Trong khuôn viên khu Ba Đình rẽ vào một lối nhỏ, quý vị gặp hồ Linh Chiểu hình vuông thả sen, và giữa hồ là một khối gỗ đặt trên một cột đá tròn. Khối gỗ ấy chỉ vuông vức ba mét mỗi cạnh, bốn góc mái cong vút, đỡ bên dưới là những thanh gỗ chống xòe ra như cánh hoa. Đứng lùi lại vài bước mà nhìn, cả công trình đúng là một bông sen vừa nhô khỏi mặt nước.
Chùa Việt thường dàn ngang theo lối chữ Đinh, chữ Công, nhiều lớp nhà nối nhau. Riêng nơi này bỏ hết bề ngang mà chọn chiều dọc với một cột, một đài và một pho tượng. Cả ngôi chùa gói vào một ý tưởng tập trung, và chính vì gói chặt như vậy nên nó ở lại trong trí nhớ người ta lâu hơn nhiều ngôi chùa lớn.
IĐài Sen Và Vị Được Thờ
Tên gọi Chùa Một Cột là tên dân gian đặt theo hình dáng. Tên chữ của chùa là Diên Hựu Tự (延祐寺), nghĩa là ngôi chùa có phúc lành dài lâu. Riêng phần đài gỗ đặt trên cột thì có tên là Liên Hoa Đài (蓮花臺), tức đài hoa sen. Ba cái tên ấy nói ba chuyện khác nhau, một cái tả hình, một cái nói điều cầu, một cái chỉ thẳng vào nghĩa của công trình.
Trong đài thờ Quán Thế Âm Bồ Tát (tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn ngự trên tòa sen gỗ sơn son thếp vàng), vị Bồ Tát mà nhà Phật nói là lắng nghe tiếng kêu của thế gian mà tìm tới cứu khổ. Hoa sen là hình ảnh mà kinh sách Phật Giáo dùng nhiều bậc nhất, vì sen mọc từ bùn, thân đi qua nước đục, nhưng hoa nở lên trên mặt nước thì sạch, không vướng bùn nhơ. Người tu theo nghĩa ấy là người sống giữa đời mà không bị đời làm ô nhiễm. Đặt một đài sen trên cột đá giữa hồ chính là dựng hình ảnh ấy thành một công trình có thể bước vào chiêm bái.
Theo chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, chùa được khởi dựng vào tháng Mười âm lịch (mùa đông) năm Kỷ Sửu, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất (1049) đời vua Lý Thái Tông (trị vì 1028 tới 1054). Sử chép rằng trước đó vua chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt vua lên tòa. Khi tỉnh dậy, vua đem việc ấy hỏi quần thần, có người cho là điềm không lành, nhưng nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột đá ở giữa đất, làm tòa sen của Phật Quan Âm đặt trên cột như hình đã thấy trong mộng, rồi cho các sư đi vòng quanh tụng kinh cầu cho vua sống lâu, vì thế đặt tên là chùa Diên Hựu. Ngoài ra, văn bia dựng tại chùa năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) đời Lê Huyền Tông lại kể thêm truyền thuyết vua tới cầu tự, sau đó hoàng hậu sinh hoàng tử nên nhà vua cho tu sửa và mở rộng chùa để tạ ơn.
IITừ Năm 1049 Tới Hôm Nay
Gần một nghìn năm, ngôi chùa này được dựng lại nhiều lần. Mỗi lần dựng lại đều theo cái hình cũ, nhưng vật liệu thì mới, nên thứ còn nối tiếp qua chín thế kỷ không phải là gỗ đá nguyên bản mà là dáng của công trình.
- 1049Khởi dựng chùa Diên HựuMùa đông tháng Mười âm lịch năm Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất (1049), vua Lý Thái Tông theo lời khuyên của nhà sư Thiền Tuệ cho dựng chùa Diên Hựu với Liên Hoa Đài trên cột trụ giữa hồ sen.
- 1105Đại trùng tu thời Lý Nhân TôngNăm Ất Dậu, niên hiệu Long Phù Nguyên Hóa thứ 5 (1105), vua Lý Nhân Tông cho sửa chùa Diên Hựu quy mô lớn, đào hồ Linh Chiểu quanh Liên Hoa Đài, ngoài hồ có hành lang chạm vẽ chạy chung quanh, bên ngoài hành lang lại đào hồ Bích Trì bắc cầu vồng đi qua, trước sân chùa xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh.
