Nepal

Nơi Đức Phật Thích Ca đản sinh, một trong bốn thánh tích chính của Phật giáo, ở vùng đồng bằng Terai miền nam Nepal. Đền Maya Devi dựng lại năm 2003 che phủ các lớp nền gạch từ thế kỷ 3 TCN, dấu tích điện thờ gỗ thế kỷ 6 TCN và phiến Đá Đánh Dấu nơi đản sinh, bên cạnh trụ đá vua A Dục khắc năm 249 TCN, hồ thiêng Puskarini và Việt Nam Phật Quốc Tự khởi dựng năm 1993.

Di sản Thế giới UNESCO (Lumbini, nơi sinh của Đức Phật, 1997)Khu Vườn Thiêng (Sacred Garden), Lumbini Sanskritik, huyện Rupandehi, tỉnh Lumbini

Ảnh: Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Đại thánh địa Ấn Độ giáo cổ kính và linh thiêng bậc nhất Nepal trải rộng 246 héc-ta bên hai bờ sông thiêng Bagmati ở phía Đông thủ đô Kathmandu, nơi phụng thờ thần Shiva dưới danh hiệu Pashupati (Chúa tể muôn loài). Khởi dựng từ thế kỷ 5 thời vương triều Licchavi và được vua Bhupalendra Malla kiến thiết lại thành ngôi đền hai tầng mái đồng mạ vàng cao 23,7 mét vào năm 1692, nội điện tôn trí trụ đá đen Mukhalinga cao 1 mét khắc bốn diện mạo thần Shiva nhìn ra bốn phương cùng đỉnh Vô hình Ishana, bao quanh bởi 518 điện thờ nhỏ và bến hỏa táng thiêng Arya Ghat thuộc Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (1979).

Di sản Thế giới UNESCO (1979)Pashupati Nath Road, Deopatan, Gaushala, Kathmandu 44621, Bagmati Province, Nepal (पशुपतिनाथ मार्ग, देवपाटन, काठमाडौँ)

Ảnh: Bijay Chaurasia, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một trong những bảo tháp hình bán cầu lớn nhất thế giới (đường kính nền Mandala khoảng 100 mét, cao 36 mét) và là trung tâm tâm linh của Phật giáo Tây Tạng tại Nepal (tên tiếng Newar là Khasti Chaitya, tiếng Tây Tạng là Jarung Khashor). Khởi dựng từ thế kỷ 5 đến thế kỷ 6 dưới vương triều Licchavi trên tuyến thương lộ cổ nối Kathmandu với Lhasa, định hình vào thế kỷ 14 và phục hồi hoàn chỉnh năm 2016 sau trận động đất tháng 4 năm 2015, toàn bộ bảo tháp là một đại Mandala ba chiều gồm bệ tháp 3 tầng tượng trưng cho Đất, vòm bán cầu trắng tượng trưng cho Nước, tháp vuông Harmika khắc đôi mắt Phật trí tuệ nhìn thấu bốn phương và 13 bậc chóp vàng tượng trưng cho Lửa cùng 13 cấp địa giác ngộ, thuộc Di sản Thế giới UNESCO (1979).

Di sản Thế giới UNESCO (1979)Boudha Road, Ward No. 6, Kathmandu 44600, Bagmati Province, Nepal (बौद्ध, काठमाडौँ)

Ảnh: Sumitbhatt222, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể tôn giáo cổ xưa nhất thung lũng Kathmandu tọa lạc trên đỉnh đồi phía Tây thành phố (thường gọi là Chùa Khỉ), gắn liền với huyền sử kinh Swayambhu Purana về hoa sen tự sinh phát quang giữa hồ nước cổ đại được Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi (Manjushri) chẻ núi thoát nước lập nên thung lũng Kathmandu. Bi ký và sử liệu ghi nhận vua Vrsadeva của vương triều Licchavi xây dựng từ khoảng năm 460 SCN, vua Pratap Malla thế kỷ 17 mở đường bậc thang đá phía Đông 365 bậc cùng chày kim cương Vajra và dựng hai tháp Pratappur, Anantapur, tạo nên không gian giao hòa giữa Phật giáo Kim Cương thừa Newar và Ấn Độ giáo (với đền nữ thần Harati Ajima ngay cạnh bảo tháp), thuộc Di sản Thế giới UNESCO (1979).

