Ōharae no Kotoba (Đại Phất Từ): Toàn Văn Lời Thanh Tẩy Lớn Thời Engishiki, Tứ Trụ Thần Harai-do Và Nghi Lễ Vòng Cỏ Chinowa

Mọi nghi thức trọng đại của Thần Đạo đều bắt đầu bằng việc đặt sự kiện hôm nay vào đúng điểm khởi nguyên của vũ trụ: Takama no hara (Cao Thiên Nguyên), cõi trời cao ngự trị của chư vị Amatsu-kami. Cụm động từ cổ kamu-tsumarimasu ghép tiền tố tôn xưng kamu (thần) với động từ tsumaru (tụ hội dày đặc) và trợ động từ tôn kính masu. Chủ tọa đại hội là cặp thần tổ Kamu-rogi (Thần Hoàng Sản Linh Tôn, nguyên lý sinh thành nam tính) và Kamu-romi (Nữ Thần Tổ, thường đồng nhất với Thái Dương Thần Nữ Amaterasu Ōmikami trong mạch thần thoại Kojiki và Nihon Shoki).

Chữ yaoyorozu no kami-tachi (tám trăm vạn vị thần) không phải một con số toán học cố định mà là cách nói biểu trưng của cổ ngữ Yamato chỉ sự vô lượng vô biên. Chư thần hội họp (kamu-tsudoe ni tsudoe) và bàn định (kamu-hakari ni hakari) theo lối lặp gốc động từ tạo âm vang trang trọng, rồi trao sứ mệnh (koto-yosashi) cho đấng Sumeragi no mikoto (tức Hoàng tôn Ninigi-no-Mikoto, cháu nội của Amaterasu) xuống cai trị Toyo-ashihara no mizuho no kuni, tên mỹ xưng cổ của Nhật Bản có nghĩa là Xứ Sở Đồng Bằng Lau Sậy Trù Phú Những Bông Lúa Nước Tươi Tốt.

Trước khi Hoàng tôn Ninigi có thể đặt chân xuống mặt đất, cõi trần gian trong thần thoại Nhật Bản được miêu tả như một thế giới hỗn mang đầy sinh lực hoang dã: có những vị araburu kami (thần linh hung dữ, bất phục), và ngay cả iwa-ne ki-ne tachi, kusa no kakiha (tảng đá lớn, gốc cây cổ thụ và từng phiến lá ngọn cỏ) cũng biết cất tiếng nói chuyện ầm ĩ (koto-toishi) vào ban đêm và tỏa ánh sáng lập lòe như đom đóm. Trong thế giới quan cổ đại Nhật Bản, việc đá cây cỏ lá biết nói tượng trưng cho trạng thái tự nhiên chưa có trật tự lễ nhạc phân định giữa cõi thần và cõi người.

Các sứ giả từ Cao Thiên Nguyên xuống chất vấn (kamu-towashi) và thanh tẩy khuất phục (kamu-harai) những thế lực hỗn loạn ấy, khiến đá cây cỏ lá đều phải lặng im (koto-yamete) trả lại sự tĩnh lặng thanh bình. Khi mặt đất đã sẵn sàng, Hoàng tôn Ninigi rời khỏi ame no iwakura (tòa bảo tọa đá trên trời), rẽ mở tám tầng mây dày (ame no yaegumo wo izu no chiwaki ni chiwakite) mà bước xuống đỉnh núi Takachiho trong sự kiện thần thoại gọi là Tenson Kōrin (Thiên Tôn Giáng Lâm).

Từ cuộc giáng lâm thần thoại ở Kyūshū, mạch văn chuyển thẳng tới vùng đồng bằng trung tâm nơi triều đình Yamato định đô, được tôn xưng là Ōyamato Hidakami no kuni (Xứ Đại Hòa Nhật Cao Kiến, vùng đất cao ráo đón ánh mặt trời rực rỡ ở trung tâm bốn phương). Cách miêu tả kiến trúc cung điện và đền thờ ở đây là mẫu mực của mọi bài norito cổ: phía dưới lòng đất, những cây cột gỗ bách lớn (miya-bashira) được chôn thẳng xuống tận lớp đá tảng sâu thẳm (shitatsu iwa-ne ni miya-bashira futo-shiki-tate); phía trên mái lợp, những đầu kèo gỗ bắt chéo hình chữ X (chigi) vươn thẳng lên bầu trời Cao Thiên Nguyên (Takama no hara ni chigi takashirite).

