Bài Cầu Nguyện Quy Y Bốn Ngôi Bảo Và Phát Tâm Bồ Đề Bönpo: Nguyên Bản Chữ Tạng, Tứ Vô Lượng Tâm Và Cây Quy Y Yungdrung Bön

Ký hiệu mở đầu ༄༅། ། gọi là yig mgo (vân đầu trang chữ Tạng, tượng trưng cho sự cát tường và ánh sáng trí tuệ mở màn kinh văn). Câu 1 xướng danh Bốn Ngôi Quy Y của Yungdrung Bön: thứ nhất là Bla ma (Lạt ma, Bậc Đạo Sư vô thượng có trọng lượng tâm linh sâu dày); thứ hai là Sangs rgyas (Phật Đà: sangs là tỉnh thức khỏi giấc ngủ vô minh và tịnh hóa mọi che chướng, rgyas là nở rộng trí tuệ toàn tri khắp muôn pháp); thứ ba là Bon (Giáo pháp vĩnh hằng và chân lý thực tại); thứ tư là Gshen rab (các bậc Thánh giả và Bồ Tát hành trì chín thừa của Bön). Trợ từ la ở cuối câu đánh dấu hướng tâm quy ngưỡng.

Câu 2 xác lập ngay lập tức tinh thần Đại thừa bao trùm của người tụng: chủ thể quy y không bao giờ chỉ là một mình cái tôi nhỏ hẹp (bdag, con), mà luôn đi liền với 'gro drug sems can thams cad kyis (cùng với hết thảy chúng sinh trong khắp sáu cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, a tu la và trời). Ngay khi đọc câu này, hành giả quán tưởng mình đứng giữa hư không, bên phải là cha đời này, bên trái là mẹ đời này, phía trước là những người từng gây oán trái, và vây quanh bốn phía là vô lượng chúng sinh sáu cõi cùng đồng thanh đọc lời quy y.

Câu 3 quy định tư thế hành lễ toàn diện qua ba cửa (sgo gsum): lus (thân thể cúi lạy hoặc chắp tay trang nghiêm), ngag (khẩu ngữ tụng lời cầu nguyện không gián đoạn) và yid (ý thức tràn đầy lòng tin kính gus pas). Động từ phyag 'tshal nghĩa là đảnh lễ: trong truyền thống Tây Tạng, phyag vừa chỉ bàn tay chắp lại, vừa chỉ việc quét sạch bụi nhơ bất tịnh của ba nghiệp, còn 'tshal là đón nhận ân phước trí tuệ của chư Phật.

Câu 4 đặt ra thời hạn của lời thệ nguyện: byang chub ma thob bar du (cho tới khi nào chưa chứng đắc quả vị Bồ đề giác ngộ thì còn quy y không thoái chuyển). Chữ byang chub là thuật ngữ chữ Tạng dịch khái niệm Giác ngộ (Bodhi): byang là làm cho trong sạch hết mọi lỗi lầm nhiễm ô, và chub là thành tựu trọn vẹn mọi công đức trí tuệ. Khác với sự cầu xin phước báu tạm thời trong một đời, quy y ở đây là lời cam kết đi trọn con đường tới tận quả vị Phật.

Nếu bốn câu đầu là bài kệ quy y tổng quát, thì câu 5 và câu 6 là công thức bốn câu tuyên xưng trực tiếp (thường được tụng lặp đi lặp lại hàng trăm biến trong mỗi thời khóa). Mỗi vế đều nêu rõ phẩm tính đặc trưng của từng ngôi bảo trước khi kết bằng cụm la skyabs su mchi'o (con xin chí thành quy y): ngôi thứ nhất là 'dren pa'i bla ma dam pa (Bậc Đạo Sư chân chính cao quý, người nắm tay kéo chúng sinh ra khỏi vực thẳm luân hồi, từ gốc động từ 'dren pa nghĩa là dẫn dắt, kéo lên); ngôi thứ hai là rdzogs pa'i sangs rgyas ston pa (Đấng Đạo Sư Phật Toàn Giác viên mãn, tức Đức Tonpa Shenrab Miwoche).

