Bhutan

Tu viện Kim Cương thừa dòng Drukpa Kagyu treo trên vách đá cao 3.120 m phía đông thung lũng thượng Paro, dựng năm 1692 quanh hang nơi truyền thống kể Đại sư Liên Hoa Sinh cưỡi hổ bay tới thiền định, phục dựng xong năm 2005.

Di sản Quốc gia Bhutan (Danh sách Dự kiến UNESCO từ năm 2012, hồ sơ số 5695)Vách núi phía đông thung lũng thượng Paro (tổng Tsento, cách thị xã Paro khoảng 10 km về phía tây bắc), huyện Paro, Bhutan

Ảnh: Original: Nina R from Africa Derivative work: UnpetitproleX, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Pháo đài tu viện lớn thứ hai và lâu đời thứ hai tại Bhutan (tên chính thức là Pungthang Dewa chhenbi Phodrang, nghĩa là Cung điện Đại Lạc), tọa lạc tại mũi đất hợp lưu của hai dòng sông Pho Chhu (sông Cha) và Mo Chhu (sông Mẹ) ở thung lũng Punakha. Do Pháp vương thống nhất Bhutan là Đức Zhabdrung Ngawang Namgyal khởi dựng năm 1637 và hoàn thành năm 1638, công trình từng là thủ đô hành chính của Bhutan cho tới năm 1955, hiện là trú xứ mùa đông của Tăng đoàn Trung ương do Đức Je Khenpo đứng đầu, nơi lưu giữ xá lợi quốc bảo Rangjung Kharsapani và nhục thân của Zhabdrung trong điện Machen Lhakhang, đồng thời là nơi đăng quang của mọi vị Quốc vương Bhutan.

Quốc bảo Kiến trúc Bhutan, Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012)Mũi hợp lưu hai dòng sông Pho Chhu và Mo Chhu, thung lũng Punakha, huyện Punakha, Bhutan (ở độ cao 1.200 m)

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một trong hai ngôi chùa Phật giáo cổ xưa và linh thiêng bậc nhất tại Bhutan (cùng chùa Jambay Lhakhang ở Bumthang), tọa lạc giữa thung lũng Paro. Khởi dựng vào thế kỷ 7 (khoảng năm 659) bởi Tán phổ Tây Tạng Songtsen Gampo trong hệ thống 108 ngôi chùa trấn yểm bàn chân trái của nữ quỷ khổng lồ nằm vắt ngang dãy Himalaya, chính điện cổ của chùa lưu giữ pho tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni lúc tám tuổi (Jowo Jampa) nguyên bản từ thế kỷ 7, từng được Đại sư Liên Hoa Sinh viếng thăm vào thế kỷ 8 và được Thái hoàng thái hậu Ashi Kesang Choden Wangchuck xây thêm điện Guru Lhakhang bên cạnh năm 1968 dưới sự chủ trì của Đại sư Dilgo Khyentse Rinpoche.

Di tích Lịch sử và Thánh địa Quốc bảo Cổ nhất BhutanLàng Lango, thung lũng Paro, huyện Paro, Bhutan (cách thị trấn Paro khoảng 6 km về phía bắc)

Ảnh: Christopher J. Fynn, CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Pháo đài tu viện trung tâm của vương quốc Bhutan (nghĩa là Pháo đài của Tôn giáo Vinh quang hay Cát tường Pháp thành), tọa lạc bên bờ tây dòng sông Wang Chhu tại thủ đô Thimphu ở độ cao 2.350 mét. Khởi nguyên từ tu viện Do-Ngon Dzong năm 1216 và được Pháp vương Zhabdrung Ngawang Namgyal tiếp quản năm 1641, công trình được dời xuống vị trí hiện tại năm 1694 và được Quốc vương thứ ba Jigme Dorji Wangchuck đại trùng tu mở rộng từ năm 1962 tới 1969 hoàn toàn không dùng đinh sắt hay bản vẽ giấy, hiện là trụ sở mùa hè của Tăng đoàn Trung ương (Je Khenpo), nơi đặt Phòng Ngai vàng của Quốc vương Bhutan cùng 30 điện thờ Phật giáo.