Hình ảnh cột cắm sâu vào đá gốc dưới đất và kèo chigi vươn chạm tầng trời biến ngôi đền và cung điện thành một trục vũ trụ nối liền Thiên và Địa, đúng với lối kiến trúc cổ Shinmei-zukuri vẫn còn được bảo tồn nguyên vẹn tại Thần Cung Ise. Cụm ame no mikage hi no mikage ca ngợi mái điện vừa là bóng râm che mưa nắng của vòm trời, vừa là nơi đón nhận ân quang của mặt trời.

Câu 7 đánh dấu bước chuyển từ cõi lý tưởng thần thoại sang thực tại nhân sinh: con người được gọi bằng một danh xưng đầy lòng trắc ẩn và hy vọng là ame no masuhito (Thiên Ích Nhân, những con người ngày một sinh sôi thêm nhiều như cỏ cây mùa xuân dưới bầu trời, nhắc lại lời thề của thần Izanagi sẽ cho ra đời một nghìn năm trăm người mỗi ngày để thắng lại một nghìn người chết của Izanami). Nhưng hễ có con người sống và lao động thì tất yếu phát sinh những điều lầm lỡ (ayamachi-okashikemu kusagusa no tsumi-koto).

Câu 8 trong nguyên bản Engishiki liệt kê tám lỗi thuộc phần trời (Amatsu-tsumi), vốn bắt nguồn trực tiếp từ những hành vi ngông cuồng mà thần bão tố Susanoo-no-Mikoto đã gây ra trên cánh đồng Cao Thiên Nguyên trước khi khiến Thái Dương Thần Nữ Amaterasu giận dữ ẩn mình vào hang đá Thiên Nham Hộ: năm lỗi đầu tiên là hành vi phá hoại nông nghiệp lúa nước cộng đồng gồm ahanachi (đập phá bờ ruộng giữ nước), mizoume (lấp mương dẫn thủy), hihanachi (phá cống tháo nước), shikimaki (gieo hạt chồng lên thửa ruộng người khác đã cày cấy) và kushisashi (cắm cọc tre nhận vơ ruộng người hoặc cắm chông hại chân người cày); ba lỗi sau là hành vi xúc phạm sự sống và không gian tế lễ gồm ikihagi (lột da con thú khi còn sống), sakahagi (lột ngược da thú từ đuôi lên đầu) và kusohe (phóng uế làm ô uế điện thờ ngày lễ mừng lúa mới Niiname-sai).

Đặt đối xứng với Amatsu-tsumi là danh mục Kunitsu-tsumi (Quốc Tân Tội, các lỗi và tai ương phát sinh trên mặt đất giữa xã hội loài người). Khi đọc danh mục mười bốn mục này trong bản Engishiki, các học giả tôn giáo học ngay lập tức nhận ra bản chất khác biệt của khái niệm tsumi trong Thần Đạo cổ đại: tsumi bao gồm cả hành vi phạm pháp, vi phạm cấm kỵ huyết thống lẫn những tai họa tự nhiên và bệnh tật ngoài ý muốn.

Cụ thể, mười bốn mục chia làm bốn nhóm: nhóm thứ nhất là sự tiếp xúc với máu và tử khí gồm ikihadadachi (làm rách da chảy máu người đang sống) và shini-hadadachi (cắt phạm vào da thịt thi hài người chết); nhóm thứ hai là các chứng bệnh biến dạng da thể xác gồm shirohito (bạch biến, bạch tạng) và kokumi (khối u bướu thịt thừa); nhóm thứ ba là năm hành vi phá vỡ trật tự huyết thống và loài giống gồm loạn luân với mẹ ruột (onogaha okaseru tsumi), với con ruột (onogako okaseru tsumi), vừa lấy mẹ vừa lấy con gái riêng của vợ (hahakomi okaseru tsumi), vừa lấy con gái vừa lấy mẹ của người ấy (kokomi okaseru tsumi) và giao cấu với súc vật (kemono okaseru tsumi); nhóm thứ tư là các tai ương giáng xuống và tà thuật gồm hau mushi no wazawai (tai họa rắn độc, rết, côn trùng cắn), takatsu-kami no wazawai (tai họa sấm sét giáng từ trên cao), takatsu-tori no wazawai (tai họa chim dữ làm ô uế), cùng kemono-taoshi, majimono seru tsumi (dùng bùa cổ độc giết hại súc vật của người và làm phép trù yểm hại người). Trong bản Jinja Honchō hiện đại, để tránh đọc lên những từ chỉ bệnh tật thân thể trong buổi lễ công cộng, cả câu 8 và câu 9 được gom lại thành cụm trang nhã Amatsu-tsumi Kunitsu-tsumi, kokodaku no tsumi idemu.

