Kinh Từ Bi: Mười Bài Kệ Pāli Về Tâm Từ Vô Lượng Và Bậc Hiền Thiện

Karaṇīyaṃ là phân từ tương lai bị động của động từ karoti (làm), nghĩa là điều đáng làm, việc cần phải thực hiện. Atthakusalena ở cách công cụ (bởi người khéo léo trong điều lợi ích): chữ attha trong Phật học vừa chỉ mục đích tối hậu, vừa chỉ điều thiện lành chân thật. Cụm khó nhất về ngữ pháp của toàn bài nằm ở abhisamecca (phân từ quá khứ liên tiếp của abhisameti, nghĩa là sau khi thấu triệt, thể nhập) đi với santaṃ padaṃ (cảnh giới tịch tịnh, tức Niết bàn trong sớ giải).

Chính ngay từ đây đã có hai cách đọc trong giới chú giải và dịch thuật. Bản sớ giải Paramatthajotikā giải thích rằng bậc sơ tâm thấu hiểu mục tiêu tịch tịnh bằng trí nghe học và hướng tâm chứng đạt cảnh giới ấy nên thực hành các pháp dưới đây; nhiều dịch giả hiện đại như Bhikkhu Bodhi dịch theo hướng mục đích (người muốn chứng đạt cảnh giới an tịnh). Một cách đọc khác, bám sát nghĩa đen của phân từ quá khứ abhisamecca (sau khi đã chứng kiến cảnh giới tịch tịnh, tức bậc Dự lưu đã thoáng thấy Niết bàn), hiểu rằng đây là nếp sống tự nhiên và phận sự tiếp nối của người đã mở mắt Pháp để đi tới cứu cánh ở kệ thứ mười. Cả hai cách đọc đều có cơ sở ngữ pháp vững chắc.

Câu này mở đầu danh mục mười lăm phẩm chất nền tảng trước khi ngồi xuống rải tâm từ, cho thấy Phật giáo không tách thiền tâm từ thành một bài tập tưởng tượng tách rời nhân cách. Sakko là có năng lực, tháo vát, dám gánh vác việc thiện. Cặp tăng tiến ujū ca suhujū ca (ngay thẳng và thật sự ngay thẳng) được sớ giải cắt nghĩa rất sâu: ujū là ngay thẳng nơi thân và lời nói, không quanh co dối trá; còn suhujū (thêm tiếp đầu ngữ su- chỉ mức độ trọn vẹn) là ngay thẳng tận trong ý niệm thầm kín, không che giấu lỗi mình để cầu danh.

Sūvaco (kéo dài nguyên âm đầu để giữ nhịp thơ thay cho suvaco) là người dễ nói chuyện, biết lắng nghe lời góp ý thiện chí mà không tự ái cãi lấp. Mudu là mềm mại, hiền nhu như vàng ròng đã luyện kỹ dễ uốn nắn vào việc lành. Anatimānī (an-ati-mānī) là không tự cao ngạo mạn, không đem dòng dõi, học vấn hay giới hạnh của mình ra nhìn xuống người khác. Có mềm mỏng và khiêm hạ thì tâm từ mới chảy xuôi tự nhiên.

Bốn phẩm chất tiếp theo xoay quanh quan hệ với vật chất và thời gian. Santussako là tri túc, vui nhận những gì mình đang có một cách chính đáng mà không đứng núi này trông núi nọ. Subharo là dễ nuôi dưỡng: với người xuất gia là nhận vật thực nào cũng hoan hỷ không kén chọn mặn lạt ngon dở; với người tại gia là không đòi hỏi người thân phải hầu hạ cầu kỳ mới vừa ý.

Appakicco là ít việc rườm rà, biết gạn bỏ những lo toan vô bổ khiến tâm tán loạn. Sallahukavutti là có đời sống nhẹ nhàng giản ước: sớ giải ví vị tỳ khưu chỉ mang y bát trên mình nhẹ như cánh chim bay đi đâu cũng mang trọn gia tài theo cánh, không bị đồ đạc cồng kềnh níu giữ. Một tâm trí bị trăm thứ sở hữu và công việc vụn vặt đè nặng khó lòng mở ra khoảng không gian thênh thang để thương người khác.

Santindriyo (santa + indriya) là các giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đều lắng dịu, không phóng chạy cuồng nhiệt theo sắc đẹp tiếng hay. Nipako là khôn ngoan, chín chắn, biết cân nhắc đúng thời đúng mức. Appagabbho là không lỗ mãng, không sỗ sàng khinh suất trong oai nghi đi đứng nói cười.