Trụ sở Quốc gia và Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012)Đường Chhophel Lam, bờ tây sông Wang Chhu, thủ đô Thimphu, Bhutan (ở độ cao 2.350 m)

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi chùa cổ nổi tiếng tọa lạc trên một gò đồi tròn trĩnh giữa cánh đồng lúa làng Sopsokha thuộc thung lũng Punakha, được khởi dựng năm 1499 bởi Pháp chủ thứ 14 của dòng Drukpa là Ngawang Chogyal ngay tại nơi người anh họ của ngài là Thánh Điên Drukpa Kunley (1455 tới 1529) đã hàng phục nữ quỷ của đèo Dochula biến thành chó đen và phong ấn dưới ngọn bảo tháp đen trước sân chùa. Lưu giữ pháp khí chày kim cương phồn thực bằng gỗ và ngà voi cùng bộ cung tên gốc của Drukpa Kunley, nơi đây là trung tâm hành hương cầu con và xin tên ban phước cho trẻ sơ sinh linh thiêng bậc nhất vương quốc Bhutan.

Di tích Lịch sử và Thánh địa Hành hương Quốc gia BhutanĐồi tròn giữa cánh đồng lúa làng Sopsokha (gần thị trấn Lobesa), thung lũng Punakha, huyện Punakha, Bhutan

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pháo đài tu viện (Dzong) lớn nhất vương quốc Bhutan mang tên chính thức Chhoekhor Rabtentse Dzong, tọa lạc uy nghi trên mỏm núi dốc đứng nhìn xuống hẻm vực sông Mangde Chhu ở độ cao 2.200 mét tại huyện Trongsa. Khởi nguyên từ thiền thất năm 1543 của đại sư Ngagi Wangchuk và được Pháp vương Zhabdrung Ngawang Namgyal cùng thống lĩnh Chogyal Minjur Tenpa xây dựng thành đại pháo đài vào năm 1644, quần thể gồm hơn 23 ngôi đền xếp tầng từng kiểm soát con đường độc đạo nối miền Đông và miền Tây Bhutan, đồng thời là cái nôi quyền lực của Vương triều Wangchuck nơi mọi vị Thái tử kế vị đều phải được tấn phong tước hiệu Trongsa Penlop trước khi lên ngôi Quốc vương.

Pháo đài tu viện lớn nhất Bhutan, Di sản Quốc gia và Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012, hồ sơ số 5697)Mỏm núi nhìn xuống hẻm vực sông Mangde Chhu, thị trấn Trongsa, huyện Trongsa, miền Trung Bhutan (ở độ cao 2.200 m)

Ảnh: Gidmay77, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một trong hai ngôi chùa Phật giáo cổ xưa nhất vương quốc Bhutan (cùng với Kyichu Lhakhang ở Paro), được vị vua Tây Tạng thế kỷ 7 là Tán phổ Songtsen Gampo khởi dựng vào năm 659 trong hệ thống 108 ngôi chùa trấn biên để ghìm giữ đầu gối chân trái của nữ quỷ khổng lồ nằm vắt ngang dãy Himalaya. Tọa lạc giữa thung lũng Choekhor của miền đất thánh Bumthang, ngôi chùa tôn trí pho tượng cổ Đức Phật Di Lặc (Jampa), lưu giữ ba bậc đá thời gian linh thiêng trước nội điện và nổi tiếng với đại lễ hội mùa thu Jambay Lhakhang Drup có nghi lễ chạy qua cổng lửa Mewang và vũ điệu mật tạng lúc nửa đêm.

Di tích Lịch sử và Thánh địa Quốc bảo Thế kỷ 7 Cổ nhất miền Trung BhutanThung lũng Choekhor (cách thị trấn Jakar khoảng 4 km về phía bắc), huyện Bumthang, miền Trung Bhutan (ở độ cao 2.600 m)

Ảnh: Arian Zwegers from Brussels, Belgium, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Thánh địa tôn kính bậc nhất của Phật giáo Bhutan tọa lạc bên bờ tây dòng sông Chamkhar Chhu thuộc thung lũng Choekhor (Bumthang), nơi vào năm 746 Đại sư Liên Hoa Sinh (Guru Rinpoche) đã nhập định trong hang đá để hàng phục thần núi Shelging Karpo, chữa lành bệnh cho quốc vương Sindhu Raja và để lại dấu ấn thân thể (Kurjey) in hằn vào vách đá. Được bao bọc bởi bức tường thành gồm 108 bảo tháp Chorten và bóng cây bách cổ thụ mọc từ gậy chống của Tổ sư, quần thể gồm ba tòa đại điện nguy nga do Chogyal Minjur Tenpa (1652), Quốc vương đầu tiên Ugyen Wangchuck (1900) và Thái hoàng Thái hậu Ashi Kesang Choden Wangchuck (1990) kiến lập.