Ở câu 6, hai thuật ngữ cốt lõi nhất của thần học Bön xuất hiện sóng đôi: g.yung drung gi bon rin po che (Giáo Pháp Yungdrung Bön Quý Báu như ngọc như ý) và g.yung drung sems dpa'i dge 'dun (Tăng đoàn các bậc Bồ Tát Yungdrung Sempa). Chữ g.yung drung nghĩa là bất sinh bất diệt, vĩnh cửu không biến hoại; bởi vậy Yungdrung Sempa là bậc hành giả có tâm nguyện giác ngộ kiên cố như kim cang, không bị sinh tử hay nghịch cảnh làm lay chuyển.

Từ câu 7, nghi thức chuyển sang phần Phát Tâm Bồ Đề (Sems bskyed, làm nảy nở hạt giống tâm giác ngộ). Câu 7 mở ra chiều kích thời gian vô tận của luân hồi: thog med dus nas da lta yan chad du (từ vô thủy kiếp không tìm được điểm bắt đầu cho tới tận ngày hôm nay). Vì vòng tái sinh đã kéo dài vô lượng kiếp như thế, không có bất kỳ một chúng sinh nào trong sáu cõi lại chưa từng có lần làm mẹ ruột (ma gyur) sinh thành, bồng bế và nhường miếng ăn cho ta. Nhận thức biết ơn mẹ và báo ơn mẹ đối với toàn thể sáu cõi là nền tảng cảm xúc của tâm đại bi Tây Tạng.

Câu 8 nêu rõ phương pháp tu tập cốt tủy để cứu giúp những người mẹ sáu cõi ấy: phải tịnh hóa hai lớp che chướng (sgrib gnyis, gồm phiền não chướng tức tham sân si ngăn cản giải thoát, và sở tri chướng tức cái nhìn nhị nguyên chủ khách ngăn cản trí toàn tri) đồng thời tích lũy viên mãn hai bồ tư lương (tshogs gnyis, gồm bồ công đức qua bố thí, trì giới, từ bi và bồ trí tuệ qua thiền quán tánh Không).

Câu 9 và câu 10 hợp lại thành hai mặt không thể tách rời của Tâm Bồ Đề. Câu 9 là Bồ đề tâm nguyện (Smon pa'i byang chub kyi sems, ví như người quyết tâm muốn lên đường đi tới một thành phố lớn): vì mục đích chứng đắc quả vị Phật Toàn Giác vô thượng không gì cao hơn (bla med rdzogs pa'i sangs rgyas thob bya'i phyir) để có đủ năng lực độ sinh, con xin phát khởi tâm Bồ Đề tối thắng (byang chub mchog tu sems ni bskyed par bgyi).

Câu 10 là Bồ đề tâm hành ('Jug pa'i byang chub kyi sems, ví như người đã thực sự cất bước đi trên con đường ấy): hành giả nguyện đem những công hạnh rộng lớn cuộn trào như sóng biển cả (spyod pa rlabs po che, tức Sáu hoặc Mười Ba-la-mật trong truyền thống Bön gồm bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, phương tiện, nguyện, lực, từ bi và trí tuệ) ra thực hành liên tục không đứt đoạn (rgyun chad med par spyad) vì lợi lạc của chúng sinh.

Bốn câu 11, 12, 13, 14 là Tứ Vô Lượng Tâm (Tshad med bzhi, bốn tâm lượng rộng lớn không bờ bến vì hướng tới vô lượng chúng sinh). Câu 11 là Từ vô lượng tâm (Byams pa tshad med): nguyện cho hết thảy chúng sinh đều có được hạnh phúc (bde) và nhân lành sinh ra hạnh phúc, giống như lòng người mẹ mong đứa con duy nhất của mình được ấm no. Câu 12 là Bi vô lượng tâm (Snying rje tshad med): nguyện cho hết thảy chúng sinh đều thoát khỏi khổ đau (sdug bsngal bral) và cội rễ của khổ đau.

Câu 13 là Hỷ vô lượng tâm (Dga' ba tshad med): nguyện cho hết thảy chúng sinh không bao giờ xa lìa niềm vui chân thật không pha trộn khổ đau (bde dang mi 'bral shog), đồng thời vui mừng chân thành trước phước lành của kẻ khác để đối trị tâm đố kỵ.

Câu 14 là Xả vô lượng tâm (Btang snyoms tshad med, tâm bình đẳng buông xả). Cấu trúc bốn chữ nye ring chags sdang chỉ thẳng căn bệnh trầm kha nhất của tâm phàm phu: vì phân biệt người này là nye (gần gũi, phe mình) nên khởi lòng chags (bám chấp, thiên vị), còn người kia là ring (xa lạ, nghịch ý mình) nên khởi lòng sdang (sân ghét, loại trừ). Tâm Xả trong đạo Bön không phải là sự dửng dưng lạnh nhạt, mà là việc san phẳng ngọn núi tham ái và lấp đầy vực sâu sân hận để lòng từ bi tỏa chiếu đồng đều như ánh mặt trời không chọn lọc đám mây hay ngọn cỏ.

Cần lưu ý một nét đặc sắc trong thực hành thiền định của Yungdrung Bön (cũng như dòng Nyingma): khi giảng giải lý thuyết thì xếp theo thứ tự Từ, Bi, Hỷ, Xả (như câu 11 tới 14), nhưng khi bước vào quán tưởng thực hành trong khóa dự bị Ngöndro, các vị thầy luôn dạy học trò quán câu Xả vô lượng tâm (câu 14) đầu tiên. Lý do là nếu mảnh đất tâm còn gồ ghề thương ghét thiên vị, thì lòng Từ và lòng Bi trồng lên đó sẽ lập tức biến thành tình cảm ích kỷ chỉ thương người nhà mình; phải san bằng mảnh đất bằng tâm Xả trước rồi mới gieo hạt giống Từ, Bi, Hỷ lên trên.

Bốn câu cuối cùng (15 tới 18) là bài Kệ Hồi Hướng Công Đức (Bsngo ba) nổi tiếng bậc nhất của truyền thống Yungdrung Bön, được đọc khép lại mọi thời kinh, mọi buổi giảng pháp và mọi khóa thiền. Câu 15 gom lại toàn bộ căn lành thanh tịnh mà hành giả vừa tạo dựng qua cả ba cửa thân, khẩu, ý (sgo gsum dag pa'i dge ba gang bgyis pa).

Câu 16 thực hiện động tác bsngo (hồi hướng, chuyển trao toàn bộ công đức ấy không giữ lại chút nào cho riêng mình) tới hết thảy chúng sinh trong khắp ba cõi (khams gsum: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới). Các luận sư Bön dạy rằng một giọt nước công đức nếu giữ riêng cho cái tôi thì sẽ sớm khô cạn bởi một cơn giận dữ, nhưng nếu hòa giọt nước ấy vào đại dương hồi hướng cho khắp ba cõi thì giọt nước ấy sẽ tồn tại bất tận cho tới ngày thành Phật.

Câu 17 và 18 hoàn tất cấu trúc đối ngẫu chữ Tạng vô cùng chặt chẽ của bài kệ hồi hướng: nếu câu 15 mở đầu bằng sgo gsum (ba cửa thân khẩu ý) và câu 16 mở đầu bằng khams gsum (ba cõi thế giới), thì câu 17 mở đầu bằng dus gsum (ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai) và câu 18 mở đầu bằng sku gsum (Ba Thân của bậc giác ngộ). Bốn cụm ba cửa, ba cõi, ba thời, ba thân đứng đầu bốn dòng thơ tạo nên nhạc tính trang nghiêm khó quên khi tụng bằng tiếng Tạng.

Nội dung hai câu cuối tóm kết mục tiêu tối hậu của người tu Bön: nguyện cho mọi nghiệp chướng tích chứa trong ba thời đều được tẩy sạch (las sgrib kun byang nas), để cả con và muôn loài chóng thành tựu quả vị Phật Toàn Giác viên mãn đủ Ba Thân (Bon sku, Rdzogs sku, Sprul sku).