- 1249Trùng tu đầu đời TrầnTháng Giêng mùa xuân năm Kỷ Dậu (1249) đời Trần Thái Tông, triều đình xuống chiếu sửa lại chùa Diên Hựu trên nền cũ.
- 1665Tu bổ thời Lê Trung HưngChùa được trùng tu và khắc văn bia năm Cảnh Trị thứ 3 (1665) đời Lê Huyền Tông do Tỳ khưu Lê Tất Đạt soạn.
- 1840 tới 1850Sửa chữa thời NguyễnChùa được tu bổ dưới triều Nguyễn (và sửa tiếp năm 1922), định hình quy mô Liên Hoa Đài thu gọn của thời cận đại.
- 1954Liên Hoa Đài bị phá hủyTháng 9 năm 1954, Liên Hoa Đài bị đặt thuốc nổ phá hủy hoàn toàn phần đài gỗ, chỉ còn lại trụ đá và một số cấu kiện.
- 1955Phục dựng theo dáng cũTháng 4 năm 1955, kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng chủ trì việc dựng lại Liên Hoa Đài theo đúng dáng kiến trúc thời Nguyễn để lại. Đó là công trình quý vị thấy hôm nay.
- 1962Di tích quốc giaNgày 28 tháng 4 năm 1962, cụm chùa Một Cột và chùa Diên Hựu được xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 313-VH/QĐ.
- 2012Kỷ lục châu ÁNgày 10 tháng 10 năm 2012, Tổ chức Kỷ lục châu Á xác lập Chùa Một Cột là ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất châu Á.
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm, nên cần nói rõ. Công trình đứng trên cột hôm nay không phải vật thể nguyên bản từ đời Lý. Liên Hoa Đài thời Lý theo bi ký là một kiến trúc lớn nằm giữa hai vòng hồ Linh Chiểu và Bích Trì, còn đài gỗ hiện nay là bản phục dựng năm 1955 theo quy mô thời Nguyễn sau khi bị phá năm 1954. Điều đó không làm mất giá trị của nơi này, nhưng giúp người xem nhận rõ cái quý ở đây là ý tưởng kiến trúc đài sen một cột được giữ liên tục qua chín thế kỷ, chứ không phải tuổi của từng thanh gỗ.
IIICột, Đài Và Hồ
Toàn bộ công trình Liên Hoa Đài quy về ba bộ phận, và mỗi bộ phận chỉ làm đúng một việc. Cột đỡ, đài chứa, hồ soi. Không có bộ phận nào thừa, đó là lý do một công trình nhỏ như vậy lại đứng vững trong trí nhớ.
Trụ đá tròn gồm hai khối ghép chồng khít lên nhau, cao 4 mét (chưa kể phần chìm dưới đất), đường kính 1,2 mét, dựng giữa lòng hồ.
Đài gỗ hình vuông, mỗi cạnh 3 mét, đặt trên đỉnh cột. Bên trong đặt khám thờ Quán Thế Âm Bồ Tát thiên thủ thiên nhãn.
Hệ thống con sơn và thanh gỗ chống chéo từ thân cột đỡ dưới sàn đài. Nhìn từ xa, hệ đòn này tạo dáng như phần đài và cánh của đóa sen.
Mái lợp ngói ta, bốn góc đao uốn cong, đỉnh nóc đắp hình lưỡng long chầu mặt nguyệt theo lối trang trí cổ truyền.
Hồ nước hình vuông thả sen bao quanh chân cột, xung quanh xây tường lan can gạch hoa thông phong tráng men xanh. Mặt nước vừa là nền vừa là gương soi cho đài gỗ bên trên.
Cầu thang 13 bậc rộng khoảng 1,4 mét dẫn từ bờ phía đông bắc lên thẳng cửa Liên Hoa Đài, hai bên thành gạch có gắn bia đá lịch sử.
