Shema Yisrael

Chữ שְׁמַע là lối mệnh lệnh của động từ nghe. Trong tiếng Hebrew Kinh Thánh, động từ này rộng hơn chữ nghe của tiếng Việt: nó gồm cả nghe cho hiểu và nghe theo. Vì vậy các nhà chú giải thường đọc chữ đầu tiên này như một lời gọi chú tâm, không phải một lời báo tin.

Chữ Israel ở đây chỉ dân Israel, tức con cháu của tổ phụ Jacob, người được đổi tên là Israel theo sách Sáng Thế chương 32. Câu kinh nói với cả dân như nói với một người, và trong toàn đoạn thứ nhất mọi chữ ngươi đều ở số ít. Một lời kể trong Talmud, tiểu luận Pesachim tờ 56a, còn đọc chữ Israel ở đây là chính tổ phụ Jacob, và kể rằng các con của ông đã nói câu này bên giường ông lúc ông sắp mất: hỡi Israel cha chúng con, Thượng Đế là một.

Trong sách chép tay Torah, chữ ע ở cuối chữ Shema được viết lớn hơn hẳn các chữ khác. Chỗ này được nói cùng với chữ lớn thứ hai ở cụm thứ ba bên dưới.

Chữ đầu của cụm này là Danh riêng của Thượng Đế trong Kinh Thánh Hebrew, gồm bốn phụ âm, chuyển tự Latinh là YHWH. Theo truyền thống của đạo, Danh ấy không được đọc đúng như mặt chữ. Khi gặp nó trong lúc đọc kinh, người Do Thái đọc thành Adonai, nghĩa là Chúa của tôi. Vì thế cột phiên âm ghi Adonai, là âm người đọc thật sự phát ra, cột Việt dịch là Đức Chúa, còn cột Anh theo lệ Kinh Thánh tiếng Anh cổ in chữ LORD viết hoa.

Các sách kinh nguyện in Danh ấy khác nhau. Có sách in đủ bốn chữ kèm dấu nguyên âm như ở trang này, có sách in hai chữ יְיָ, có sách in một chữ ה׳ kèm dấu tắt. Chỗ khác ấy chỉ là lối in, không đổi cách đọc.

Chữ אֱלֹהֵינוּ, phiên âm Eloheinu, là chữ Elohim, Thượng Đế, thêm đuôi của chúng ta. Chữ của chúng ta nằm ngay trong câu tuyên xưng về Thượng Đế duy nhất cho thấy câu này vừa nói về Thượng Đế vừa nói về mối giao ước giữa Ngài với một dân. Các nhà chú giải đọc hai vế của câu theo cách khác nhau, và mục Chữ Echad bên dưới bày các cách đọc ấy.

Chữ אֶחָד, phiên âm eḥad, nghĩa thường là một. Các cách hiểu chữ này được bày ở mục riêng bên dưới.

Như chữ ע ở chữ Shema, chữ ד cuối chữ echad cũng được viết lớn trong sách chép tay Torah. Các nhà chú giải nêu hai lối giải thích. Lối thứ nhất là để giữ cho khỏi đọc nhầm: chữ ע đọc lẫn thành chữ א thì chữ Shema, hãy nghe, thành một chữ nghĩa là có lẽ, còn chữ ד đọc lẫn thành chữ ר vốn rất giống mặt chữ thì echad, một, thành aḥer, khác, tức một thần khác. Lối thứ hai là hai chữ lớn ghép lại thành עד, phiên âm ed, nghĩa là người làm chứng, gợi câu Isaia 43,10: các ngươi là chứng nhân của Ta. Theo lối hiểu này, người đọc Shema đang đứng ra làm chứng. Các lời giải ấy được ghi trong midrash Vayikra Rabbah 19,2 và trong lời chú của Baal HaTurim và Kli Yakar về câu 6,4.

Talmud, tiểu luận Berakhot tờ 13b, ghi rằng ai kéo dài chữ echad khi đọc Shema thì được kéo dài ngày tháng, với điều kiện ngân chữ ד cuối cho tròn tiếng. Bộ luật Shulchan Arukh, phần Orach Chayim chương 61, dặn ngân chữ ח và chữ ד để suy niệm về vương quyền của Thượng Đế, và nhấn chữ ד cho khỏi nghe thành chữ ר.

