Đứng ở quảng trường Công xã Paris nhìn lên, quý vị thấy một khối gạch đỏ không tô trát, hai tháp chuông vươn thẳng, và phía dưới chân là một pho tượng cẩm thạch trắng quay mặt ra phố. Người Sài Gòn quen gọi nơi này là Nhà thờ Đức Bà, gọn tới mức nhiều người không còn nhớ tên đầy đủ của nó.
Tên chính thức là Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội. Ba cụm từ trong tên ấy nói ba việc khác nhau, gồm chính tòa là nhà thờ đặt ngai của vị giám mục coi sóc giáo phận, vương cung thánh đường là một tước hiệu danh dự do Tòa Thánh ban, còn Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội là tước hiệu Đức Maria mà nhà thờ được dâng kính. Hiểu được ba lớp ấy thì hiểu vì sao một ngôi nhà thờ lại mang cái tên dài đến vậy.
ITên gọi và tước hiệu
Trong hệ thống nhà thờ Công giáo, mỗi ngôi đều được dâng kính một vị thánh hoặc một tước hiệu của Đức Maria. Tước hiệu ấy gọi là tước hiệu bổn mạng và trở thành tên chính thức của nhà thờ. Ở đây tước hiệu ấy là Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội.
Theo giáo lý Công giáo, tín điều Vô nhiễm Nguyên tội xác nhận rằng Đức Maria, ngay từ giây phút được thụ thai trong lòng mẹ, đã được gìn giữ khỏi vết nhơ của nguyên tội nhờ công nghiệp cứu chuộc của Chúa Giêsu Kitô. Tín điều này được Đức Giáo hoàng Piô IX công bố năm 1854, và trong nửa sau thế kỷ 19 nhiều nhà thờ mới trên khắp thế giới được dâng kính tước hiệu ấy. Nhà thờ chính tòa Sài Gòn thuộc lớp ấy.
Cũng theo giáo lý, chữ chính tòa chỉ ngôi nhà thờ có đặt cathedra, tức ghế của giám mục giáo phận. Đó là nơi vị giám mục cử hành các nghi lễ trọng nhất của giáo phận, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả một vùng.
Về mặt khảo được, tước hiệu vương cung thánh đường (Basilica Minor) là một danh hiệu danh dự do Tòa Thánh Vatican ban cho những nhà thờ có tầm quan trọng riêng. Theo tư liệu của Giáo xứ Chính tòa và Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, sau khi Tòa Thánh cho phép làm lễ cung hiến và ban tước hiệu Vương cung thánh đường (một số nguồn ghi mốc ngày 5 tháng 12 năm 1959), Giám mục Đại diện Tông tòa Sài Gòn Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền đã cử hành lễ xức dầu cung hiến trọng thể ngôi thánh đường vào ngày 9 tháng 12 năm 1959. Đến ngày 24 tháng 11 năm 1960, khi Giáo hoàng Gioan XXIII thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam, thánh đường trở thành Nhà thờ Chính tòa của Tổng Giáo phận Sài Gòn, và ngày 13 tháng 11 năm 1962 Giáo hoàng Gioan XXIII ký sắc chỉ Spectabile Monumentum chính thức ghi nhận phẩm hàm Tiểu Vương cung thánh đường. Việc nhận tước hiệu không làm thay đổi chức năng chính tòa vốn có, mà thêm vào đó một cấp bậc danh dự trong hệ thống nhà thờ của Giáo hội hoàn vũ.
Nhiều người tưởng Nhà thờ Đức Bà là tên chính thức, hoặc tưởng đây là bản sao của Nhà thờ Đức Bà Paris. Cả hai đều không đúng. Tên gọi quen thuộc ấy chỉ là cách rút gọn trong dân gian, còn về kiến trúc, công trình ở Sài Gòn theo lối Roman cải biên có pha nét Gothic, quy mô và cấu trúc khác hẳn ngôi nhà thờ Gothic bên bờ sông Seine. Điểm chung giữa hai nơi chỉ là cùng dâng kính Đức Maria và cùng có hai tháp ở mặt tiền.