Kulesvananugiddho là dạng nối âm (sandhi) của kulesu ananugiddho, nghĩa là không quyến luyến trói buộc vào các gia đình. Đối với hàng xuất gia thời Phật, đây là giới răn thiết thực: vị tỳ khưu nhận cơm áo của thí chủ nhưng không được biến lòng quý mến thành sự thiên vị riêng tư, buồn vui theo chuyện nhà thí chủ tới mức đánh mất tính bình đẳng của người tu. Đọc rộng ra cho người đời nay, chữ này nhắc rằng tình thương chân chính cần giữ khoảng sáng độc lập, không biến thành sự lệ thuộc cảm xúc lôi kéo lẫn nhau.

Câu này khép lại phần giới đức bằng thước đo lương tri. Khuddaṃ là điều nhỏ nhặt, lỗi lầm vụn vặt nơi thân khẩu ý; na ācare kiñci là chẳng thực hành dù chỉ một chút. Thước đo ở đây không phải dư luận đám đông ồn ào mà là viññū pare, tức các bậc trí giả, những người có chánh kiến và đạo đức sáng suốt có thể quở trách (upavadeyyuṃ). Khi người hành trì không còn điều khuất tất nhỏ nào làm cắn rứt lương tâm, nội tâm liền mát mẻ không hối hận (avippaṭisāra), làm bệ phóng trực tiếp cho lời nguyện tâm từ ở câu kế tiếp.

Đây là điệp khúc cốt tủy của bài kinh, nơi mettā cất thành tiếng nguyện ở thức cầu chúc (optative: hontu, bhavantu). Ba tính từ chỉ an lạc được xếp nối tiếp nhau rất tinh vi: sukhino là được an vui thuận lợi về phần thân; khemino (từ danh từ khema, vùng đất an ổn không giặc cướp tai ương) là được bình an, thoát khỏi nỗi sợ hãi và hiểm họa rình rập; còn sukhitattā (sukhita + attā) là tự nơi tâm mình cảm nhận trọn vẹn niềm hạnh phúc êm ấm. Lời chúc bao trùm cả an lạc vật chất, sự an toàn trước tai ách lẫn sự bình yên sâu thẳm bên trong cho sabbasattā, hết thảy mọi hữu tình.

Từ đây bài kinh dùng phương pháp liệt kê toàn diện các cặp và bộ ba phạm trù để phá vỡ thói quen chọn lọc đối tượng yêu ghét của tâm phàm phu. Pāṇabhūtā atthi chỉ mọi sinh linh có hơi thở và đời sống. Cặp đối lập đầu tiên là tasā vā thāvarā: chữ tasa bắt nguồn từ gốc động từ tras (run rẩy, hoảng sợ), chỉ tất cả chúng sinh còn tham ái và sợ hãi nên còn dao động chạy trốn khổ đau; còn thāvara nghĩa đen là đứng vững bất động, được bộ Paramatthajotikā giải là bậc A la hán đã dứt sạch tham ái và kinh hãi nên tâm vững như trụ đá. Đáng chú ý là ở Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo cùng thời, cặp chữ tương đương trasa và sthāvara lại dùng để chỉ động vật di chuyển và thực vật đứng yên; đặt hai cách hiểu cạnh nhau giúp người đọc thấy rõ cách Phật giáo sơ kỳ chuyển hóa thuật ngữ đương thời sang chiều kích tâm lý giải thoát. Cụm vanavasesā (vā anavasesā) đóng chốt: trọn thảy không bỏ sót một loài nào.

Sau khi phân loại theo trạng thái nội tâm, kệ thứ tư chuyển sang phân loại theo hình tướng không gian để quét sạch tâm lý ghê sợ loài to dữ hay coi khinh loài nhỏ bé. Sớ giải giảng từng nhóm cụ thể: dīghā (dài) như loài rắn, trăn, cá sấu, rết; mahantā (to lớn) như voi, cá voi trong biển hay các loài đại thần thông; majjhimā (bậc trung) như con người, ngựa, bò; rassakā (thấp ngắn) như các loài lùn nhỏ; aṇuka (vi tế cực nhỏ mắt thịt khó phân biệt, như sinh vật li ti trong nước) và thūlā (tròn trịa đầy đặn như rùa, ốc, cá tròn). Khi quán chiếu đủ sáu dáng hình này, tâm từ vượt qua phản xạ thẩm mỹ ưa đẹp chê xấu của con người.