Di sản Thế giới UNESCO (1979)Swayambhu Marg, Ward No. 15, Kathmandu 44600, Bagmati Province, Nepal (स्वयम्भू, काठमाडौँ)

Ảnh: Nabin K. Sapkota, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Thánh địa giải thoát (Mukti Kshetra) chung của cả Ấn Độ giáo và Phật giáo Kim Cương thừa, tọa lạc ở độ cao khoảng 3.710 mét (đến 3.800 mét) dưới chân đèo Thorong La tại thung lũng Muktinath, huyện Mustang, vùng dãy núi Annapurna. Ấn Độ giáo tôn kính nơi đây là một trong 108 Divya Desam của thần Vishnu (gắn liền với hóa thạch cúc đá Shaligram trên dòng sông Kali Gandaki), trong khi Phật giáo Tây Tạng gọi là Chumig Gyatsa (Trăm Mạch Nước Thiêng), thánh địa của các vị Không Hành Mẫu (Dakini) nơi Đại sư Liên Hoa Sinh (Guru Rinpoche) từng dừng chân thiền định trên đường vào Tây Tạng, ngôi đền chính 3 tầng mái xây lại năm 1815 dưới thời Vương hậu Subarna Prabha, phía sau là 108 vòi nước đầu bò (Muktidhara) chảy từ suối băng tuyết và ngọn lửa khí đốt tự nhiên cháy vĩnh cửu trên mặt nước tại điện Jwala Mai.

Thánh địa 108 Divya Desam và Di sản Quốc gia NepalMuktinath Valley, Ranipauwa, Baragung Muktichhetra Rural Municipality, Mustang District 33100, Gandaki Province, Nepal (मुक्तिनाथ, मुस्ताङ)

Ảnh: Ironicfreak, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền Ấn Độ giáo cổ nhất còn tồn tại ở Nepal tọa lạc trên sống đồi Dolagiri phía bắc Bhaktapur, gắn liền với vương triều Licchavi từ thế kỷ 4 và tấm bia trụ đá Phạn ngữ cổ nhất Nepal của vua Manadeva năm 464 SCN. Quần thể lưu giữ các kiệt tác điêu khắc đá Vishvarupa, Trivikrama, Narasimha và tượng Garuda quỳ gối bằng đá thời thế kỷ 5 trước chính điện hai tầng mái tái thiết năm 1702.

Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (1979) - Đền Ấn Độ giáo cổ nhất NepalĐỉnh đồi Changu (Dolagiri), đô thị Changu Narayan, quận Bhaktapur, tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: Maesi64, CC0, Wikimedia Commons

Ngôi đền tháp truyền thống Newar cao nhất Nepal (vươn cao khoảng 30 mét với 5 tầng mái chồng diêm trên 5 cấp nền gạch đá), được quốc vương Bhupatindra Malla xây dựng năm 1702 tại quảng trường Taumadhi để thờ nữ thần Mật tông Siddhi Lakshmi nhằm trấn chế thần Bhairava, nổi tiếng với năm cặp tượng hộ pháp xếp bậc thang và sức chịu đựng phi thường trước hai trận đại địa chấn năm 1934 và 2015.

Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (1979) - Ngôi đền tháp cao nhất Nepal (30 mét)Quảng trường Taumadhi (nối liền Quảng trường Hoàng cung Bhaktapur Durbar), thành phố Bhaktapur, tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: Nrik kiran, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kiệt tác kiến trúc tháp đá Shikhara ba tầng với 21 chóp tháp mạ vàng tại trung tâm quảng trường hoàng cung Patan Durbar, được quốc vương kiêm thi sĩ Siddhi Narasimha Malla xây dựng hoàn toàn bằng đá hoa cương xám vào năm 1637. Các dải phù điêu trên dầm đá tầng một và tầng hai chạm khắc tinh xảo toàn bộ sử thi Mahabharata và Ramayana kèm chú thích chữ Newar cổ.

Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (1979) - Kiệt tác kiến trúc đá Shikhara đầu tiên của NepalQuảng trường Hoàng cung Patan Durbar (Mangalagahiti), thành phố Lalitpur (Patan), tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: Bashyalaks, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tự viện Phật giáo Kim Cương thừa cổ kính và lộng lẫy bậc nhất của cộng đồng người Newar tại thành phố cổ Patan (Lalitpur), còn gọi là Kwa Bahal (Chùa Vàng). Được khởi dựng từ thế kỷ 12 gắn với truyền thuyết chuột vàng đuổi mèo, toàn bộ mặt tiền và ba tầng mái của chính điện thờ Đức Phật Thích Ca (do một thiếu niên thanh tịnh làm tư tế Bafacha chăm sóc) đều được bọc đồng mạ vàng rực rỡ, kết hợp cùng bảo tháp Swayambhu Chaitya và điện thờ Bồ Tát Quán Thế Âm ở tầng lầu.

Quần thể tự viện Phật giáo Kim Cương thừa Newar tiêu biểu thuộc vùng di sản PatanNgõ Kwalakhu (phía bắc Quảng trường Patan Durbar), thành phố Lalitpur (Patan), tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: jafsegal (Thanks for the 5 million views), CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Cặp di tích tâm linh cốt lõi tại quảng trường hoàng cung Kathmandu Durbar thể hiện sự hòa quyện độc nhất vô nhị giữa Ấn Độ giáo và Phật giáo Kim Cương thừa Newar: ở phía bắc là Đền Taleju Bhawani ba tầng mái cao 36,6 mét do vua Mahendra Malla dựng năm 1564 (chỉ mở cửa một ngày mỗi năm vào dịp lễ Dashain), còn ở phía nam là Dinh Kumari Ghar kiến trúc Bahal gỗ chạm năm 1757 của vua Jaya Prakash Malla, nơi ngự trị của Nữ thần Sống Hoàng gia Kumari được tuyển chọn từ các bé gái dòng tộc Phật giáo Shakya.

Di sản Thế giới UNESCO Thung lũng Kathmandu (1979) - Trung tâm tín ngưỡng hoàng gia Hanuman DhokaQuảng trường Hoàng cung Kathmandu Durbar (Hanuman Dhoka và Basantapur), thủ đô Kathmandu, tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Thánh địa lộ thiên kỳ vĩ dưới chân núi Shivapuri ở cực bắc thung lũng Kathmandu, nơi tôn trí pho tượng thần Vishnu (Jalashayana Narayan) dài 5 mét được chạm khắc từ một khối đá basalt đen duy nhất nặng hàng chục tấn từ thế kỷ 7 dưới thời vua Vishnugupta triều Licchavi, nằm ngửa thanh thản trên mười một vòng cuộn của rắn thần Ananta Shesha nổi giữa hồ nước suối dài 13 mét biểu trưng cho biển vũ trụ nguyên thủy.

Di tích Quốc gia Đặc biệt của Nepal - Pho tượng đá nguyên khối thời Licchavi lớn nhất Nepal (dài 5 mét)Dưới chân dãy núi Shivapuri, đô thị Budhanilkantha, phía bắc thung lũng Kathmandu, tỉnh Bagmati, Nepal

Ảnh: Aasish5050, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền thiêng tọa lạc trên đỉnh sống núi cao 1.302 mét giữa hợp lưu hai dòng sông Trishuli và Marshyangdi tại quận Gorkha, thờ nữ thần Manakamana Bhagwati (Đấng thành tựu ước nguyện từ tâm). Gắn liền với huyền sử hoàng hậu của vua Ram Shah thế kỷ 17, đạo sư Siddha Lakhan Thapa và dòng tư tế người sắc tộc Magar bản địa, ngôi đền bốn tầng mái đồng mạ vàng đã được phục dựng nguyên bản sau trận động đất năm 2015 và kết nối bởi tuyến cáp treo đầu tiên của Nepal từ Kurintar.