Thánh địa Quốc bảo Tối linh của Bhutan và Khu An táng Hoàng gia tại BumthangBờ tây sông Chamkhar Chhu, thung lũng Choekhor, huyện Bumthang, miền Trung Bhutan (ở độ cao 2.630 m)

Ảnh: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tổ đình gốc của dòng truyền thừa Pema Lingpa (thuộc phái Cổ Mật Nyingma) nằm bên bờ đông sông Chamkhar Chhu tại thung lũng Bumthang, được xây dựng từ năm 1501 tới 1505 bởi chính đôi bàn tay của Đại Khai Mật Tạng sư Terton Pema Lingpa (1450 tới 1521, vị thánh tăng vĩ đại nhất sinh ra tại Bhutan và là tổ tiên của Hoàng gia Wangchuck). Chưa từng bị hỏa hoạn tàn phá suốt hơn 5 thế kỷ, ngôi chùa lưu giữ nguyên vẹn hệ thống bích họa đầu thế kỷ 16 cổ nhất Bhutan do chính Pema Lingpa vẽ cùng chiếc áo giáp lưới sắt nặng 25 kg do ngài tự tay rèn để tín đồ khoác lên vai đi nhiễu tiêu trừ nghiệp chướng.

Tổ đình Dòng truyền thừa Pema Lingpa, Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012, hồ sơ số 5693)Bờ đông sông Chamkhar Chhu (đối diện Kurjey Lhakhang), thung lũng Choekhor, huyện Bumthang, miền Trung Bhutan (ở độ cao 2.620 m)

Ảnh: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đại tự viện thuộc dòng phái Nyingma (truyền thừa Pema Lingpa) lớn nhất ở nửa phía tây Bhutan, mang tên chính thức Gangteng Sangngak Choling, tọa lạc trên đỉnh đồi thông cao 3.000 mét nhìn bao quát toàn bộ thung lũng băng hà Phobjikha thuộc huyện Wangdue Phodrang. Được Gyalse Pema Thinley (cháu nội của Terton Pema Lingpa và là Gangteng Tulku đời thứ nhất) khởi dựng năm 1613 theo lời tiên tri của tổ phụ, quần thể kiến trúc bề thế với đại hội đường 18 cột gỗ chạm trổ tinh xảo còn nổi tiếng khắp thế giới với cảnh tượng đàn sếu cổ đen quý hiếm từ Tây Tạng bay về trú đông mỗi tháng Mười Một đều lượn ba vòng quanh mái vàng tu viện như làm lễ đi nhiễu kính Phật.

Đại tự viện dòng Nyingma lớn nhất miền Tây Bhutan và Di sản Văn hóa Thung lũng PhobjikhaĐỉnh đồi thông nhìn xuống thung lũng băng hà Phobjikha, huyện Wangdue Phodrang, miền Trung Tây Bhutan (ở độ cao 3.000 m)

Ảnh: Richard Mortel, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Đại pháo đài tu viện trấn giữ thung lũng cửa ngõ Paro ở miền Tây Bhutan, mang tên Rinpung Dzong (Rinchen Pung Dzong, nghĩa là Pháo đài trên Đống Châu Báu). Được Pháp vương Zhabdrung Ngawang Namgyal khởi dựng năm 1644 và khánh thành năm 1646 trên nền đền cổ Hungrel thế kỷ 15 bên bờ đông dòng sông Paro Chhu, công trình nối liền với bờ tây qua cây cầu gỗ có mái che Nyamai Zam, quy tụ 14 ngôi đền thờ quanh tháp trung tâm 5 tầng Utse chạm gỗ lộng lẫy và là nơi diễn ra đại lễ hội mùa xuân Paro Tshechu với nghi thức mở bức tranh lụa khổng lồ Guru Tshengye Thongdrol trước lúc bình minh.

Quốc bảo Kiến trúc Bhutan, Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012, hồ sơ số 5697)Vách đá bờ đông sông Paro Chhu (qua cầu gỗ Nyamai Zam), thị trấn Paro, huyện Paro, miền Tây Bhutan (ở độ cao 2.250 m)

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pháo đài tu viện đầu tiên do Đức Zhabdrung Ngawang Namgyal khởi dựng tại Bhutan vào năm 1629 (hoàn thành năm 1631) và là pháo đài giữ nguyên vẹn cấu trúc kiến trúc thế kỷ 17 cổ xưa nhất vương quốc, mang tên chính thức Sangak Zabdhon Phodrang (Cung điện Ý nghĩa Thâm sâu của Mật chú). Tọa lạc trên sườn đồi cao trấn giữ cửa ngõ phía nam thủ đô Thimphu ngay trên tảng đá tương truyền phong ấn một nữ quỷ, Simtokha Dzong nổi tiếng với hơn 300 bức phù điêu chạm đá phiến đen tuyệt mỹ bao quanh chân tháp trung tâm Utse, bức bích họa Mạn đà la vũ trụ cổ nhất Bhutan cùng vai trò là Viện Nghiên cứu Ngôn ngữ và Văn hóa đầu tiên của đất nước từ năm 1961.