IILịch sử qua các mốc
Công trình được xây trong gần ba năm, nhưng hình dáng mà quý vị thấy hôm nay là kết quả của nhiều lần thêm bớt kéo dài hơn một thế kỷ. Hai chóp tháp nhọn, pho tượng trước sân và cả lớp mái đang được thay hiện nay đều thuộc những đợt sau chứ không có trong bản vẽ ban đầu.
- 1877Đặt viên đá đầu tiênCông trình khởi công ngày 7 tháng 10 năm 1877 do Giám mục Isidore Colombert làm phép đặt viên đá đầu tiên, theo đồ án của kiến trúc sư Jules Bourard (người trúng cuộc thi thiết kế tháng 8 năm 1876 và trực tiếp giám sát thi công). Tổng kinh phí ghi nhận là 2.500.000 franc Pháp.
- 1880Khánh thành vào dịp lễ Phục SinhNhà thờ khánh thành ngày 11 tháng 4 năm 1880 dưới sự chủ sự của Giám mục Colombert và sự hiện diện của Thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Vilers. Ở giai đoạn này hai tháp mặt tiền còn là tháp vuông đỉnh bằng cao 36,6 mét, chưa có chóp nhọn.
- 1895Dựng hai chóp thápHai chóp nhọn có gắn thánh giá được dựng thêm trên hai tháp chuông (Wikipedia ghi theo thiết kế của kiến trúc sư Fernand Gardes, còn Tạp chí Kiến trúc Việt Nam ghi tên kỹ sư André Michelin). Mỗi chóp cao 21 mét, nâng chiều cao mái tháp lên 57,6 mét và đạt 60,5 mét tính tới đỉnh thánh giá (cao 3,5 mét, nặng 600 ki lô gam).
- 1959 đến 1962Tượng Đức Mẹ Hòa Bình và tước hiệu Vương cung thánh đườngTháng 2 năm 1959, pho tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng Carrara của Ý do G. Ciocchetti tạc, cao 4,6 mét, được dựng trên bệ trước mặt tiền nhà thờ và được Hồng y Agagianian làm phép ngày 17 tháng 2 năm 1959. Ngày 9 tháng 12 năm 1959 (một số nguồn ghi mốc 5 tháng 12), Giám mục Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền chủ sự lễ cung hiến nhà thờ, và đến ngày 13 tháng 11 năm 1962 Giáo hoàng Gioan XXIII ban sắc chỉ Spectabile Monumentum tôn phong Tiểu Vương cung thánh đường.
- 2015Công bố quyết định trùng tuTổng Giáo phận công bố quyết định đại trùng tu, sau khi khảo sát cho thấy phần mái, tháp chuông, các đà chịu lực và các mái vòm cuối nhà thờ đã xuống cấp nặng.
- 2017Khởi công đại trùng tuCông trường đại trùng tu chính thức khởi động vào giữa năm 2017 (tư liệu Tổng Giáo phận và Wikipedia ghi lễ khởi công ngày 29 tháng 6 năm 2017, còn báo Thanh Niên ghi ngày 1 tháng 7 năm 2017). Phần việc kỹ thuật có sự tham gia của tập đoàn Monument (Bỉ) cùng các đơn vị chuyên trùng tu di sản của Pháp và Đức.
- 2022 đến 2026Lắp bộ chuông carillon mới và hoàn trả hai thánh giá đỉnh thápNăm 2022, bộ chuông carillon mới gồm 25 quả chuông nhỏ đúc tại Pháp được hoàn tất để bổ sung cho sáu quả chuông lớn nguyên bản. Tháng 12 năm 2025, hai cây thánh giá mới được làm phép và đến ngày 19 tháng 3 năm 2026 được cẩu lắp trở lại trên đỉnh hai tháp kẽm.
Đợt đại trùng tu hiện nay là đợt can thiệp lớn nhất kể từ khi công trình dựng xong. Theo trả lời của linh mục chánh sở Ignatiô Hồ Văn Xuân trên báo chí, mốc dự kiến ban đầu là hoàn thành vào cuối năm 2027, nhưng tới nay mốc ấy cần kéo dài thêm. Nguyên nhân được nêu gồm mức hư hại thực tế lớn hơn dự liệu, gián đoạn vì dịch bệnh, giá vật liệu tăng, việc phải tìm gạch thay thế đúng màu với gạch cũ và việc lắp những khối đá nặng gần hai tấn mỗi khối đòi hỏi thiết bị chuyên dụng.