Cách hồ Linh Chiểu chừng mười mét về phía tây nam là khu chùa Diên Hựu với tam quan, tiền đường, tam bảo, nhà tổ, nhà mẫu và cây bồ đề chiết từ Ấn Độ trồng năm 1958. Nhiều người tới đây chỉ nhìn cái cột rồi quay ra mà bỏ qua phần chùa bên cạnh, trong khi thực ra tên Diên Hựu là tên của cả cụm chùa, còn Liên Hoa Đài mới là tên riêng của ngôi đài trên cột.
IVThế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Thư viện ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đầu tiên đập vào mắt người xem đất là công trình này đứng giữa nước. Trong phép xem thế đất, một điểm đất nhô lên giữa vùng nước hoặc vùng bằng phẳng gọi là đột, và đột là chỗ khí kết. Ở đây người xưa không đợi đất tự nhô mà dựng lấy một cái đột nhân tạo bằng cách đào hồ vuông, cắm một cột đá, đặt đài lên trên. Đó chính là thế thủy trung đảo, đảo giữa nước, một trong những thế được coi là tụ khí vì nước vây bốn mặt thì khí không có đường tán.
Kế đó là chuyện tựa sơn hướng thủy. Sách phong thủy dạy nhà nên lưng tựa núi, mặt trông ra nước. Đồng bằng Thăng Long ở vườn Tây Cấm xưa ít núi cao, nên kiến trúc nơi này giải bài toán ấy theo một lối khác hẳn khi không tựa vào cái gì nằm ngang, mà tựa thẳng xuống lòng đất qua thân cột đá. Cột đá đóng vai trò của núi, nước hồ Linh Chiểu vây quanh đóng vai trò của minh đường, và cả hai gộp lại trên một mặt bằng gọn ghẽ. Đây là cách nén một thế đất lớn vào một khuôn nhỏ, và nó chỉ làm được vì công trình chấp nhận bỏ hẳn bề ngang.
Về tọa hướng, đài sen là khối vuông bốn mặt cân xứng, cửa mở về phía cầu thang, nhưng thế đứng của nó không lấy hướng ngang làm chính mà lấy tâm làm chính. Trục của nó là trục dọc, chạy từ đáy hồ lên đỉnh mái. Đọc theo lối tam tài của người xưa thì trục ấy xuyên đủ ba tầng, nước ở dưới là địa, đài thờ ở giữa là nhân, mái cong vươn lên là thiên. Một công trình vuông vức ba mét mà xếp đủ trời, đất, người theo chiều thẳng đứng, đó là chỗ tài tình của người dựng.
Sau cùng là ngũ hành. Hồ nước là Thủy, cột đá là Thổ, đài gỗ là Mộc, và theo lẽ tương sinh thì Thủy sinh Mộc, Thổ chở cả hai. Đặt bên nhau, ba hành ấy làm thành một vòng nuôi nhau chứ không khắc nhau. Hình đóa sen cũng nói đúng điều đó theo ngôn ngữ nhà Phật, với rễ trong bùn thuộc Thổ, thân trong nước thuộc Thủy, hoa nở trên không thuộc về phần sáng. Đạo lý và phép xem đất ở đây gặp nhau, và sự gặp nhau ấy là lý do công trình nhỏ này chưa bao giờ bị coi là nhỏ.
VLễ Và Lệ Trong Năm
Thời Lý, vua từng tới chùa Diên Hựu vào ngày mùng 8 tháng Tư âm lịch hằng năm để cử hành lễ tắm Phật và đứng trên đài cao làm lễ phóng sinh chim. Ngày nay, chùa giữ lệ chung của nhà chùa Bắc Bộ tính theo âm lịch, và vì diện tích Liên Hoa Đài rất hẹp nên các khóa lễ đông người đều tiến hành ở khu tam bảo chùa Diên Hựu bên cạnh.