Pháo đài Dzong đầu tiên của Zhabdrung Ngawang Namgyal và lâu đời nhất còn nguyên vẹn tại Bhutan, Danh sách Dự kiến UNESCO (2012, hồ sơ số 5697)Sườn đồi thông cửa ngõ phía nam thung lũng Thimphu (cách trung tâm thủ đô Thimphu khoảng 5 km về phía nam), huyện Thimphu, Bhutan (ở độ cao 2.400 m)

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pháo đài lớn thứ ba do Pháp vương Zhabdrung Ngawang Namgyal kiến lập vào năm 1638 trên sống đồi hẹp có hình dáng một con voi đang ngủ nhìn xuống ngã ba hợp lưu của hai dòng sông Puna Tsang Chhu và Dang Chhu tại huyện Wangdue Phodrang. Gắn liền với điềm báo của hộ pháp Mahakala qua bốn con quạ đen bay về bốn phương và cuộc gặp gỡ cậu bé tên Wangdi đang đắp pháo đài bằng sỏi bên bờ sông, công trình trải dài theo ba sân trong nối tiếp nhau đã được phục dựng nguyên mẫu từ năm 2012 tới năm 2022 sau trận hỏa hoạn tháng 6 năm 2012, giữ trọn toàn bộ thánh tượng cổ thế kỷ 17 và kỹ thuật xây dựng truyền thống Bhutan.

Quốc bảo Kiến trúc Lịch sử Bhutan, Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (2012, hồ sơ số 5697)Sống đồi cao tại mũi hợp lưu sông Puna Tsang Chhu và sông Dang Chhu, thị trấn Bajo, huyện Wangdue Phodrang, Bhutan (ở độ cao 1.350 m)

Ảnh: Tashidor, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tự viện pháo đài cổ kính nằm ở độ cao khoảng 2.890 mét tại đầu phía bắc thung lũng Thimphu, tựa lưng vào vách đá tự nhiên mang hình dáng đầu ngựa lửa của Mã Đầu Minh Vương (Hayagriva, tiếng Dzongkha là Tango). Nơi đây được Tổ sư Phajo Drugom Zhigpo khai sơn năm 1222, nơi Zhabdrung Ngawang Namgyal nhập thất năm 1616 và được Gyalse Tenzin Rabgye kiến tạo thành tòa tháp mười hai góc bán nguyệt độc đáo vào năm 1688, ngày nay là Đại học Phật giáo Tango đào tạo hàng đầu của Vương quốc Bhutan.

Học viện Phật học tối cao của dòng Drukpa Kagyu tại Bhutan và Di tích quốc gia trọng điểmVùng núi Tango, tổng Kawang (Kawang Gewog), phía bắc thung lũng Thimphu, quận Thimphu

Ảnh: Jmhullot Jean-Marie Hullot, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Đại bảo tháp trắng uy nghiêm tọa lạc ngay bên bờ sông Kulong Chhu tại thung lũng Trashiyangtse miền cực đông Bhutan, được Lạt ma Ngawang Loday khởi dựng trong mười hai năm (từ 1740 tới 1751) theo nguyên mẫu bảo tháp Boudhanath (Jarung Khashor) ở Nepal khắc trên một củ cải trắng mang về. Bảo tháp gắn liền với truyền thuyết cảm động về nàng công chúa vùng Dakpa (Tawang) phát nguyện nhập thất vĩnh viễn trong lòng tháp vì lợi lạc chúng sinh và hai kỳ đại lễ nhiễu tháp Dakpa Kora cùng Drukpa Kora rực rỡ mỗi dịp tháng Giêng.

Đại bảo tháp cổ lớn nhất miền đông Bhutan và Di tích hành hương quốc giaBờ sông Kulong Chhu, thị trấn Trashiyangtse, quận Trashiyangtse, miền đông Bhutan

Ảnh: muddum27, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Pho đại tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng thếp vàng cao 51,5 mét ngự trên tòa sen ba tầng tại đỉnh đồi Kuensel Phodrang ở cửa ngõ phía nam thủ đô Thimphu, được kiến tạo từ năm 2006 tới năm 2015 ứng nghiệm lời tiên tri cổ xưa của Đại sư Liên Hoa Sinh và Lạt ma Sonam Zangpo. Bên trong bảo điện dưới đài sen tôn trí 125.000 pho tiểu tượng Phật bằng đồng mạ vàng cùng tôn tượng Phật Tỳ Lô Giá Na bốn mặt, tỏa năng lượng từ bi và an hòa bao trùm toàn bộ thung lũng Thimphu.