Có người thấy giàn giáo bao quanh rồi nghĩ nhà thờ đã đóng cửa hoặc bỏ hoang. Không phải. Đây là một nhà thờ chính tòa đang hoạt động, việc thờ phượng vẫn diễn ra trong lúc công trường chạy song song. Phần lớn diện mạo bên ngoài bị che khuất là do yêu cầu an toàn của việc thi công trên cao, không phải do công trình ngưng hoạt động.
IIIVật liệu, kính màu và chuông
Điều làm nên diện mạo riêng của công trình này không phải hình khối mà là vật liệu. Toàn bộ tường ngoài xây bằng gạch chở từ Pháp sang (thường gọi là gạch Marseille), và điều đáng nói là gạch ấy để trần, không tô trát. Người đương thời ghi nhận lớp gạch giữ được màu đỏ tươi và không bám rêu, điều hiếm thấy ở một xứ nóng ẩm nhiều mưa.
Phần chân móng được thiết kế chịu tải trọng gấp mười lần toàn bộ kiến trúc bên trên, các chi tiết chịu lực và viền cửa dùng đá xanh Biên Hòa đẽo gọt công phu. Bàn thờ chính tại cung thánh làm bằng đá cẩm thạch nguyên khối có sáu thiên thần khắc thẳng vào đá đỡ mặt bàn. Cách phối một khối gạch đỏ với các đường viền đá sáng màu chính là ngôn ngữ tạo hình của lối Roman cải biên mà kiến trúc sư Jules Bourard đã chọn, còn các cửa sổ vòm nhọn và hệ cửa kính màu thì mang nét Gothic.
Gạch đất nung nhập từ Pháp, xây không tô trát, giữ nguyên màu hồng đỏ ở mặt ngoài. Trong đợt trùng tu hiện nay, việc khó ở phần tường là đặt nung được gạch thay thế trùng màu và độ bền với gạch gốc.
Ban đầu là hai tháp vuông cao 36,6 mét, không chóp. Năm 1895 dựng thêm hai chóp nhọn cao 21 mét gắn thánh giá cao 3,5 mét, đưa chiều cao mái tháp lên 57,6 mét và tổng chiều cao lên 60,5 mét.
Sáu quả chuông đồng lớn do hãng Bollée đúc tại Le Mans (Pháp) năm 1879, treo trong hai tháp, tổng trọng lượng tính cả đối trọng là 28.850 ki lô gam (riêng phần đồng chuông khoảng 25.850 ki lô gam đến 27 tấn theo các tư liệu kiến trúc).
Nhà thờ có 56 ô cửa kính màu do xưởng Lorin ở tỉnh Chartres (Pháp) chế tác, mô tả 31 hình thánh và 25 mắt hoa hồng cùng bách hợp. Qua chiến tranh chỉ còn lại 2 đến 4 bộ kính nguyên bản thế kỷ 19 và đang được phục chế công phu.
Pho tượng đá cẩm thạch trắng Carrara do G. Ciocchetti tạc tại Pietrasanta (Ý), cao 4,6 mét, nặng 5,8 tấn (có nguồn ghi 8 tấn tính cả bệ), dựng tháng 2 năm 1959 ở quảng trường trước mặt tiền, quay mặt về phía trục đường Đồng Khởi.
