Đứng ở quảng trường Công xã Paris nhìn lên, quý vị thấy một khối gạch đỏ không tô trát, hai tháp chuông vươn thẳng, và phía dưới chân là một pho tượng cẩm thạch trắng quay mặt ra phố. Người Sài Gòn quen gọi nơi này là Nhà thờ Đức Bà, gọn tới mức nhiều người không còn nhớ tên đầy đủ của nó.
Tên chính thức là Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội. Ba chữ trong tên ấy nói ba việc khác nhau: chính tòa là nhà thờ đặt ngai của vị giám mục coi sóc giáo phận, vương cung thánh đường là một tước hiệu danh dự do Tòa Thánh ban, còn Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội là tước hiệu Đức Maria mà nhà thờ được dâng kính. Hiểu được ba lớp ấy thì hiểu vì sao một ngôi nhà thờ lại mang cái tên dài đến vậy.
壹Tên Gọi Và Tước Hiệu
Trong hệ thống nhà thờ Công giáo, mỗi ngôi đều được dâng kính một vị thánh hoặc một tước hiệu của Đức Maria; tước hiệu ấy gọi là tước hiệu bổn mạng và nó trở thành tên chính thức của nhà thờ. Ở đây tước hiệu ấy là Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội.
Theo giáo lý Công giáo, tín điều Vô nhiễm Nguyên tội xác nhận rằng Đức Maria, ngay từ giây phút được thụ thai trong lòng mẹ, đã được gìn giữ khỏi vết nhơ của nguyên tội, nhờ công nghiệp cứu chuộc của Chúa Giêsu Kitô. Tín điều này được Đức Giáo hoàng Piô IX công bố năm 1854, và trong nửa sau thế kỷ 19 nhiều nhà thờ mới trên khắp thế giới được dâng kính tước hiệu ấy. Nhà thờ chính tòa Sài Gòn thuộc lớp ấy.
Cũng theo giáo lý, chữ chính tòa chỉ ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ghế của giám mục giáo phận. Đó là nơi vị giám mục cử hành các nghi lễ trọng nhất của giáo phận, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả một vùng.
Về mặt khảo được, tước hiệu vương cung thánh đường là một danh hiệu danh dự, do Tòa Thánh Vatican ban cho những nhà thờ có tầm quan trọng riêng. Theo tư liệu của giáo xứ, nhà thờ chính tòa Sài Gòn nhận tước hiệu này ngày 5 tháng 12 năm 1959. Việc nhận tước hiệu không làm thay đổi chức năng chính tòa vốn có, mà thêm vào đó một cấp bậc danh dự trong hệ thống nhà thờ của Giáo hội hoàn vũ.
Nhiều người tưởng Nhà thờ Đức Bà là tên chính thức, hoặc tưởng đây là bản sao của Nhà thờ Đức Bà Paris. Cả hai đều không đúng. Tên gọi quen thuộc ấy chỉ là cách rút gọn trong dân gian; còn về kiến trúc, công trình ở Sài Gòn theo lối Roman cải biên có pha nét Gothic, quy mô và cấu trúc khác hẳn ngôi nhà thờ Gothic bên bờ sông Seine. Điểm chung giữa hai nơi chỉ là cùng dâng kính Đức Maria, và cùng có hai tháp ở mặt tiền.
貳Lịch Sử Qua Các Mốc
Công trình được xây trong ba năm, nhưng hình dáng mà quý vị thấy hôm nay là kết quả của nhiều lần thêm bớt kéo dài hơn một thế kỷ. Hai chóp tháp nhọn, pho tượng trước sân, và cả lớp mái đang được thay hiện nay đều thuộc những đợt sau chứ không có trong bản vẽ ban đầu.
- 1877Đặt viên đá đầu tiênCông trình khởi công ngày 7 tháng 10 năm 1877 theo đồ án của kiến trúc sư J. Bourard, người trúng cuộc thi thiết kế. Tổng kinh phí ghi nhận là 2.500.000 franc Pháp.
- 1880Khánh thànhNhà thờ khánh thành ngày 11 tháng 4 năm 1880. Ở giai đoạn này hai tháp mặt tiền còn là tháp vuông cụt, chưa có chóp nhọn.
