Gia Huấn Ca (Khúc Ca Dạy Đạo Hiếu Kính Trong Gia Đình Việt): Ba Mươi Hai Câu Mở Đầu, Khảo Dị Và Điển Tích Sinh Thành

Bốn câu mở đầu dựng lên khung cảnh truyền thống của mọi bài gia huấn Việt Nam: không phải chốn công đường nghiêm khắc, mà là lúc một nhà sum họp dưới ngọn đèn khuya ấm cúng. Trong không gian thân mật ấy, lời dạy bảo không mang tính áp đặt từ trên xuống mà là tiếng tâm tình khuyên nhủ đôi lời giữa cha mẹ và con cái.

Câu thứ ba và thứ tư xác lập ngay thứ tự ưu tiên tối thượng của đạo làm người: Trước là báo hiếu, sau thời lập thân. Cách đặt báo hiếu đứng trước lập thân nối thẳng mạch tư tưởng chương mở đầu Hiếu Kinh (Phù hiếu, đức chi bản dã, giáo chi sở do sinh dã... Thủy ư sự thân, trung ư sự quân, chung ư lập thân): một con người dù tài giỏi công danh tới đâu mà quên mất gốc rễ sinh ra mình thì mọi sự nghiệp bên ngoài đều đứng trên cát; biết báo hiếu cha mẹ chính là viên gạch đầu tiên để lập thân vững bền.

Đoạn thứ hai giải thích vì sao chữ Hiếu lại đứng đầu trăm nết: bởi công cha và nghĩa mẹ là món nợ ân tình lớn nhất mà mỗi sinh mệnh nhận lãnh ngay từ trước khi cất tiếng khóc chào đời. Hai chữ sinh thành gộp cả ơn sinh (mang nặng đẻ đau cho hình hài) lẫn ơn thành (nuôi dạy nên vóc nên người), được sánh ngang với núi cao biển rộng (tương ứng với câu ca dao quen thuộc Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra).

Hai câu sau khắc họa hai con số thời gian khắc cốt ghi tâm trong văn hóa Á Đông: chín tháng cưu mang (chín tháng mười ngày mang thai với bao cơn ốm nghén cồn cào rút ruột của người mẹ) và ba năm bú mớm (ba năm đầu đời đứa trẻ hoàn toàn sống nhờ dòng sữa mẹ, miếng cơm nhai mớm và vòng tay ẵm bồng). Trong Luận Ngữ (chương Dương Hóa 17.21), chính Khổng Tử đã lấy mốc ba năm đứa trẻ mới rời khỏi vòng tay ẵm bồng của cha mẹ để giải thích vì sao người con hiếu phải giữ lễ để tang cha mẹ suốt ba năm.

Đoạn thứ ba là những câu thơ giàu hình ảnh thực tế và xúc động bậc nhất của bài ca, chuyển hóa chín chữ Cửu cù lao (chín nỗi nhọc nhằn của cha mẹ) trong thiên Tiểu Nhã · Lục Nga của Kinh Thi (Sinh ngã, cúc ngã, phủ ngã, súc ngã, trưởng ngã, dục ngã, cố ngã, phục ngã, phúc ngã xuất nhập: sinh ta, nâng đỡ ta, vỗ về ta, nuôi bú ta, làm cho ta lớn, dạy dỗ ta, ngoảnh trông ta, quay lại nhìn ta, che chở ôm ấp mỗi khi ta ra vào) cùng mười ân đức trong kinh báo hiếu thành cảnh sống của một mái nhà thôn quê Việt Nam.

Đêm đông giá lạnh khi đứa con nhỏ đái dầm làm ướt chiếu, người mẹ lặng lẽ dịch mình sang nằm đè lên chỗ chiếu ướt lạnh ấy (khi ướt ráo chỗ nằm mẹ chịu, chữ cổ gọi là thôi can tựu thấp), nhường phần chiếu khô ráo ấm áp cho con ngủ say. Ban ngày ra đường gặp nắng lửa hay sương muối, bàn tay người cha che đầu dìu bước nâng đỡ con. Trong bữa ăn nghèo khó, có miếng ngon cha mẹ nhịn miệng đút tới tận răng cho con; đêm nằm tấm chăn lành nhường con đắp, chỗ giường phẳng nhường con nghỉ. Không có một chữ triết lý cao siêu nào, chỉ có những chi tiết đời thường ai từng làm cha mẹ đọc lên cũng rơi nước mắt.

Đoạn thứ tư đẩy mạch cảm xúc lên đỉnh điểm qua sự đối lập giữa nỗi lo của cha mẹ lúc con đau ốm và sự hao mòn của thân xác cha mẹ theo năm tháng. Khi đứa con lên cơn sốt hay đau bệnh, cha mẹ bồn chồn đứng ngồi chẳng tiện (ăn không ngon, ngủ không yên), đêm ngày thắp hương cầu khẩn thần minh và gia tiên, sẵn sàng xin chịu đau thay cho con.

Câu mười lăm và mười sáu tạo nên một bức họa đối xứng nghẹn ngào: Nuôi con khôn lớn đến rầy, Mẹ già tóc bạc, cha gầy lưng cong. Sinh lực, máu huyết và tuổi xuân của cha mẹ đã rót hết sang để đổi lấy vóc dáng trưởng thành của người con hôm nay (đến rầy); con càng lớn khôn khỏe mạnh bao nhiêu thì tóc mẹ càng bạc trắng, lưng cha càng còng gập xuống bấy nhiêu.

Đứng trước mái tóc bạc của mẹ và tấm lưng còng của cha, đoạn thứ năm mở đầu bằng tiếng than tự vấn rút từ câu kết bài thơ Lục Nga trong Kinh Thi: Lấy chi báo đền xong ơn ấy, Trông lên trời cao bấy nhiêu tầng (Dục báo chi đức, hạo thiên võng cực: muốn đền đáp công đức sinh thành ấy, ngước nhìn lên bầu trời mênh mông chín tầng không có chỗ cùng tận).