Khi lỗi lầm và uế trược đã tích tụ, phương pháp giải trừ được trao cho dòng họ tư tế cha truyền con nối là Ōnakatomi (Đại Trung Thần, hậu duệ của thần Ame-no-Koyane-no-Mikoto, vị thần từng đọc lời chúc từ trước cửa hang đá Thiên Nham Hộ để mời Thái Dương Thần Nữ bước ra). Nghi thức chuẩn bị được tả bằng những động từ đối ngẫu cực kỳ chuẩn xác: lấy các nhành gỗ nhỏ thanh tịnh (amatsu-kanagi) chặt bỏ phần gốc chạm đất và cắt bằng phần ngọn (moto uchi-kiri sue uchi-tachite) để giữ lấy đoạn giữa tinh khiết nhất, đặt lên hàng ngàn bàn lễ vật (chikura no oki-kura); rồi lấy những thân cỏ cói thiêng (amatsu-sugaso) cắt gốc phạt ngọn, dùng kim tước nhỏ ra thành tám dải mảnh (yahari ni tori-sakite, tiền thân của những dải giấy hoặc sợi gai trên cây phất trần ōnusa và vật hình nhân thế mạng).

Sau khi vật lễ đã bày biện chu tất, câu 11 cất lên ngắn gọn mà uy lực như một tiếng chuông: Amatsu-norito no futo-norito-goto wo nore (Hãy tuyên đọc những lời chúc từ vĩ đại của Thiên Cung). Trong lịch sử thần học Thần Đạo từ thời trung đại tới học phái Quốc Học (Kokugaku) thời Edo của Kamo no Mabuchi và Motoori Norinaga, câu 11 này từng tạo nên cuộc thảo luận lớn: có dòng cho rằng futo-norito-goto là một câu mật chú bí truyền được đọc thầm tại vị trí này (từ đó phát sinh các bản văn như Amatsu Norito), trong khi giới ngữ văn học hiện đại xác định chính toàn bộ bài văn đang đọc trên đây là lời futo-norito-goto ấy.

Câu 12 khắc họa sự giao cảm tức thì giữa lời khấn của con người và vũ trụ thiêng: vừa nghe tiếng norito vang lên, các vị thần trên trời (Amatsu-kami) liền đẩy mở cánh cửa đá Ame no iwa-to và vén tám tầng mây nhìn xuống lắng nghe; còn các vị thần dưới đất (Kunitsu-kami) liền bước lên đỉnh núi cao núi thấp, gạt lớp mây mù sương khói (ihori) quanh đỉnh núi mà chứng giám. Không gian giữa trời và đất hoàn toàn thông suốt.

Câu 13 và 14 nối tiếp nhau bằng bốn hình ảnh so sánh liên hoàn (đều khép bằng cụm koto no gotoku, nghĩa là giống hệt như thể) được đánh giá là đỉnh cao của thi ca cổ điển Nhật Bản: (1) như ngọn gió mạnh của thần gió Shinato no kaze thổi bạt tám tầng mây đen trên bầu trời; (2) như làn gió sớm và làn gió chiều (asakaze yūkaze) thổi tan màn sương mù buổi sáng và buổi chiều (ashita no mi-giri yūbe no mi-giri); (3) như chiếc thuyền lớn (ōfune) đậu nơi bến cảng rộng (Ōtsu-be) được cởi tung dây buộc mũi (he) và dây buộc lái (tomo) rồi đẩy vọt ra khơi xa đại dương (ō-unabara); và (4) như người cầm lưỡi liềm sắc bén đã tôi qua lửa đỏ (yakigama no tokama) vung tay phát sạch những bụi cây gai góc rậm rạp nơi sườn núi xa. Bốn ẩn dụ kết hợp đủ gió trời, sương mù, nước biển và lửa sắt để diễn tả sự giải phóng nhẹ nhõm, dứt khoát khỏi mọi gánh nặng lỗi lầm.

Nếu lỗi lầm đã được gió thổi và lưỡi liềm cắt rời khỏi thân tâm con người, thì những chất uế trược ấy đi về đâu? Bốn câu 15, 16, 17, 18 giải đáp bằng một chuỗi vận chuyển tự nhiên vĩ đại qua tay bốn vị thần của chốn thanh tẩy (Harai-do no Ōkami), đi theo đúng địa hình tự nhiên của quần đảo Nhật Bản núi cao biển sâu.