| Thời điểm âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng một và ngày rằm | Lễ sóc vọng | Hai kỳ lễ cầu an đều đặn trong tháng theo lệ chung của nhà chùa. |
| Tháng Giêng | Lễ đầu năm | Dịp đông người nhất trong năm, khách thập phương tới cầu bình an và phúc lộc. |
| Mùng 8 tới Rằm tháng Tư | Lễ Phật Đản | Đại lễ kỷ niệm ngày đản sinh của Đức Phật Thích Ca, nối tiếp truyền thống lễ tắm Phật từ thời Lý. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan | Khóa lễ báo hiếu cha mẹ, một trong hai đại lễ lớn của nhà chùa trong năm. |
| Ngày 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu, 19 tháng Chín | Vía Quán Thế Âm | Ba ngày vía chính của vị Bồ Tát được thờ trong Liên Hoa Đài. |
Ngoài các ngày trên, nhiều người tới đây cầu tự, cầu bình an hoặc cầu việc học hành trước kỳ thi. Lệ ấy gắn với truyền tích về giấc mộng của vua Lý Thái Tông và với hai chữ Diên Hựu trong tên chùa, tức mong phúc lành kéo dài.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Phố Chùa Một Cột, phường Đội Cấn cũ, quận Ba Đình cũ, Hà Nội
- Đường tới
- Chùa nằm ở phố Chùa Một Cột, phường Ba Đình (phường Đội Cấn cũ, quận Ba Đình cũ), Hà Nội, đi bộ được từ Quảng trường Ba Đình.
- Toạ độ
- 21.0359, 105.8339
Đây là chùa đang thờ tự, nằm trong khu vực trung tâm có quy định riêng về trật tự, nên lệ ở đây trang nghiêm hơn nhiều nơi khác. Khách tới viếng cần ăn mặc kín đáo (không mặc quần áo ngắn trên đầu gối hoặc áo hở vai), bỏ mũ khi lên đài, và giữ trật tự trong suốt khu vực. Cầu thang lên Liên Hoa Đài hẹp, người lên cần đi chậm và nhường lối cho người xuống.
Sàn đài chỉ vuông ba mét nên không đứng lâu được nhiều người cùng lúc, dâng lễ xong xin quý vị nhường chỗ. Hương chỉ thắp ở lư hương đặt dưới sân chứ không mang hương đang cháy lên sàn gỗ Liên Hoa Đài để phòng hỏa hoạn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Chùa Một Cột
Contribute photos, information or video for One Pillar PagodaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chùa Một Cột thờ ai
Trong Liên Hoa Đài thờ Quán Thế Âm Bồ Tát (pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ngự trên tòa sen gỗ sơn son thếp vàng), vị Bồ Tát lắng nghe tiếng kêu khổ của thế gian. Khu chùa Diên Hựu bên cạnh thờ Tam Bảo, Tổ sư và Thánh Mẫu theo thông lệ chùa Bắc Bộ.
Chùa Một Cột và chùa Diên Hựu có phải là một không
Diên Hựu Tự là tên chữ của cả cụm chùa do vua Lý Thái Tông đặt năm 1049, nghĩa là ngôi chùa có phúc lành dài lâu. Liên Hoa Đài là tên riêng của ngôi đài gỗ đặt trên cột đá giữa hồ Linh Chiểu. Còn Chùa Một Cột là tên dân gian gọi theo hình dáng của Liên Hoa Đài, nay được dùng phổ biến cho cả di tích.
Công trình hiện nay có phải từ đời Lý không
Không. Liên Hoa Đài đã qua nhiều lần trùng tu dưới các triều Lý (năm 1105), Trần (năm 1249), Hậu Lê và Nguyễn. Tháng 9 năm 1954, phần đài gỗ bị nổ mìn phá hủy. Công trình quý vị thấy hôm nay được kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng chủ trì dựng lại vào tháng 4 năm 1955 theo đúng dáng kiến trúc thời Nguyễn để lại.
Kích thước chùa Một Cột bao nhiêu
Trụ đá tròn cao 4 mét (không kể phần chìm dưới đất), đường kính 1,2 mét, gồm hai khối đá chồng lên nhau. Đài gỗ Liên Hoa bên trên hình vuông, mỗi cạnh 3 mét, bốn góc mái cong, đỉnh nóc đắp lưỡng long chầu nguyệt, đặt giữa hồ Linh Chiểu hình vuông.
Vì sao chùa lại làm hình đóa sen
Hoa sen là biểu tượng thanh tịnh của Phật Giáo, mọc từ bùn mà không hôi tanh mùi bùn. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1049 vua Lý Thái Tông chiêm bao thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen dắt vua lên tòa, nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua dựng cột đá làm tòa sen của Phật Quan Âm ở trên như hình thấy trong mộng và cho tăng chúng đi vòng quanh tụng kinh cầu trường thọ.