- 1895Dựng hai chóp thápHai chóp nhọn có gắn thánh giá được dựng thêm trên hai tháp chuông. Theo tư liệu kiến trúc, mỗi chóp cao khoảng 21 mét, nâng chiều cao toàn tháp lên mức hiện nay.
- 1959Tượng Đức Mẹ Hòa Bình và tước hiệu vương cungPho tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng của Ý, cao 4,6 mét, được đặt trên bệ trước mặt tiền nhà thờ. Cùng năm ấy, ngày 5 tháng 12, nhà thờ nhận tước hiệu vương cung thánh đường.
- 2015Công bố quyết định trùng tuTổng Giáo phận công bố quyết định đại trùng tu, sau khi khảo sát cho thấy phần mái, tháp chuông, các đà chịu lực và các mái vòm cuối nhà thờ đã xuống cấp nặng.
- 2017Khởi công đại trùng tuCông trường mở ngày 1 tháng 7 năm 2017. Phần việc được giao cho một đơn vị chuyên trùng tu di sản của Bỉ phối hợp thực hiện.
- 2022Lắp bộ chuông mớiMột bộ chuông nhỏ gồm 25 quả, tổng nặng 326 ki lô gam, được hoàn tất và lắp đặt, bổ sung cho bộ sáu quả chuông lớn nguyên bản.
Đợt đại trùng tu hiện nay là đợt can thiệp lớn nhất kể từ khi công trình dựng xong. Theo trả lời của linh mục chánh sở trên báo chí, mốc dự kiến ban đầu là hoàn thành vào cuối năm 2027, nhưng tới nay mốc ấy không giữ được. Nguyên nhân được nêu gồm mức hư hại thực tế lớn hơn dự liệu, gián đoạn vì dịch bệnh, giá vật liệu tăng, việc phải tìm gạch thay thế đúng màu với gạch cũ, và việc lắp những khối đá nặng gần hai tấn mỗi khối đòi hỏi thiết bị chuyên dụng.
Có người thấy giàn giáo bao quanh rồi nghĩ nhà thờ đã đóng cửa hoặc bỏ hoang. Không phải. Đây là một nhà thờ chính tòa đang hoạt động, việc thờ phượng vẫn diễn ra trong lúc công trường chạy song song. Phần lớn diện mạo bên ngoài bị che khuất là do yêu cầu an toàn của việc thi công trên cao, không phải do công trình ngưng hoạt động.
參Vật Liệu, Kính Màu Và Chuông
Điều làm nên diện mạo riêng của công trình này không phải hình khối mà là vật liệu. Toàn bộ tường ngoài xây bằng gạch chở từ Marseille sang, và điều đáng nói là gạch ấy để trần, không tô trát. Người đương thời ghi nhận lớp gạch giữ được màu đỏ tươi và không bám rêu, điều hiếm thấy ở một xứ nóng ẩm nhiều mưa.
Phần chân móng và các chi tiết chịu lực dùng đá, trong đó có đá granit. Bàn thờ chính bằng đá cẩm thạch có chạm nổi. Cách phối một khối gạch đỏ với các đường viền đá sáng màu chính là ngôn ngữ tạo hình của lối Roman cải biên mà kiến trúc sư đã chọn, còn các cửa sổ vòm nhọn và hệ cửa kính màu thì mang nét Gothic.
Gạch nhập từ Pháp, xây không tô trát, giữ nguyên màu đỏ ở mặt ngoài. Trong đợt trùng tu hiện nay, việc khó nhất ở phần tường là tìm được gạch thay thế trùng màu với gạch gốc.
Ban đầu là hai tháp vuông cao khoảng 36,6 mét, không chóp. Năm 1895 dựng thêm hai chóp nhọn gắn thánh giá, đưa chiều cao lên khoảng 57,6 mét theo tư liệu công bố.
Sáu quả chuông lớn đúc tại Pháp, treo trong hai tháp, tổng trọng lượng theo tư liệu giáo xứ là khoảng 28,85 tấn. Đây là bộ chuông nguyên bản của nhà thờ.