| Kích thước | Số đo | Nguồn ghi nhận |
|---|---|---|
| Chiều dài công trình | 93 m (hoặc 133 m tính cả khuôn viên phụ phía sau) | Tư liệu Giáo xứ Chính tòa và Wikipedia ghi 93 m (sách khảo cứu năm 2015 ghi 91,5 m), trang Đa Minh Việt Nam ghi 133 m từ cửa ngăn tới mút phòng đọc kinh |
| Chiều ngang | 35 m (phủ bì 35,6 m) | Tư liệu giáo xứ và tư liệu kiến trúc |
| Chiều cao vòm mái trong lòng nhà thờ | 21 m | Tư liệu giáo xứ (sức chứa tối đa khoảng 1.200 người) |
| Chiều cao hai tháp sau khi có chóp và thánh giá | 57,6 m (đỉnh mái) và 60,5 m (đỉnh thánh giá) | Tư liệu giáo xứ và khảo cứu kiến trúc |
| Chiều cao hai tháp trước năm 1895 | 36,6 m | Tư liệu kiến trúc |
Trong đợt trùng tu đang diễn ra, phần mái được lợp mới bằng ngói đá đen và ngói đỏ nhập từ Pháp và Đức, phần mái tháp bọc kẽm Azengar chuyên dụng, các cửa sổ mái được phục dựng, và hai cây thánh giá mới cho hai tháp đã được làm phép ngày 8 tháng 12 năm 2025 trước khi cẩu lắp lên đỉnh vào ngày 19 tháng 3 năm 2026. Việc thi công trên hai tháp chuông và hai tháp kẽm được tiến hành từ tháng 3 năm 2023 và kéo dài kỹ lưỡng từng bước.
IVThế đất và hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Thư viện ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đáng đọc trước nhất ở đây không phải bản thân tòa nhà mà là chỗ đặt nó. Nhà thờ đứng ở đầu một trục đường thẳng chạy về phía bến sông Sài Gòn (đường Đồng Khởi ngày nay), tức là chiếm vị trí đầu trục của cả một bố cục đô thị. Trong phép xem đất, một công trình đặt ở đầu trục và có đường lớn dẫn thẳng tới thì gọi là đắc thế nghênh khí, dòng người và dòng xe đi trên trục ấy đều hướng về nó, khiến nó thành điểm quy tụ tự nhiên của cả vùng mà không cần đến chiều cao vượt trội.
Trước mặt nhà thờ là khoảng quảng trường Công xã Paris rộng thoáng, có bồn cỏ và pho tượng Đức Mẹ Hòa Bình đặt giữa. Khoảng trống ấy giữ đúng vai trò của minh đường trong phong thủy, tức khoảng đất bằng phẳng ngay trước cửa chính. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng, vì đó là chỗ khí tụ lại trước khi vào nhà. Quảng trường ở đây thỏa cả ba điều, và đó là lý do vì sao mặt tiền nhà thờ nhìn từ xa vẫn thoáng, không bị vây bức, dù bốn phía đều là phố xá dày đặc.
Về hướng, nhà thờ tọa tây bắc hướng đông nam, mặt tiền quay ra phía trục đường dẫn về sông Sài Gòn, lưng dựa vào phần đất gò cao hơn của khu trung tâm phía công viên 30 tháng 4. Đặt theo lối cổ truyền, đây là thế tọa thực hướng hư, tức lưng dựa vào chỗ đặc và mặt mở ra chỗ trống. Người xưa chuộng thế này vì lưng có chỗ tựa thì vững, mặt có chỗ mở thì thoáng. Con sông ở cuối trục đóng vai trò thủy, trong phép xem đất, nước ở phương xa mà có đường dẫn tới thì được coi là thủy triều củng, nghĩa là dòng nước chầu về, chủ về giao thương và tụ hội.
Cuối cùng là hai tháp. Đọc theo hình thể, hai khối vươn cao cân xứng hai bên một khối trung tâm thấp hơn tạo thành thế song phong hộ vệ, tức hai ngọn kèm giữ ở hai bên. Bố cục đối xứng ấy trong phong thủy được xem là thế ổn định, vì không bên nào lấn bên nào. Cần nói rõ rằng người thiết kế công trình làm việc theo truyền thống kiến trúc nhà thờ châu Âu chứ không theo sách địa lý phương Đông, điều thư viện ghi ở đây chỉ là cách một con mắt phong thủy sẽ nhìn khi đứng trước công trình ấy.
VLễ và lệ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này giữ lịch phụng vụ chung của Giáo hội, đồng thời có mấy ngày riêng gắn với tước hiệu bổn mạng và với vai trò đứng đầu giáo phận.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 8 tháng 12 | Lễ Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội | Lễ bổn mạng của nhà thờ, vì đây là tước hiệu mà nhà thờ được dâng kính. |
| Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Chuẩn bị và mừng Chúa giáng sinh | Khoảng thời gian đông người trong năm ở khu vực quanh nhà thờ. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Làm phép Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do vị tổng giám mục chủ sự cùng linh mục đoàn tại nhà thờ chính tòa. |
| Tháng 5 và tháng 10 | Tháng Hoa và tháng Mân Côi kính Đức Mẹ | Hai tháng mà lòng sùng kính Đức Maria được nhấn mạnh trong nếp đạo Công giáo Việt Nam. |
Ngoài lịch phụng vụ, nơi này còn có một lệ đời thường đã thành nếp là khoảng quảng trường trước tượng Đức Mẹ Hòa Bình luôn có nhiều người dừng lại, kể cả người không theo đạo. Người ta đặt hoa dưới chân tượng vào những dịp trong năm, và trong nhiều thập niên đây là một trong những điểm hẹn quen thuộc của thành phố.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 1 Công xã Paris, phường Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh
- Đường tới
- Nhà thờ nằm tại số 1 quảng trường Công xã Paris, đầu đường Đồng Khởi, thuộc phường Sài Gòn (quận 1 cũ), đi bộ được từ đường Nguyễn Huệ, ga Metro Nhà hát Thành phố và nằm ngay cạnh Bưu điện Thành phố.
- Toạ độ
- 10.7798, 106.699
Đây là một nhà thờ đang cử hành phụng vụ, không phải điểm tham quan thuần túy, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc gồm ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ và tuyệt đối không đi lại hay chụp ảnh trong khi thánh lễ đang diễn ra. Nếu quý vị tới vào lúc có lễ mà chỉ muốn xem kiến trúc, xin đợi cho tới khi lễ xong.
Do công trình đang trong đợt đại trùng tu kéo dài, nhiều phần bên trong và bên ngoài được quây rào bảo vệ, và phạm vi được vào có thể thay đổi theo từng giai đoạn thi công. Xin quý vị hỏi người trực ở cổng trước khi đi sâu vào các khu vực có rào chắn.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn
Contribute photos, information or video for Saigon Notre-Dame Cathedral BasilicaThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn tên chính thức là gì?
Tên chính thức là Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội. Đây là nhà thờ chính tòa của Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, tức nhà thờ đặt ngai tòa của vị tổng giám mục. Tên Nhà thờ Đức Bà chỉ là cách gọi rút gọn quen thuộc trong dân gian.
Nhà thờ được xây năm nào và mất bao lâu?
Khởi công ngày 7 tháng 10 năm 1877 theo đồ án của kiến trúc sư Jules Bourard, khánh thành ngày 11 tháng 4 năm 1880, tức khoảng hai năm rưỡi. Tổng kinh phí ghi nhận là 2.500.000 franc Pháp. Hai chóp tháp nhọn thì tới năm 1895 mới được dựng thêm.
Gạch xây nhà thờ có gì đặc biệt?
Gạch được chở từ Pháp sang (thường gọi là gạch Marseille) và được xây để trần, không tô trát, nên bề mặt giữ nguyên màu hồng đỏ. Trong đợt trùng tu hiện nay, việc đặt nung gạch thay thế trùng đúng màu với gạch gốc là một trong những công đoạn kỳ công của phần tường.
Tượng trước nhà thờ là tượng gì?
Đó là tượng Đức Mẹ Hòa Bình (Regina Pacis), do G. Ciocchetti tạc bằng đá cẩm thạch trắng Carrara của Ý, cao 4,6 mét, được dựng tháng 2 năm 1959 trên bệ ở quảng trường trước mặt tiền. Tượng quay mặt ra phía trục đường Đồng Khởi chứ không quay vào nhà thờ.
Nhà thờ đang trùng tu tới đâu rồi?
Đợt đại trùng tu được công bố năm 2015 và khởi công giữa năm 2017 (lễ khởi công ngày 29 tháng 6 năm 2017, công trường mở đầu tháng 7 năm 2017). Mốc dự kiến ban đầu là hoàn thành vào cuối năm 2027, nhưng theo trả lời của linh mục chánh sở trên báo chí thì thời gian cần kéo dài thêm do mức hư hại lớn hơn dự liệu, gián đoạn vì dịch bệnh và yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Tháng 3 năm 2026, hai cây thánh giá mới đã được lắp lên đỉnh hai tháp kẽm và công trình vẫn hoạt động thờ phượng trong lúc thi công.