Vị thứ nhất ở câu 15 là nữ thần Seoritsuhime-no-kami (Thác Chức Tân Cơ Thần, vị thần nữ ngự ngay tại ghềnh nước chảy xiết). Khi nước mưa từ đỉnh núi cao núi thấp đổ ầm ầm xuống sườn dốc dựng đứng (sakunadari ni ochi-tagitsu hayakawa no se), nữ thần Seoritsuhime gom toàn bộ lỗi lầm và uế trược của thế gian cuốn theo dòng sông xiết đẩy thẳng ra biển cả (ō-unabara ni mochi-idenamu). Vị thứ hai ở câu 16 là nữ thần Hayaakitsuhime-no-kami (Tốc Thu Tân Cơ Thần), ngự tại cửa biển và vùng khơi xa nơi tám trăm luồng sóng dữ và tám trăm dòng thủy triều va đập cuộn xoáy vào nhau (arashio no shio no yaomichi no, shio no yao-ai). Nữ thần đón lấy toàn bộ dòng nước uế từ sông đổ ra rồi mochi-kakami-nomitemu: mở miệng uống ừng ực, nuốt trọn tất cả vào lòng xoáy nước đại dương.

Sau khi nữ thần Hayaakitsuhime đã nuốt trọn uế trược xuống đáy biển sâu, câu 17 giới thiệu vị thần thứ ba: Ibukido-nushi-no-kami (Khí Xuy Hộ Chủ Thần, vị thần làm chủ Cửa Luồng Hơi Thổi Ibukido). Động từ ibuku chỉ việc thổn thức phun ra một luồng hơi thở cực mạnh từ lồng ngực. Vị thần này dùng luồng khí lực dũng mãnh dưới đáy biển thổi bạt toàn bộ khối uế trược xuyên qua vỏ trái đất xuống tận Ne-no-kuni Soko-no-kuni (Căn Quốc, Đế Quốc, tức thế giới của rễ cây và đáy sâu dưới lòng đất).

Tại tầng sâu thăm thẳm của Ne-no-kuni Soko-no-kuni ấy, câu 18 xuất hiện vị thần thứ tư và cuối cùng: nữ thần Hayasasurahime-no-kami (Tốc Tá Tu La Cơ Thần). Động từ kép sasurai-ushinaitemu kết hợp sasurau (phiêu bạt, lang thang khắp chốn) với ushinau (làm mất đi, làm tiêu tán hoàn toàn). Nữ thần cầm lấy những tàn dư lỗi lầm cuối cùng, phân tán chúng đi khắp cõi hư vô dưới lòng đất cho tới khi chúng tự phân hủy và tan biến sạch sẽ không còn bất kỳ dấu vết nào. Đáng chú ý là bốn vị thần này không xuất hiện với đúng tên gọi ấy trong Kojiki hay Nihon Shoki mà là sự sáng tạo thần học độc đáo chỉ có mặt trong Ōharae no Kotoba của Engishiki.

Câu 19 khép lại hành trình bốn chặng từ đỉnh núi xuống đáy vực bằng lời xác quyết trang trọng lặp lại lần thứ ba trong toàn bài: tsumi to iu tsumi wa araji (từ nay phàm cái gì gọi là lỗi lầm hay ô uế đều không còn tồn tại nữa). Trong bản chuẩn của Hiệp hội Thần xã Bản sảnh (Jinja Honchō), bài văn kết thúc tại câu amatsu-kami kunitsu-kami, yaoyorozu no kami-tachi tomo ni, kikoshimese to mōsu, mời toàn thể chư thần trên trời dưới đất cùng tám trăm vạn vị thần đồng tâm chứng giám.

Câu 20 là lời kính cáo trực tiếp lên Harai-do no Ōkami-tachi (chính là tôn hiệu chung gọi gộp bốn vị thần Seoritsuhime, Hayaakitsuhime, Ibukido-nushi và Hayasasurahime vừa nêu ở câu 15 tới 18), nối liền mạch văn của Ōharae no Kotoba với nửa sau của bài Haraekotoba và khép lại bằng công thức kinh điển của mọi bài norito: kashikomi kashikomi mo mōsu (với lòng kính sợ, hết sức kính sợ mà cúi đầu tấu trình).