến trúc nơi này giải bài toán ấy theo một lối khác hẳn: nó không tựa vào cái gì nằm ngang cả, mà tựa thẳng xuống lòng đất qua thân cột đá. Cột đá đóng vai trò của núi, nước vây quanh đóng vai trò của minh đường, và cả hai gộp lại trên một mặt bằng chỉ rộng bằng một gian nhà. Đây là cách nén một thế đất lớn vào một khuôn nhỏ, và nó chỉ làm được vì công trình chấp nhận bỏ hẳn bề ngang.
Về tọa hướng, đài sen là khối vuông bốn mặt như nhau, mái bốn phía giống nhau, nên nó không lấy hướng làm chính mà lấy tâm làm chính. Trục của nó là trục dọc, chạy từ đáy hồ lên đỉnh mái. Đọc theo lối tam tài của người xưa thì trục ấy xuyên đủ ba tầng: nước ở dưới là địa, đài thờ ở giữa là nhân, mái cong vươn lên là thiên. Một công trình vuông vức ba mét mà xếp đủ trời, đất, người theo chiều thẳng đứng, đó là chỗ tài tình của người dựng.
Sau cùng là ngũ hành. Hồ nước là Thủy, cột đá là Thổ, đài gỗ là Mộc, và theo lẽ tương sinh thì Thủy sinh Mộc, Thổ chở cả hai. Đặt bên nhau, ba hành ấy làm thành một vòng nuôi nhau chứ không khắc nhau. Hình đóa sen cũng nói đúng điều đó theo ngôn ngữ nhà Phật: rễ trong bùn thuộc Thổ, thân trong nước thuộc Thủy, hoa nở trên không thuộc về phần sáng. Đạo lý và phép xem đất ở đây gặp nhau, và sự gặp nhau ấy là lý do công trình nhỏ này chưa bao giờ bị coi là nhỏ.
伍Lễ Và Lệ Trong Năm
Chùa giữ lệ chung của nhà chùa Việt, tính theo âm lịch, trong đó nặng nhất là hai kỳ Phật Đản và Vu Lan. Vì diện tích đài rất hẹp, các khóa lễ đông người đều tiến hành ở khu chùa Diên Hựu bên cạnh chứ không ở trên đài.
| Thời điểm âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng một và ngày rằm | Lễ sóc vọng | Hai kỳ lễ đều đặn trong tháng theo lệ chung của nhà chùa. |
| Tháng Giêng | Lễ đầu năm | Dịp đông người nhất trong năm, kéo dài suốt tháng. |
| Rằm tháng Tư | Lễ Phật Đản | Đại lễ kỷ niệm ngày đản sinh của đức Phật Thích Ca. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan | Khóa lễ báo hiếu cha mẹ, một trong hai đại lễ lớn của nhà chùa trong năm. |
| Ngày 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu, 19 tháng Chín | Vía Quán Thế Âm | Ba ngày vía của vị Bồ Tát được thờ trong Liên Hoa Đài. |
Ngoài các ngày trên, nhiều người tới đây trước kỳ thi hoặc trước việc lớn trong nhà. Lệ ấy gắn với chuyện được chép lại về giấc mơ của Lý Thái Tông và với chữ Diên Hựu trong tên chùa, tức mong phúc lành kéo dài.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Chùa Một Cột, phường Đội Cấn, quận Ba Đình, Hà Nội
- Đường tới
- Nằm trong khuôn viên phía sau Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, thuộc quận Ba Đình, đi bộ được từ Quảng trường Ba Đình và từ khu Bảo tàng Hồ Chí Minh.
- Toạ độ
- 21.0359, 105.8339
Đây là chùa đang thờ tự, nằm trong khu vực có quy định riêng về an ninh, nên lệ ở đây chặt hơn nhiều nơi khác. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi lên đài, để giày dép ở chỗ quy định dưới chân bậc, và giữ trật tự trong suốt khu vực. Lối lên Liên Hoa Đài rất hẹp, người lên phải đi từng người và nhường lối cho người xuống.
Sàn đài chỉ vuông ba mét nên không đứng lâu được nhiều người cùng lúc; dâng hương xong xin quý vị nhường chỗ. Hương thường được thắp ở lư đặt phía dưới chứ không thắp trên sàn gỗ. Việc chụp ảnh trong đài tùy lệ từng thời điểm, hỏi người trông coi chùa trước khi giơ máy là cách chắc nhất.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Một Cột thờ ai
Thờ Quán Thế Âm Bồ Tát, vị Bồ Tát mà nhà Phật nói là lắng nghe tiếng kêu khổ của thế gian. Tượng đặt trong đài gỗ trên đỉnh cột đá, tức phần mang tên Liên Hoa Đài.
Chùa Một Cột và chùa Diên Hựu có phải là một không
Diên Hựu là tên chữ của cả cụm chùa, nghĩa là phúc lành kéo dài. Liên Hoa Đài là tên riêng của cái đài đặt trên cột. Còn Chùa Một Cột là tên dân gian đặt theo hình dáng, nay được dùng phổ biến nhất.
Công trình hiện nay có phải từ đời Lý không
Không. Đài sen bị quân Pháp cho nổ phá ngày 11 tháng 9 năm 1954 trước khi rút khỏi Hà Nội, chỉ còn cột đá và mấy thanh xà. Công trình quý vị thấy hôm nay được kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng chủ trì dựng lại năm 1955 theo dáng kiến trúc thời Nguyễn.
Kích thước chùa Một Cột bao nhiêu
Cột đá cao 4 mét, đường kính 1,2 mét. Đài gỗ bên trên hình vuông, mỗi cạnh 3 mét, bốn góc mái cong, đỉnh nóc đắp lưỡng long chầu nguyệt.
Vì sao chùa lại làm hình đóa sen
Hoa sen là hình ảnh quen thuộc nhất của nhà Phật: mọc từ bùn, đi qua nước đục, nhưng hoa nở lên thì sạch. Chuyện được chép lại còn kể vua Lý Thái Tông nằm mơ thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên tòa sen trao cho vua một đứa bé trai, nên cho dựng chùa theo hình ấy.