Đây là câu duy nhất trong bảng không lấy từ Kinh Thánh. Mishnah tiểu luận Yoma chương 6 ghi đây là câu các tư tế và dân chúng đáp lại trong sân Đền Thờ khi nghe thầy thượng tế xướng Danh Thượng Đế ngày Yom Kippur. Khi đọc Shema, câu ấy được đặt ngay sau câu 6,4 như một lời đáp, và đọc thầm, theo luật ghi ở Shulchan Arukh, Orach Chayim 61,13.

Vì sao đọc thầm thì truyền thống có hai lời kể. Talmud, tiểu luận Pesachim tờ 56a, kể rằng lúc tổ phụ Jacob sắp mất, các con ông đọc câu Shema để nói rằng lòng họ chỉ có một Thượng Đế như lòng cha, và Jacob đáp lại bằng câu Barukh shem. Các nhà hiền triết cân nhắc: Moshe không chép câu ấy vào Torah, nhưng tổ phụ Jacob đã nói nó, nên quyết cho đọc, mà đọc nhỏ. Talmud ví việc ấy như chuyện một công chúa thèm món nước sốt thơm dưới đáy nồi, nói ra thì ngượng, nên gia nhân lặng lẽ mang tới.

Lời kể thứ hai ở midrash Devarim Rabbah 2,36: Moshe nghe các thiên thần xướng câu này trên trời và mang nó xuống cho dân, giống như người lấy được món trang sức trong cung vua, đưa cho vợ và dặn chỉ đeo trong nhà. Vì thế ngày thường người ta đọc thầm, riêng ngày Yom Kippur, khi người ta được ví như thiên thần, thì đọc lớn tiếng.

Chữ nghĩa của câu cũng được hiểu hơi khác nhau. Cột Việt dịch sát là chúc tụng danh vinh hiển của vương quyền Ngài, tức chữ vinh hiển đi liền với vương quyền. Một số bản dịch trong sách kinh nguyện, như bản Anh của chính sách Metsudah, hiểu là chúc tụng Danh Ngài, Đấng có vương quyền vinh hiển còn mãi đời đời. Cả hai cách chia đều đứng được theo ngữ pháp.

Câu này nêu một điều khiến nhiều người đọc lần đầu thấy lạ: yêu mến được truyền như một mệnh lệnh. Các nhà chú giải Do Thái hiểu chữ yêu ở đây không chỉ là một cảm xúc tự đến, mà là một hướng của cả đời sống, thể hiện qua việc làm, qua việc học và qua sự trung thành với giao ước.

Ba cụm hết lòng, hết linh hồn, hết sức lực được Mishnah tiểu luận Berakhot chương 9 giải từng cụm. Hết lòng: chữ lòng ở đây viết לְבָבְךָ với hai chữ ב thay vì một, nên Mishnah đọc là yêu bằng cả hai khuynh hướng trong lòng người, khuynh hướng lành và khuynh hướng dữ. Hết linh hồn: dù Ngài có lấy đi linh hồn ngươi, tức là cả khi phải trả bằng mạng sống. Hết sức lực: chữ מְאֹדֶךָ, phiên âm me'odekha, vốn là một trạng từ nghĩa là rất, lắm, ở đây dùng như danh từ nên khó dịch, và Mishnah nêu hai cách hiểu: hết của cải của ngươi, hoặc dù Ngài đong cho ngươi phần nào thì ngươi cũng tạ ơn Ngài.

Chữ נַפְשְׁךָ, từ chữ nefesh, mà cột Việt dịch là linh hồn, trong tiếng Hebrew Kinh Thánh gần với sự sống, với con người đang sống, chứ chưa hẳn là linh hồn tách khỏi thân xác theo nghĩa triết học về sau.

Người nói chữ ta trong câu này, אָנֹכִי, phiên âm anokhi, theo khung kể của sách Đệ Nhị Luật là Moshe, người đang truyền lại lời Thượng Đế cho dân. Vì thế cột Việt viết chữ ta thường chứ không viết hoa.

Chữ hôm nay được Rashi, nhà chú giải người Pháp thời trung đại, giải rằng những lời ấy đừng như một chiếu chỉ cũ trong mắt ngươi, thứ chẳng ai còn để ý, mà phải như một chiếu chỉ mới, thứ ai cũng chạy ra đón. Shulchan Arukh, Orach Chayim 61,2, lấy chính ý ấy làm lời dặn cho người đọc Shema mỗi ngày: đọc như thể đó là điều mới.