Nhà thờ có 56 ô cửa kính màu do hãng Lorin ở Chartres, Pháp thực hiện, vẽ các nhân vật và tích truyện trong Cựu Ước và Tân Ước. Nhiều ô đã mất qua thời gian và là một hạng mục khó của việc trùng tu.
Pho tượng đá cẩm thạch trắng của Ý, cao 4,6 mét, dựng năm 1959 trên bệ ở quảng trường trước mặt tiền. Tượng quay mặt về phía trục đường chính chứ không quay vào nhà thờ.
| Kích thước | Số đo | Nguồn ghi nhận |
|---|---|---|
| Chiều dài toàn công trình | 133 m | Tư liệu giáo xứ |
| Chiều ngang | 35 m | Tư liệu giáo xứ và tư liệu kiến trúc |
| Chiều cao vòm mái trong lòng nhà thờ | 21 m | Tư liệu giáo xứ |
| Chiều cao hai tháp sau khi có chóp | 57,6 m | Tư liệu giáo xứ |
| Chiều cao hai tháp trước năm 1895 | 36,6 m | Tư liệu kiến trúc |
Trong đợt trùng tu đang diễn ra, phần mái được thay bằng vật liệu kẽm chuyên dụng, các cửa sổ mái được phục dựng, và hai cây thánh giá mới cho hai tháp đã được làm phép trong tháng 12 năm 2025 trước khi đưa lên đỉnh. Việc thi công trên hai tháp chuông và hai tháp kẽm được tiến hành từ tháng 3 năm 2023 và kéo dài hơn dự kiến ban đầu.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải bản thân tòa nhà mà là chỗ đặt nó. Nhà thờ đứng ở đầu một trục đường thẳng chạy về phía bến sông Sài Gòn, tức là nó chiếm vị trí đầu trục của cả một bố cục đô thị. Trong phép xem đất, một công trình đặt ở đầu trục và có đường lớn dẫn thẳng tới thì gọi là đắc thế nghênh khí: dòng người và dòng xe đi trên trục ấy đều hướng về nó, khiến nó thành điểm quy tụ tự nhiên của cả vùng, không cần đến chiều cao vượt trội.
Trước mặt nhà thờ là một khoảng quảng trường rộng, có bồn cỏ và pho tượng đặt giữa. Khoảng trống ấy giữ đúng vai trò của minh đường trong phong thủy, tức khoảng đất bằng phẳng ngay trước cửa chính. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng, vì đó là chỗ khí tụ lại trước khi vào nhà. Quảng trường ở đây thỏa cả ba điều, và đó là lý do vì sao mặt tiền nhà thờ nhìn từ xa vẫn thoáng, không bị vây bức, dù bốn phía đều là phố xá dày đặc.
Về hướng, mặt tiền quay ra phía trục đường dẫn về sông, lưng dựa vào phần đất cao hơn của khu trung tâm. Đặt theo lối cổ truyền, đây là thế tọa thực hướng hư, tức lưng dựa vào chỗ đặc và mặt mở ra chỗ trống. Người xưa chuộng thế này vì lưng có chỗ tựa thì vững, mặt có chỗ mở thì thoáng. Con sông ở cuối trục đóng vai trò thủy; trong phép xem đất, nước ở phương xa mà có đường dẫn tới thì được coi là thủy triều củng, nghĩa là dòng nước chầu về, chủ về giao thương và tụ hội.
Cuối cùng là hai tháp. Đọc theo hình thể, hai khối vươn cao cân xứng hai bên một khối trung tâm thấp hơn tạo thành thế song phong hộ vệ, tức hai ngọn kèm giữ ở hai bên. Bố cục đối xứng ấy trong phong thủy được xem là thế ổn định bậc nhất, vì không bên nào lấn bên nào. Cần nói rõ rằng người thiết kế công trình làm việc theo truyền thống kiến trúc nhà thờ châu Âu chứ không theo sách địa lý phương Đông; điều chúng tôi ghi ở đây chỉ là cách một con mắt phong thủy sẽ nhìn khi đứng trước công trình ấy.