Thánh địa hành hương Shakta trọng yếu bậc nhất miền trung Nepal (cao 1.302 mét)Đỉnh núi Kafakdada (cao 1.302 mét), đô thị nông thôn Sahid Lakhan, quận Gorkha, tỉnh Gandaki, Nepal

Ảnh: Bhupendra Shrestha, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cung điện đền thờ bằng đá cẩm thạch và vữa trắng rộng gần 4.980 mét vuông tại trung tâm thánh thành Janakpurdham (kinh đô cổ vương quốc Mithila của vua Janaka), nơi công chúa Sita (Janaki) đản sinh và cử hành lễ thành hôn với hoàng tử Rama trong sử thi Ramayana. Được đạo sư Surkishordas khai sơn thế kỷ 17 và Hoàng hậu Vrishabhanu Kunwari xứ Tikamgarh đầu tư chín trăm ngàn đồng bạc (Nau Lakha) xây dựng hoàn thành năm 1910 theo phong cách kiến trúc giao thoa Rajput và Mughal.

Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2008) - Trung tâm hành hương sử thi Ramayana lớn nhất NepalTrung tâm thành phố cổ Janakpurdham (kinh đô Mithila cổ đại), quận Dhanusha, tỉnh Madhesh, Nepal

Ảnh: Suyash.dwivedi, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tùng lâm Phật giáo Kim Cương thừa lớn nhất của cộng đồng người Sherpa vùng Khumbu, ngự ở độ cao 3.867 mét trên sống núi hợp lưu hai dòng sông băng Imja Khola và Dudh Koshi dưới bóng cụm đỉnh tuyết sơn Everest, Lhotse và Ama Dablam. Được Lạt ma Gulu (Chatang Chotar) khởi lập năm 1916 theo lời huyền ký của Tổ sư Sangwa Dorje và truyền thống tu viện mẹ Rongbuk, Tengboche (Dawa Choling Gompa) nổi tiếng với đại lễ vũ điệu mặt nạ Mani Rimdu vào tháng Mười âm lịch Tây Tạng và là trạm dừng tâm linh không thể thiếu trên cung đường hành hương và chinh phục đỉnh Everest.

Tu viện Phật giáo Tây Tạng (phái Cổ Mật Nyingma) lớn và linh thiêng nhất vùng Khumbu dưới chân đỉnh Everest (nằm trong Di sản Thế giới Vườn quốc gia Sagarmatha UNESCO)Đỉnh đồi Tengboche (cao độ 3.867 mét), xã Khumbu Pasanglhamu, huyện Solukhumbu, tỉnh Koshi

Ảnh: Rohit Sharma, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể di tích khảo cổ kinh thành cổ đại của tiểu quốc Thích Ca (Shakya) nằm bên bờ dòng sông Banganga tại Tilaurakot (cách Vườn Thánh Lâm Tỳ Ni khoảng 27 km về phía tây), nơi Thái tử Tất Đạt Đa Cồ Đàm đã sinh sống suốt 29 năm đầu đời trong hoàng cung của Vua Tịnh Phạn (Suddhodana) trước khi cưỡi ngựa Kiền Trắc vượt qua Cổng Đông (Mahabhinishkramana Dwar) xuất gia tìm đạo. Các cuộc khai quật khảo cổ học quốc tế đã làm lộ diện hệ thống tường thành gạch nung, hào nước cổ, nền hoàng cung trung tâm, Cổng Đông, Cổng Tây và cặp bảo tháp tưởng niệm Vua Tịnh Phạn cùng Hoàng hậu Ma Da tại Kudan và Dhamnihawa.