Một trong những pho đại tượng Đức Phật Thích Ca bằng đồng mạ vàng tọa thiền lớn nhất thế giới (cao 51,5 mét)Đồi Kuensel Phodrang, Công viên Tự nhiên Kuenselphodrang, cửa ngõ phía nam thành phố Thimphu

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đại bảo tháp trắng chóp vàng tọa lạc ngay giữa lòng thủ đô Thimphu, được Thái hoàng Thái hậu Ashi Phuntsho Choden Wangchuck kiến lập năm 1974 dưới sự chỉ dẫn và khai quang của Pháp vương Dudjom Jigdral Yeshe Dorje nhằm viên mãn tâm nguyện của Quốc vương đời thứ ba Jigme Dorji Wangchuck. Khác với các bảo tháp thông thường, lòng tháp mở ra ba tầng điện thờ tôn trí hệ thống Mạn đà la lập thể của phái Nyingma và là nơi hàng nghìn người dân Thimphu đi nhiễu quanh cầu nguyện từ tinh sương tới chiều muộn mỗi ngày.

Biểu tượng tâm linh trung tâm của thủ đô Thimphu và Bảo tháp Giác ngộ (Jangchub Chorten) tiêu biểu của BhutanĐường Chorten Lam, khu Doeboom Lam, trung tâm thành phố Thimphu, quận Thimphu

Ảnh: Bernard Gagnon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể 108 ngôi bảo tháp Khangzang Chortens trắng muốt xếp thành ba tầng đồng tâm trên đỉnh đèo Dochula ở độ cao 3.100 mét giữa hai thung lũng Thimphu và Punakha, do Hoàng thái hậu Ashi Dorji Wangmo Wangchuck phát tâm kiến tạo năm 2004 cùng ngôi đền Druk Wangyal Lhakhang hoàn thành năm 2008. Vào những buổi sáng thu đông quang đãng, 108 chóp tháp vàng nổi bật trên nền dãy tuyết sơn Hy Mã Lạp Sơn hùng vĩ và là nơi diễn ra lễ hội múa mặt nạ Druk Wangyel Tshechu đặc sắc vào ngày 13 tháng 12 hằng năm.

Quần thể bảo tháp tưởng niệm trên đèo cao tiêu biểu nhất Bhutan (độ cao 3.100 mét)Đỉnh đèo Dochula (độ cao 3.100 mét), Quốc lộ Đông Tây nối quận Thimphu và quận Punakha

Ảnh: Sukh1810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi chùa cổ kính tựa pháo đài nằm trên mũi đồi đá vươn ra giữa trung tâm thủ đô Thimphu, được Lạt ma Nyima (con trai của Tổ sư Phajo Drugom Zhigpo) khởi dựng từ thế kỷ 12 trên nền đất linh thiêng. Chùa nổi tiếng khắp Bhutan với tôn tượng Đức Quán Thế Âm Mười Một Diện tọa thiền cổ xưa, bộ kinh Kangyur viết bằng mực vàng trên giấy đen và truyền thống thiêng liêng: mọi gia đình tại Thimphu khi sinh con mới chào đời đều bế bé lên chùa Changangkha để xin ngài Hộ pháp Tamdrin gia hộ bình an và xin đặt tên cát tường.

Một trong những ngôi cổ tự lâu đời nhất thung lũng Thimphu (hơn 800 năm lịch sử)Đồi Changangkha, phía trên khu Motithang và Chubachu, trung tâm thành phố Thimphu

Ảnh: Christopher J. Fynn, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi ni viện thanh tịnh tọa lạc trên triền đồi thông Zilukha nhìn thẳng xuống toàn cảnh pháo đài Tashichho Dzong ở phía bắc Thimphu, được bậc hóa thân đời thứ 16 của Đại thành tựu giả Thangtong Gyalpo là Drubthob Rikey Jadrel kiến lập năm 1976. Nơi đây còn được người dân gọi thân thương là Tu viện Drubthob (Drubthob Goemba) hay Ni viện Thangkasbi tại Zilukha, là mái nhà tu học kinh điển, thiền định và trì tụng mật chú trường thọ của hàng chục chư ni (anim) cùng các thiếu nữ xuất gia đến từ khắp các vùng núi Bhutan.

Một trong những ni viện Phật giáo Kim Cương thừa lớn và lâu đời nhất tại Vương quốc BhutanĐồi Zilukha (phía trên khu Kawajangsa, nhìn xuống Tashichho Dzong), bắc thành phố Thimphu

Ảnh: Doctor 17, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons