Văn Khấn Gia Tiên Ngày Rằm Và Mùng Một: Lời Khấn, Nghĩa Lời Thường Và Giải Nghĩa Từng Câu

Nam mô 南無 là phiên âm qua chữ Hán của tiếng Phạn namo, nghĩa là cúi mình quy kính. A Di Đà 阿彌陀 là phiên âm danh hiệu Phạn Amitābha, Đức Phật của ánh sáng vô lượng, vị Phật trung tâm của pháp môn Tịnh Độ. Cả câu nghĩa là con xin quy kính Đức Phật A Di Đà.

Chỗ đáng chú ý là câu này mở và đóng một bài khấn gia tiên, vốn không phải nghi lễ nhà Phật. Mục riêng phía dưới giải kỹ vì sao như vậy. Ở đây chỉ ghi rằng số ba lần là số được ghi trong mọi bản thư viện đối chiếu, và bản VOH ghi thêm ba lạy.

Mười phương 十方 là cách nói của nhà Phật: tám hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc, cộng thêm phương trên và phương dưới, tức là khắp mọi nơi. Chư Phật mười phương là tất cả các vị Phật ở khắp mọi nơi, theo quan niệm Đại Thừa rằng không chỉ có một Đức Phật.

Chín phương Trời thì có nhiều cách giải cùng tồn tại. Cách thứ nhất đọc là tám hướng cộng trung ương. Cách thứ hai nối với chữ cửu thiên 九天 trong sách cổ Trung Hoa, tức chín tầng trời hay chín vùng trời. Cách thứ ba xem đây chỉ là lối nói cho đối với vế mười phương, chín và mười đi liền nhau cho tròn câu. Thư viện ghi cả ba, không chọn thay quý vị.

Vế cuối chư Phật mười phương lặp đảo vế trước. Lối lặp này hay gặp trong văn khấn Nôm, làm câu chắc và có nhịp khi đọc thành tiếng. Một số bản bỏ vế lặp này.

Hoàng thiên 皇天 là trời lớn, Hậu thổ 后土 là đất dày. Cặp chữ này có từ rất sớm trong văn tự Trung Hoa, dùng để gọi trời và đất như hai đấng chủ tể của mọi sự sống. Người Việt quen nói gọn là trời đất, và câu thề dân gian có trời có đất chính là cùng một ý.

Chư vị Tôn thần là các vị thần đáng kính nói chung. Tới đây bài khấn đã đi từ chư Phật xuống trời đất, rồi xuống các vị thần. Trật tự này không phải ngẫu nhiên, nó đi từ lớn tới nhỏ, từ xa tới gần, rồi mới tới chuyện trong nhà.

Ba vị này là ba tầng che chở gần nhất. Chữ bản 本 nghĩa là của chính chỗ này. Bản cảnh Thành hoàng là vị thần giữ làng, thường được thờ ở đình làng. Bản xứ Thổ địa là vị thần coi đất của vùng. Bản gia Táo quân là vị thần bếp của chính nhà này, người Việt quen gọi là ông Táo.

Ở đây cần nói tới chữ Thổ Công. Bài khấn không gọi tên Thổ Công, nhưng người miền Bắc quen gọi vị thần coi đất trong nhà là Thổ Công, và trong lời nói hằng ngày nhiều người dùng lẫn Thổ Công với Táo quân, với ông Công ông Táo. Theo một lối giải phổ biến, Táo quân gồm ba vị, hai ông một bà, mang tên Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ, và các lối giải chia việc cho từng vị không giống nhau, cho nên việc thờ Thổ Công và việc thờ Táo quân chồng lên nhau. Có nhà giữ lệ khấn Thổ Công bằng một bài riêng trước khi khấn gia tiên, vì quan niệm rằng thần đất là chủ nhà, phải trình thần đất trước rồi tổ tiên mới về được. Các cách hiểu này cùng tồn tại, và mỗi vùng giữ một lối.

Khảo 考 là cha đã mất, tỷ 妣 là mẹ đã mất. Hai chữ này chỉ dùng cho người đã khuất, không dùng cho cha mẹ còn sống. Hiển 顯 là chữ tôn xưng đặt trước, nghĩa là sáng rõ, vẻ vang, cũng là chữ quen thấy trên bài vị. Vậy Hiển khảo, Hiển tỷ là người cha và người mẹ đã khuất của người khấn.

Bản VOH có ghi chú rõ: nếu cha mẹ còn sống thì không gọi hiển khảo hiển tỷ, mà thay bằng tổ khảo, tổ tỷ, tức là ông bà. Đây là chỗ người khấn phải tự chỉnh theo hoàn cảnh nhà mình.

Hương linh 香靈 là linh hồn người đã khuất được thờ bằng hương khói. Chữ này mang sắc thái nhà Phật, hay gặp trong lễ cầu siêu. Nói cho gần, đó là cách gọi kính cẩn những người thân đã mất.

Tín chủ 信主 là người chủ lễ có lòng tin, tức người đứng ra cúng. Chữ tín ở đây là lòng tin, lòng thành, không phải tín đồ của một đạo có tổ chức. Chữ (chúng) trong ngoặc để người khấn chọn: khấn một mình thì nói tín chủ con, khấn thay cả nhà thì nói tín chủ chúng con.

Các bản chép khác nhau ở chữ này. Bản VOH viết gia chủ, bản phatgiao.org.vn viết hương chủ và ghi chỗ ở theo xã, huyện, tỉnh. Nghĩa không đổi. Ngụ tại nghĩa là đang ở tại.

Câu xưng tên và chỗ ở cho thấy rõ tính chất của bài khấn: nó giống một lá đơn trình lên bề trên, phải nói rõ ai trình, ở đâu, hôm nay là ngày nào.

Ngày mùng một gọi là ngày sóc 朔, khi mặt trăng không thấy trên trời. Ngày rằm, tức ngày mười lăm, gọi là ngày vọng 望, khi trăng tròn. Vì thế lễ cúng hai ngày này còn gọi là lễ sóc vọng. Tháng và năm ở đây tính theo âm lịch, năm thường gọi theo can chi như năm Bính Ngọ.

Bản VOH và bản Tạp chí Nghiên cứu Phật học còn có chữ gặp tiết, ví dụ gặp tiết rằm tháng Giêng, dùng khi ngày rằm trùng một lễ tiết.

Cù lao 劬勞 ở đây không phải hòn cù lao giữa sông. Hai chữ này nghĩa là khó nhọc vất vả, lấy từ câu trong Kinh Thi 哀哀父母，生我劬勞, thương thay cha mẹ, sinh ta khó nhọc. Người Việt quen nói chín chữ cù lao để chỉ công sinh thành nuôi dưỡng. Vậy cù lao tiên tổ là công khó nhọc của tổ tiên.

Tâm hương là hương của lòng. Cụm thắp nén tâm hương nói rằng nén hương thật đang cháy trên tay là để gửi tấm lòng. Án 案 là cái bàn dài, ở đây chỉ bàn thờ, nên trước án là trước bàn thờ.

Danh sách lễ vật trong câu chỉ gồm hương, hoa, trà, quả. Đó là một mâm lễ chay đơn giản. Trên thực tế nhà nào có lễ gì thì kể lễ ấy, có nhà thêm trầu cau, có nhà thêm mâm cơm.

Trong lời mời, bài khấn kể thêm ba vị không có trong lời lạy mở đầu. Ngũ phương 五方 là năm phương Đông, Tây, Nam, Bắc và trung ương, ở đây chỉ các vị thần năm phương. Long mạch 龍脈 là mạch đất theo quan niệm phong thủy, ở đây chỉ vị thần của mạch đất nơi nhà đứng. Tài thần 財神 là thần giữ của cải.

Chỗ này cho thấy bài khấn gom nhiều lớp tín ngưỡng vào một: Phật Giáo ở câu niệm Phật, quan niệm trời đất và thần làng ở phần lạy, phong thủy ở chữ long mạch. Các bản chép khác nhau nhiều nhất ở danh sách này, có bản bỏ Tài thần, có bản thêm quan Thần linh, bà Chúa đất.

Tổ khảo, Tổ tỷ là ông và bà đã khuất. Chữ tổ 祖 ở đây là đời ông bà. Khi khấn trong các lễ lớn, nhiều bản kể đủ thế thứ bằng cụm cao tằng tổ khảo 高曾祖考, đọc từ xa về gần: cao là đời thứ tư tính ngược lên, tức kỵ, tằng là đời thứ ba, tức cụ, tổ là đời ông bà, khảo là đời cha. Phía các bà thì thay chữ khảo bằng chữ tỷ thành cao tằng tổ tỷ. Bài rằm và mùng một trên trang này gọi gọn là tổ khảo, tổ tỷ, còn các bản văn khấn dùng cho Tết, cho giỗ thường kể đủ cao tằng tổ khảo, cao tằng tổ tỷ.

Nội ngoại là bên nội và bên ngoại, và chỗ trống họ (…) để điền tên dòng họ. Linh thiêng hiện về là lời mời vong linh tổ tiên về với con cháu. Chữ chứng giám nghĩa là soi xét và làm chứng. Ở câu này bản VietNamNet viết chứng giám tâm thành, bản VOH viết chứng giám lòng thành. Thư viện giữ theo bản VietNamNet.

Tiền chủ 前主 là những người chủ trước đã từng ở trên đất này. Hậu chủ 後主 thì cách hiểu khác nhau. Có người giải là những người chủ về sau, tức các lớp chủ nối nhau ở mảnh đất ấy mà nay đã khuất. Có người giải là những vong linh gắn với đất này mà không còn ai thờ. Cả hai cách đều nói tới một ý chung: nhà này, đất này có người ở trước mình, và bữa lễ mời cả họ.

Đồng lâm án tiền 同臨案前 là cùng tới trước bàn thờ. Đồng lai hâm hưởng 同來歆享 là cùng về hưởng lễ. Chữ hâm 歆 vốn chỉ việc thần linh hưởng hơi, hưởng khí của lễ vật, không phải ăn như người sống.

Cụm này gần với công thức kết của văn tế chữ Hán là phục duy thượng hưởng 伏惟尚饗. Phục duy là cúi mình mà mong, thượng hưởng là xin về hưởng. Bài rằm và mùng một không có câu này. Nó thường gặp ở cuối các bài chúc văn, văn tế đọc trong ngày giỗ, ngày tế tổ, và người ta quen gọi tắt là câu thượng hưởng.

Lễ bạc tâm thành là lễ mỏng mà lòng thật. Đây là lối nói khiêm tốn quen thuộc của người Việt, giống câu có chút quà mọn khi đi thăm ai. Câu ấy đặt trọng tâm vào tấm lòng chứ không vào mâm lễ.

Phù hộ 扶護 là nâng đỡ và che chở. Độ trì 度持 là cứu giúp và giữ gìn. Cặp chữ phù hộ độ trì là lời xin quen thuộc nhất trong văn khấn Việt. Câu trước đó liệt kê những điều xin: sức khỏe, bình an, việc làm ăn, sự hòa thuận trong nhà. Đó là những điều rất đời thường, không có điều gì vượt ra ngoài chuyện một mái nhà.