Di tích Khảo cổ Quốc gia đặc biệt của Nepal và Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (Kinh thành Ca Tỳ La Vệ nơi Thái tử Tất Đạt Đa sống 29 năm đầu đời)Làng Tilaurakot (cách thị trấn Taulihawa 3 km về phía bắc, bên bờ sông Banganga), đô thị Kapilvastu, huyện Kapilvastu, tỉnh Lumbini

Ảnh: myself, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Ngôi tổ đình mang đậm hồn cốt kiến trúc chùa cổ Việt Nam nằm trong Khu Tự viện Quốc tế của Vườn Thánh Lâm Tỳ Ni (nơi Đức Phật Thích Ca đản sinh), do Hòa thượng Thích Huyền Diệu phát tâm khởi dựng từ ngày 17 tháng 10 năm 1993 với sự ủng hộ trực tiếp của Quốc vương Nepal Birendra. Là ngôi chùa quốc tế đầu tiên được xây dựng tại Lâm Tỳ Ni theo đồ án quy hoạch của kiến trúc sư Kenzo Tange, chùa nổi bật với cổng Tam Quan mái đao cong, Đại Hùng Bảo Điện thờ tượng Phật ngọc thạch trắng và cảnh quan hồ sen, núi giả cùng đàn chim sếu đầu đỏ quý hiếm tìm về trú ngụ.

Ngôi chùa Việt Nam đầu tiên tại quê hương Đức Phật và công trình tự viện quốc tế tiên phong trong Quy hoạch tổng thể Thánh địa Lâm Tỳ NiKhu Tự viện Quốc tế (International Monastic Zone), Vườn Thánh Lâm Tỳ Ni (Lumbini Development Trust), đô thị Lumbini Sanskritik, huyện Rupandehi, tỉnh Lumbini

Ảnh: Alexey Komarov, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Vùng thánh địa núi rừng cổ kính mang tên Yanglesho nằm ở rìa phía nam thung lũng Kathmandu thuộc đô thị Dakshinkali, được tôn sùng trong Phật giáo Tây Tạng ngang hàng với Bồ Đề Đạo Tràng nhờ hai hang động thiêng là Động Yanglesho ở chân đồi và Động Asura (Thượng Yanglesho) trên vách đá cao. Chính tại đây vào thế kỷ 8, Đại sư Liên Hoa Sinh (Guru Rinpoche) đã nhập thất thiền định kết hợp pháp môn Yangdak Heruka cùng pháp môn Phổ Ba Kim Cương (Vajrakilaya) để hàng phục chướng nạn hạn hán dịch bệnh, đạt đại giác ngộ Đại Thủ Ấn (Mahamudra) và để lại dấu bàn tay in sâu vào vách đá cửa động Asura.

Đại thánh địa Kim Cương thừa (Yanglesho) linh thiêng bậc nhất bên ngoài Tây Tạng gắn với sự giác ngộ của Tổ sư Liên Hoa SinhSườn núi cổ trấn Pharping, đô thị Dakshinkali, huyện Kathmandu, tỉnh Bagmati (cách trung tâm Kathmandu 19 km về phía nam)

Ảnh: Wonderlane from Seattle, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Một trong ba đại thánh tích bảo tháp trọng yếu nhất của Phật giáo tại Nepal (gọi theo tiếng Tây Tạng là Takmo Lujin, nghĩa là Nơi Xả Thân Cho Hổ Cái), tọa lạc ở độ cao 1.750 mét trên đỉnh đồi Gandhamadana thuộc huyện Kavrepalanchok, cách Kathmandu khoảng 40 km về phía đông nam. Theo kinh Bản Sinh (Jataka) và kinh Kim Quang Minh, đây chính là nơi trong một tiền kiếp xa xưa, Đức Phật Thích Ca khi còn là Hoàng tử út Mahasattva (Ma Ha Tát Đỏa) đã phát đại bi tâm cắt thịt mình nuôi sống một con hổ mẹ đang kiệt sức vì đói và bảy hổ con trên sườn đồi; hài cốt của vị Bồ Tát được tôn trí dưới ngôi bảo tháp cổ ở chân đồi, phía trên đỉnh đồi là quần thể Tu viện Thrangu Tashi Yangtse nguy nga do Đại sư Khenchen Thrangu Rinpoche kiến tạo.