Kệ thứ năm mở rộng theo hai trục nhận thức và khoảng cách. Diṭṭhā là những chúng sinh ta từng tận mắt nhìn thấy; adiṭṭhā là những loài chưa từng thấy vì ở dưới đáy biển sâu, bên kia núi cao hoặc thuộc các cõi giới vô hình như chư thiên, dạ xoa, ngạ quỷ trong vũ trụ quan Phật giáo. Dūre vasanti avidūre bao trùm loài sống cách xa vạn dặm lẫn loài sống ngay sát vách, dưới mái hiên hay trong chính khu vườn quanh ta. Đôi khi thương người ở xa trong ý niệm lại dễ hơn thương người ở sát cạnh ngày ngày va chạm, nên chữ avidūre (chẳng xa, ngay gần) mang sức nhắc nhở rất thực tế.

Cặp phạm trù cuối cùng phân theo tiến trình hiện hữu: bhūtā và sambhavesī. Sớ giải ghi nhận hai tầng nghĩa bổ sung cho nhau. Ở tầng sinh học phàm thế, đối với loài đẻ trứng hay thai sinh còn đang nằm trong vỏ trứng hoặc trong bào thai mẹ thì gọi là sambhavesī (đang thành hình, đang chờ ra đời), còn khi đã nở ra ngoài hoặc lọt lòng mẹ thì gọi là bhūtā (đã sinh thành). Ở tầng thánh đạo cao hơn, bhūtā chỉ bậc A la hán đã hiện hữu lần chót không còn tái sinh nữa, còn sambhavesī (sambhava + esī, kẻ còn tìm kiếm sự tái hữu) chỉ tất cả phàm phu và thánh giả hữu học còn trôi lăn tìm chỗ thọ sinh. Điệp khúc sabbasattā bhavantu sukhitattā vang lên lần thứ hai, khép tròn vòng ôm của tâm từ đối với toàn thể pháp giới hữu tình.

Kệ thứ sáu đào sâu xuống mặt trái của đời sống xã hội để nhổ tận gốc sự giả dối và khinh miệt. Nikubbetha là lừa gạt, phản bội, mưu mô hại ngầm người khác. Nātimaññetha katthaci na kañci dùng ba từ phủ định và bất định liên hoàn (chẳng khinh khi bất cứ ai, ở bất cứ nơi nào): dù trong gia đình, chốn công quyền, hội chúng tu học hay ngoài chợ búa, không ai bị coi là thấp hèn đáng bị chà đạp nhân phẩm.

Hai danh từ ghép byārosanā và paṭighasañña chỉ hai tầng xuất hiện của sân hận. Byārosanā là sự bực tức lộ ra thành nét mặt cau có, lời lẽ đay nghiến công kích bên ngoài; còn paṭighasañña là tri giác chống đối, nỗi ấm ức bực dọc âm ỉ ở bên trong tâm thức dù ngoài miệng chưa nói lời nào. Khi đã có tâm từ thì không để hai thứ độc tố ấy xúi giục mình thầm mong cho kẻ khác gặp điều xui rủi khổ đau (nāññamaññassa dukkhamiccheyya). Chỗ tinh tế của câu kệ là soi thẳng vào ý muốn thầm kín: đôi khi người ta không tự tay đánh ai, nhưng nghe tin người mình ghét thất bại thì thầm hả hê, và bài kinh chỉ rõ tâm niệm ấy trái ngược với mettā.

Đây là hình ảnh ẩn dụ nổi tiếng bậc nhất của văn chương Pāli: như người mẹ (mātā yathā) đem chính mạng sống của mình (āyusā, cách công cụ của āyu) ra che chở gìn giữ (anurakkhe) đứa con trai ruột duy nhất của mình (niyaṃ puttaṃ ekaputtaṃ). Chữ niyaṃ (con ruột do chính mình mang nặng đẻ đau, không phải con nuôi) và chữ ekaputtaṃ (đứa con độc nhất không có người thứ hai thay thế) đẩy sức mạnh của lòng che chở lên mức tột đỉnh mà kinh nghiệm con người thường nghiệm có thể hình dung được.

