Đại Học, Chương Kinh: Hai Trăm Lẻ Năm Chữ Mở Đầu Tứ Thư

Bốn chữ mở đầu vừa là câu đầu vừa thành tên sách. Chữ đạo 道 ở đây không mang nghĩa huyền bí như trong Đạo Đức Kinh, mà là con đường, cái lẽ, cái phép của một việc. Đạo của cái học lớn là cái học lớn ấy nhắm tới đâu và đi đường nào.

Các nhà chú giải hiểu chữ đại học theo hai hướng. Trịnh Huyền đời Hán giải tên thiên theo hướng cái học rộng, dùng được vào việc chính sự. Chu Hy chú gọn rằng đại học là cái học của người lớn, và trong bài tựa gắn nó với bậc học mười lăm tuổi, sau bậc tiểu học. Hai hướng không loại nhau: một bên nhấn vào tầm rộng của nội dung, một bên nhấn vào tuổi và vị trí của người học.

Hai chữ minh đứng liền nhau mà khác vai. Chữ minh 明 thứ nhất là động từ, làm cho sáng. Cụm minh đức 明德 phía sau là danh từ, cái đức sáng. Cả câu nghĩa là làm cho cái đức vốn sáng được sáng trở lại.

Chu Hy chú rằng minh đức là cái người ta nhận được từ Trời, trong suốt linh động không mờ, đủ mọi lẽ để ứng với muôn việc. Theo cách đọc ấy, đức sáng có sẵn trong mọi người, chỉ bị khí chất và lòng ham muốn che lấp, nên việc học là lau cho nó sáng lại, không phải đem vào cái gì mới. Đây là cách đọc gắn với thuyết tính người vốn thiện của Mạnh Tử.

Đây là ba chữ gây tranh cãi lâu nhất trong cả sách. Chính văn trong các bản thư viện đối chiếu, cả bản Lễ Ký lẫn bản của Chu Hy, đều viết 親, âm thân, nghĩa là gần gũi, thương yêu. Đọc theo mặt chữ, câu này là ở chỗ thân với dân, thương dân. Khổng Dĩnh Đạt đời Đường giảng theo hướng ấy.

Trình Di đời Tống cho rằng chữ này phải đọc là 新, âm tân, làm mới. Chu Hy theo Trình Di, giữ chữ thân trong chính văn nhưng chú 親，當作新, rồi giảng tân là đổi bỏ cái cũ, tức người đã tự làm sáng đức mình thì lan ra giúp người khác cũng gột bỏ những vết nhơ đã nhiễm. Chỗ dựa của cách đọc này nằm ngay trong sách: chương Truyện thứ hai giảng câu này bằng ba lời dẫn đều có chữ tân, trong đó có câu 作新民, làm cho dân mới.

Vương Dương Minh bác lại. Trong đoạn đầu Truyền Tập Lục, khi học trò Từ Ái hỏi, ông đáp rằng thân dân cũng như chữ thân thân nhân dân của Mạnh Tử, thân tức là thương, nói thân dân thì gồm cả nuôi lẫn dạy, nói tân dân thì thấy lệch về một phía. Thư viện giữ chữ thân trong phiên âm vì đó là chữ trên mặt giấy, và ghi cách đọc tân dân ngay trong bản dịch.

Chữ chỉ 止 là dừng, đứng lại, ở yên. Cụm chí thiện 至善 là điều thiện tới tận cùng. Chu Hy chú chí thiện là chỗ cùng cực của cái lẽ đương nhiên trong từng việc, và dừng ở đó là tới đó rồi không dời đi.

Nên để ý chữ dừng. Câu này không nói cứ tiến mãi về phía điều thiện, mà nói có một chỗ đúng để đứng, và cái khó là tìm ra chỗ ấy rồi đứng vững ở đó. Chương Truyện thứ ba giảng bằng những ví dụ rất đời: làm vua thì dừng ở nhân, làm bề tôi thì dừng ở kính, làm con thì dừng ở hiếu, làm cha thì dừng ở từ, giao với người trong nước thì dừng ở tín. Mỗi vai một chỗ đứng.

Tiếp theo là một chuỗi năm bậc nối bằng chữ nhi hậu 而后, rồi sau mới. Biết chỗ dừng thì có định, định thì tĩnh, tĩnh thì an, an thì lự, lự thì đắc. Chu Hy chú định là chí đã có hướng, tĩnh là lòng không vọng động, an là ở đâu cũng yên, lự là xử việc kỹ càng, đắc là được chỗ phải dừng.

Chuỗi này đáng đọc chậm vì nó nói một điều ngược với thói thường. Người ta hay nghĩ phải suy tính cho nhiều mới biết mình muốn gì. Câu này đặt ngược lại: phải biết chỗ mình cần đứng trước, lòng mới yên, lòng yên rồi mới suy xét cho ra lẽ, suy xét ra lẽ rồi mới đạt. Suy xét đứng ở bậc thứ tư, không ở bậc đầu.