伍Lễ Và Lệ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này giữ lịch phụng vụ chung của Giáo hội, đồng thời có mấy ngày riêng gắn với tước hiệu bổn mạng và với vai trò đứng đầu giáo phận.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 8 tháng 12 | Lễ Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội | Lễ bổn mạng của nhà thờ, vì đây là tước hiệu mà nhà thờ được dâng kính. |
| Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Chuẩn bị và mừng Chúa giáng sinh | Khoảng thời gian đông người nhất trong năm ở khu vực quanh nhà thờ. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do vị giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Tháng 5 và tháng 10 | Tháng kính Đức Mẹ | Hai tháng mà lòng sùng kính Đức Maria được nhấn mạnh trong nếp đạo Công giáo Việt Nam. |
Ngoài lịch phụng vụ, nơi này còn có một lệ đời thường đã thành nếp: khoảng quảng trường trước tượng Đức Mẹ Hòa Bình là chỗ nhiều người dừng lại, kể cả người không theo đạo. Người ta đặt hoa dưới chân tượng vào những dịp trong năm, và trong nhiều thập niên đây là một trong những điểm hẹn quen thuộc nhất của thành phố.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 1 Công xã Paris, phường Bến Nghé, quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Nhà thờ nằm ở quảng trường Công xã Paris, đầu đường Đồng Khởi, ngay trung tâm Quận 1, đi bộ được từ khu Nguyễn Huệ và từ Bưu điện Thành phố ngay bên cạnh.
- Toạ độ
- 10.7798, 106.699
Đây là một nhà thờ đang cử hành phụng vụ, không phải điểm tham quan thuần túy, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ, và tuyệt đối không đi lại hay chụp ảnh trong khi thánh lễ đang diễn ra. Nếu quý vị tới vào lúc có lễ mà chỉ muốn xem kiến trúc, xin đợi cho tới khi lễ xong.
Do công trình đang trong đợt đại trùng tu kéo dài, nhiều phần bên trong và bên ngoài bị quây giàn giáo, và phạm vi được vào có thể thay đổi theo từng giai đoạn thi công. Xin quý vị hỏi người trực ở cổng trước khi đi sâu vào các khu vực có rào chắn.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn tên chính thức là gì
Tên chính thức là Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội. Đây là nhà thờ chính tòa của Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, tức nhà thờ đặt ngai của vị tổng giám mục. Tên Nhà thờ Đức Bà chỉ là cách gọi rút gọn quen thuộc trong dân gian.
Nhà thờ được xây năm nào và mất bao lâu
Khởi công ngày 7 tháng 10 năm 1877 theo đồ án của kiến trúc sư J. Bourard, khánh thành ngày 11 tháng 4 năm 1880, tức khoảng hai năm rưỡi. Tổng kinh phí ghi nhận là 2.500.000 franc Pháp. Hai chóp tháp nhọn thì mãi tới năm 1895 mới được dựng thêm.
Gạch xây nhà thờ có gì đặc biệt
Gạch được chở từ Marseille, Pháp sang và được xây để trần, không tô trát, nên bề mặt giữ nguyên màu đỏ. Trong đợt trùng tu hiện nay, việc tìm gạch thay thế trùng đúng màu với gạch gốc được nêu là một trong những khó khăn lớn nhất của phần tường.
Tượng trước nhà thờ là tượng gì
Đó là tượng Đức Mẹ Hòa Bình, tạc bằng đá cẩm thạch trắng của Ý, cao 4,6 mét, được đặt năm 1959 trên bệ ở quảng trường trước mặt tiền. Tượng quay mặt ra phía trục đường chính chứ không quay vào nhà thờ.
Nhà thờ đang trùng tu tới đâu rồi
Đợt đại trùng tu được công bố năm 2015 và khởi công ngày 1 tháng 7 năm 2017. Mốc dự kiến ban đầu là hoàn thành vào cuối năm 2027, nhưng theo trả lời của linh mục chánh sở trên báo chí thì mốc ấy không giữ được, do mức hư hại lớn hơn dự liệu, gián đoạn vì dịch bệnh và giá vật liệu tăng. Công trình vẫn hoạt động thờ phượng bình thường trong lúc thi công.