Evampi (cũng đúng như vậy) nối hình ảnh người mẹ sang pháp hành bhāvaye (hãy tu tập, hãy làm cho sinh trưởng lớn mạnh) một tâm ý (mānasaṃ) vô lượng không ranh giới (aparimāṇaṃ) hướng tới hết thảy sinh loại (sabbabhūtesu). Luận sư Buddhaghosa trong cả Paramatthajotikā lẫn Visuddhimagga đều nhấn mạnh điểm mấu chốt của phép ví dụ này: kinh mượn lòng mẹ cứu con duy nhất để minh họa cường độ che chở chân thành không tiếc thân mạng, chứ không mượn sự thiên vị bám chấp riêng tư (sineha hay pema) của tình mẫu tử thế tục. Tình mẹ đời thường chỉ dành cho một đứa con riêng của mình, còn hành giả đem trọn ngọn lửa che chở nồng ấm ấy mở bung ra không bờ rào cho muôn loài.

Bước sang kệ thứ tám, chữ mettā lần đầu tiên được gọi đích danh (mettañca) và gắn liền với trạng thái thiền định vô lượng tâm trùm khắp toàn thể vũ trụ (sabbalokasmi). Ba hướng không gian uddhaṃ (phía trên, theo sớ giải chỉ các cõi trời Sắc giới và Vô sắc giới), adho (phía dưới, chỉ các cõi Dục giới thấp tới địa ngục) và tiriyañca (chiều ngang ở khoảng giữa, tức cõi người và các cõi quanh ta) hợp thành cái nhìn bao quát mười phương không chừa một góc tối nào.

Ba tính từ phủ định cuối kệ mô tả phẩm chất của tâm khi đã đắc định tâm từ: asambādhaṃ là không còn chướng ngại hay ranh giới ngăn chia (phá vỡ bức tường phân biệt ta, người thân, người dưng và kẻ nghịch); averaṃ là vắng bóng oán kết bên trong nội tâm; và asapattaṃ là không còn kẻ thù bên ngoài vì chính tâm hành giả không còn dựng ai làm đối thủ.

Kệ thứ chín đưa thiền tâm từ ra khỏi tấm tọa cụ để hòa vào trọn vẹn bốn oai nghi thường nhật: đứng (tiṭṭhaṃ), đi (caraṃ), ngồi (nisinno) và nằm (sayāno), miễn là còn tỉnh táo chưa rơi vào hôn trầm thụy miên (yāvatāssa vitamiddho). Đáng chú ý nhất là cụm chữ etaṃ satiṃ adhiṭṭheyya: bài kinh gọi thẳng việc duy trì tâm từ liên tục ấy là sati (chánh niệm), cho thấy tâm từ ở đây không phải cơn xúc động thoáng qua mà là sự tỉnh thức vững chãi có chủ đích (adhiṭṭheyya).

Nửa câu sau định nghĩa thuật ngữ nổi tiếng Brahmavihāra (brahmametaṃ vihāraṃ, Phạm trú): trong Giáo pháp này (idha), các bậc thánh hiền gọi sự an trú trong tâm từ vô lượng ấy là nếp sống tối thắng, thanh khiết như chư Đại Phạm thiên vốn sống không sân hận oán thù.

Bài kệ kết thúc là chỗ phân ranh dứt khoát giữa thiền Phạm trú ngoại đạo và con đường giải thoát của Phật giáo. Nếu chỉ tu tâm từ đạt tới thiền định mà vẫn chấp ngã thì sau khi mạng chung hành giả sinh về cõi trời Phạm thiên, hưởng phước hết tuổi thọ vẫn trôi lăn trở lại. Bởi vậy kệ thứ mười đặt thêm bốn trụ cột tuệ giác: diṭṭhiñca anupaggamma (không sa vào tà kiến chấp ngã thường kiến hay đoạn kiến), sīlavā (thành tựu giới đức thánh thiện), dassanena sampanno (thành tựu chánh kiến thấy rõ Tứ Thánh Đế, thuật ngữ chuẩn trong tạng Pāli chỉ bậc Dự lưu nhập dòng thánh).

Từ nền tảng Dự lưu ấy, vị hành giả tiếp tục tu tập nhiếp phục và đoạn tận lòng tham đắm trong cõi dục (kāmesu vinaya gedhaṃ) để chứng quả Bất lai (Anāgāmī, A na hàm). Bậc Bất lai đã dứt sạch dục ái và sân hận nên không bao giờ còn phải quay lại thọ thai trong lòng mẹ ở cõi Dục giới nữa (na hi jātuggabbhaseyya punaretīti), mà hóa sinh nơi cõi Tịnh Cư Thiên rồi chứng Niết bàn vô dư ngay tại đó. Chữ iti (hòa âm thành punaretīti) là dấu đóng ngoặc truyền thống đánh dấu trọn vẹn lời Phật dạy trong tạng Pāli.