Chữ trên lòng ngươi chứ không phải trong lòng ngươi cũng được bàn nhiều. Một câu truyền khẩu trong giới Hasid, thường được gán cho rebbe xứ Kotzk, giải rằng lòng người không phải lúc nào cũng mở, nên lời được đặt sẵn ở trên, để khi lòng vỡ ra thì lời rơi vào trong. Đây là một lời bình truyền khẩu, không phải chú giải kinh điển.

Động từ וְשִׁנַּנְתָּם cùng gốc với chữ sắc, bén. Nghĩa đen gần với mài cho sắc, nên cột Anh theo bản 1917 dịch là dạy cho chuyên cần, còn cột Việt dịch là khắc sâu. Rashi, theo sách Sifre, giải là để những lời ấy sắc gọn trong miệng ngươi, hễ ai hỏi thì trả lời ngay, không phải ngập ngừng.

Chữ con cái ngươi được Sifre và Rashi hiểu rộng ra cả học trò, vì theo lối nói của Kinh Thánh, học trò cũng được gọi là con.

Bốn cảnh ngồi trong nhà, đi đường, nằm xuống, thức dậy gói trọn một ngày của một người. Hai cảnh cuối, khi nằm xuống và khi thức dậy, là nền của luật đọc Shema hai lần mỗi ngày. Mishnah tiểu luận Berakhot chương 1 ghi một cuộc tranh luận về hai chữ ấy. Trường phái Shammai hiểu theo nghĩa đen: buổi tối thì nằm mà đọc, buổi sáng thì đứng mà đọc. Trường phái Hillel hiểu đó là chỉ giờ, tức lúc người ta đi nằm và lúc người ta thức dậy, còn tư thế thì mỗi người đọc theo cách của mình. Luật theo trường phái Hillel.

Câu này là nền của tefillin, hai hộp da nhỏ chứa những đoạn Torah chép tay, một hộp buộc trên cánh tay, một hộp đặt trên đầu. Truyền thống các rabbi đọc câu theo nghĩa đen: buộc là buộc thật, dấu là một vật thật.

Chữ טֹטָפֹת, phiên âm totafot, là một chữ hiếm, chỉ gặp ba lần trong Torah, ở Xuất Hành 13,16, ở câu này và ở Đệ Nhị Luật 11,18, và nghĩa gốc của nó đến nay vẫn chưa rõ. Cột Anh theo bản 1917 dịch là frontlets, tức vật đeo trước trán, cột Việt dịch là vật đeo. Talmud, tiểu luận Menachot tờ 34b, giải chữ này bằng cách tách làm hai chữ mượn từ hai ngôn ngữ khác, mỗi chữ nghĩa là hai, từ đó rút ra rằng hộp tefillin trên đầu có bốn ngăn.

Chữ giữa hai mắt ngươi không được hiểu là đặt giữa hai con mắt. Talmud, tiểu luận Menachot tờ 37a, đặt chỗ ấy ở phía trên đầu, nơi thóp của đứa trẻ còn mềm, nên hộp đầu được đặt ở chân tóc, phía trên khoảng giữa hai mắt. Mục riêng về tefillin và mezuzah bên dưới nói thêm các cách hiểu khác nhau về câu này.

Chữ מְזֻזוֹת, phiên âm mezuzot, nghĩa đen là các trụ cửa, khung cửa. Về sau chính tên của cái khung cửa được dùng để gọi vật gắn trên nó: mezuzah, một cuộn giấy da chép tay đoạn Shema thứ nhất và đoạn thứ hai, cuộn lại, đặt trong một hộp nhỏ và gắn lên khung cửa.

Đọc liền năm câu thì thấy lời đi từ trong ra ngoài. Lời bắt đầu ở trên lòng, rồi tới miệng khi dạy con và khi nói chuyện, rồi tới thân khi buộc trên tay và trên đầu, rồi tới nhà khi viết trên khung cửa, cuối cùng tới cổng, nơi nhà gặp đường.

Chữ cổng, שְׁעָרֶיךָ, trong Kinh Thánh thường chỉ cổng thành, chỗ các bô lão ngồi xử việc như trong sách Rút chương 4. Luật về sau áp điều răn mezuzah cho cửa nhà, cửa các phòng ở và cổng sân, theo những điều kiện được bàn kỹ trong các bộ luật.