Chữ bản 本 là gốc cây, mạt 末 là ngọn cây. Chung thủy 終始 ở đây không phải chung thủy vợ chồng theo nghĩa tiếng Việt thường dùng, mà là cuối và đầu. Nguyên văn đặt chữ cuối trước chữ đầu, một lối nói cổ, nghĩa không đổi.

Chu Hy nối câu này với hai đoạn trước: minh đức là gốc, tân dân là ngọn, biết chỗ dừng là đầu, đạt được là cuối. Câu kế tiếp, biết cái gì trước cái gì sau thì gần đạo, là bản lề của cả chương.

Đoạn này là đoạn nổi tiếng nhất của sách, và cách viết của nó rất đặc biệt. Bản văn đi ngược từ ngọn về gốc: muốn thiên hạ sáng đức thì trước trị nước, muốn trị nước thì trước tề nhà, muốn tề nhà thì trước tu thân, muốn tu thân thì trước chính tâm, muốn chính tâm thì trước thành ý, muốn thành ý thì trước trí tri. Mỗi vế lấy vế sau của câu trước làm vế đầu của câu sau, như những mắt xích lồng vào nhau.

Chữ tề 齊 nghĩa gốc là làm cho đều, cho ngay hàng. Tề gia là sắp cho trong nhà trên dưới có thứ tự, người nào đúng phận người ấy, không phải cai quản theo nghĩa ra lệnh. Chữ tu 脩 là sửa, sửa sang, và trong bản Chu Hy viết bằng chữ có bộ nhục, dị thể của chữ 修 quen thuộc. Chữ quốc ở đây là nước chư hầu thời cổ, còn thiên hạ là cả cõi dưới trời.

Câu ngắn nhất của chuỗi lại đổi cách nói. Sáu câu trước đều theo khuôn muốn A thì trước B. Tới đây bản văn không nói muốn trí tri thì trước cách vật, mà nói trí tri tại cách vật, trí tri nằm ở chỗ cách vật. Chỗ đổi chữ ấy khiến hai bậc này gắn vào nhau chặt hơn mọi bậc khác, gần như hai mặt của một việc, và cũng chính ở đây các nhà chú giải chia đường.

Chữ trí 致 là đưa tới, đẩy cho tới cùng. Chữ tri 知 là cái biết. Chữ khó nhất là cách 格. Ít nhất có ba cách hiểu. Trịnh Huyền đời Hán giải cách là lại, là kéo tới, theo nghĩa người biết sâu điều lành thì việc lành tìm tới, biết sâu điều dữ thì việc dữ tìm tới. Chu Hy chú 格，至也。物，猶事也, tức cách là tới, vật cũng như việc, và cách vật là xét tới tận cùng cái lẽ của sự vật. Vương Dương Minh giải 格者，正也, cách là sửa cho ngay, và vật là chỗ ý mình hướng tới.

Sau khi đi ngược, bản văn quay lại đi xuôi, từ gốc ra ngọn, qua tám bậc, nối nhau bằng bảy chữ nhi hậu: vật cách, tri chí, ý thành, tâm chính, thân tu, gia tề, quốc trị, thiên hạ bình.

Chữ thành 誠 ở đây là thật, không dối. Chương Truyện thứ sáu giảng thành ý là không tự lừa mình, ghét điều xấu như ghét mùi hôi, thích điều tốt như thích sắc đẹp, và người quân tử phải giữ mình ngay cả khi ở một mình. Chữ chính 正 là ngay, không lệch. Chương Truyện thứ bảy nói lòng mà có giận, có sợ, có ham, có lo chiếm chỗ thì lòng không ngay được.

Thiên tử là vua, người được coi là con Trời. Thứ nhân 庶人 là dân thường, người không có tước vị. Cụm nhất thị 壹是 được Chu Hy chú là nhất thiết, hết thảy, tức không trừ một ai. Chữ nhất viết bằng dạng 壹, dạng chữ đầy đủ của chữ một, đọc vẫn là nhất.

Câu này là câu then chốt về mặt xã hội của cả chương. Tám bậc phía trên nghe như chỉ dành cho người cai trị, vì có trị quốc, có bình thiên hạ. Nhưng câu này nói gốc chung của mọi người, từ vua tới dân, là tu thân. Người dân thường không trị nước, nhưng vẫn có thân để sửa và có nhà để tề.

Câu cuối có hai vế, và vế sau khó hơn vế trước. Vế trước, gốc đã rối mà ngọn lại yên thì không có lẽ ấy, nhắc lại hình ảnh gốc ngọn. Vế sau nói về hậu 厚 và bạc 薄, dày và mỏng, tức chỗ đáng đối đãi hậu và chỗ đáng đối đãi nhẹ.

Chu Hy chú 所厚，謂家也, chỗ đáng hậu là nhà. Theo cách đọc ấy, câu này nói người bạc với chính nhà mình mà lại hậu với việc xa, việc ngoài, thì không có chuyện đó được. Có nhà chú giải khác đọc rộng hơn, cho hậu và bạc chỉ chung cái gốc và cái ngọn, việc gần và việc xa. Hai cách đọc gặp nhau ở chỗ: thứ tự trước sau không được đảo.