Tuy ân đức cha mẹ sâu rộng như trời không sao trả hết, người con không vì thế mà khoanh tay, trái lại phải bắt đầu ngay từ những việc phụng dưỡng ân cần mỗi ngày qua hai điển tích nổi tiếng nhất của sách Lễ Ký (thiên Khúc Lễ Thượng): định tỉnh và ôn sảnh (quạt nồng ấp lạnh). Định là buổi tối (hôn định) vào trải chiếu, buông màn, đỡ cha mẹ nằm xuống yên giấc rồi mới lui ra; tỉnh là buổi sáng sớm (thần tỉnh) vào vấn an xem đêm qua cha mẹ ngủ có ngon không, trong người có khỏe không. Còn quạt nồng ấp lạnh (đông ôn nhi hạ sảnh) gắn với tấm gương hiếu thảo của cậu bé Hoàng Hương đời Đông Hán (một trong Nhị thập tứ hiếu): mẹ mất sớm lúc lên chín tuổi, mùa hè trời nóng bức Hoàng Hương lấy quạt quạt cho chiếu gối của cha mát hẳn rồi mới mời cha vào nằm; mùa đông giá buốt cậu cởi áo chui vào chăn nằm trước để lấy hơi ấm cơ thể mình sưởi ấm chăn chiếu rồi mới rước cha vào nghỉ.

Nếu đoạn năm bàn về việc nuôi dưỡng thể xác (dưỡng thể), thì đoạn sáu tiến lên tầng cao hơn là dưỡng chí và giữ trọn sắc mặt hòa thuận (sắc nan, như Khổng Tử dạy Tử Hạ ở chương 2.8 sách Luận Ngữ: điều khó nhất trong đạo hiếu không phải là làm lụng nuôi cha mẹ, mà là luôn giữ được nét mặt kính yêu êm dịu trước cha mẹ).

Khi cha mẹ còn sống ở trên đời (hãy còn tại thế), mọi lời dạy bảo răn nhắc điều ngay lẽ phải người con đều phải vâng làm ngay, không trễ nải lơ là (chớ trễ chớ xao). Thử thách lớn nhất của thái độ hiếu kính nằm ở lúc cha mẹ tuổi già trái tính hoặc hiểu lầm mà trách mắng tiếng cao: người con hiếu không bao giờ trợn mắt cãi lý hay hầm hầm bỏ đi, mà cúi đầu vâng lĩnh chớ nào thở than, đợi khi cơn giận của cha mẹ đã nguôi mới nhỏ nhẹ thưa trình giải bày như lời Tăng Tử dạy trong sách Lễ Ký · Nội Tắc.

Đoạn thứ bảy chuyển từ đạo hiếu lúc cha mẹ còn sống sang nghi lễ tang tế và thờ cúng tổ tiên khi cha mẹ qua đời, khớp nối hoàn toàn với câu Thận chung truy viễn trong Luận Ngữ và quy phạm trong Thọ Mai Gia Lễ. Cách gọi giảm tránh đầy kính trọng của người Việt đối với cái chết của cha mẹ là trăm tuổi quy tiên khuất bóng (về cõi tiên). Trong việc lễ tang ma, bài ca không đòi hỏi làm cỗ bàn linh đình khoe khoang với làng xóm, mà đòi hỏi hết bụng xót thương (đúng như lời Khổng Tử dạy Lâm Phóng ở chương 3.4 Luận Ngữ: trong lễ tang, lòng đau xót chân thật quý hơn sự bày vẽ nghi vật).

Sau khi mãn tang rước bài vị lên bàn thờ gia tiên, bổn phận của người con chuyển sang việc bốn mùa tuế sự khói hương: giữ đều đặn các lễ tế bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, ngày sóc vọng mùng một hôm rằm, lễ Tết Nguyên Đán và ngày kỵ giỗ hằng năm. Câu 28 (Trước bàn thần chủ kính dường như sinh) đúc kết trọn vẹn linh hồn của bàn thờ người Việt: thần chủ là tấm bài vị (hoặc di ảnh) của cha mẹ và tổ tiên; mỗi khi đứng chắp tay trước bàn thờ dâng chén nước, nén nhang, người con phải giữ lòng cung kính, ấm áp y như thể cha mẹ đang ngồi ngay trước mắt mình (tế thần như thần tại, sự tử như sự sinh).

Đoạn thứ tám khép lại mạch thơ bằng việc nối chữ Hiếu (với cha mẹ, tổ tiên) sang chữ Đễ (hòa mục giữa anh chị em ruột thịt). Cốt nhục nghĩa đen là xương và thịt: anh chị em tuy khác hình hài nhưng đều cùng chia sẻ xương thịt và dòng máu của cha mẹ truyền lại (cổ nhân gọi là đồng khí liên chi, cùng một khí, liền một cành). Nỗi đau lòng lớn nhất của cha mẹ lúc sống cũng như hương linh tổ tiên nơi chín suối là cảnh con cái vì tranh giành của cải hay nghe lời dèm pha bên ngoài (lời ngang ngược) mà chia lìa, kiện tụng, từ mặt nhau.

Bởi vậy, giữ cho một nhà trên thuận dưới vui (anh chị biết nhường nhịn che chở em, em biết kính trọng vâng lời anh chị, dâu rể thuận hòa) chính là nén tâm hương thơm ngát nhất dâng lên bàn thờ tổ tiên, đồng thời tạo nên nguồn phúc ấm (bóng mát phúc đức của tổ tông) che chở cho con cháu muôn đời mai sau.