Một trong ba Đại Bảo Tháp linh thiêng nhất miền trung Nepal (cùng với Bảo tháp Swayambhunath và Bảo tháp Boudhanath)Đỉnh đồi Gandhamadana (cao độ 1.750 mét), đô thị Namobuddha (gần Dhulikhel và Panauti), huyện Kavrepalanchok, tỉnh Bagmati

Ảnh: darrenliew96, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đại tùng lâm Phật giáo Tây Tạng thuộc truyền thống Cách Lỗ (Gelug) tọa lạc trên đỉnh đồi Kapan xanh mát nhìn toàn cảnh thung lũng Kathmandu và Bảo tháp Boudhanath ở phía nam, được hai bậc đạo sư tiền phong là Lama Thubten Yeshe (1935 tới 1984) và Lama Zopa Rinpoche (1946 tới 2023) sáng lập vào năm 1969 trên khu đất từng thuộc về vị chiêm tinh gia hoàng gia Nepal. Nổi tiếng khắp thế giới như chiếc nôi khai sinh mạng lưới Tổ chức Bảo tồn Truyền thống Đại thừa (FPMT) và các khóa tu thiền Lamrim (Đạo Thứ Đệ) tháng Mười Một hằng năm dành cho hành giả quốc tế, Kopan hiện là nơi tu học của gần bốn trăm chư tăng cùng Ni viện Khachoe Ghakyil Ling gần bốn trăm chư ni dưới chân đồi.

Tổ đình khai sơn Tổ chức Bảo tồn Truyền thống Đại thừa (FPMT) và trung tâm tu học Phật giáo Tây Tạng phái Gelug nổi tiếng toàn cầu tại KathmanduĐỉnh đồi Kapan (phía bắc Bảo tháp Boudhanath), phường Kapan, đô thị Budhanilkantha, huyện Kathmandu, tỉnh Bagmati

Ảnh: Aleksandr Rain, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Tổ đình trọng yếu của dòng truyền thừa Shechen (một trong sáu đại tự viện gốc của phái Cổ Mật Nyingma Tây Tạng khởi lập năm 1695 tại miền Kham) nằm ẩn mình giữa khu vườn bồ đề thanh tịnh cách Đại Bảo Tháp Boudhanath 300 mét về phía bắc đông bắc. Được đại thành tựu giả và học giả lỗi lạc thế kỷ 20 là Pháp vương Dilgo Khyentse Rinpoche (1910 tới 1991) kiến thiết từ năm 1980 tới 1985 và tiếp nối bởi Shechen Rabjam Rinpoche cùng tu sĩ triết gia Pháp Matthieu Ricard, tu viện nổi tiếng với những bức bích họa Tây Tạng tuyệt mỹ, bảo tháp xá lợi thếp vàng của Pháp vương Dilgo Khyentse, Học viện Phật học Shechen và Trường Hội họa Thangka Tsering Art School.

Trụ sở chính ngoài Tây Tạng của truyền thống Shechen thuộc phái Cổ Mật Nyingma và trung tâm bảo tồn nghệ thuật hội họa Thangka, triết học Phật giáo lớn nhất tại BoudhanathNgõ Shechen Marg, khu phố Boudha (cách Bảo tháp Boudhanath 300 mét về phía bắc đông bắc), Phường 6, thành phố Kathmandu, tỉnh Bagmati

Ảnh: Anupclick, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons