Từ khu chùa Côn Sơn đi chừng ba trăm năm mươi mét dọc chân núi, quý vị tới một cây cầu đá bắc qua dòng suối nhỏ. Qua cầu là nghi môn, rồi hai dãy nhà tả vu hữu vu, nhà bia, và điện thờ chính mái ngói nằm tựa lưng vào dãy Ngũ Nhạc. Trong điện là pho tượng đồng Nguyễn Trãi cao 1,4 mét.
Ngôi đền này mới. Nó được khởi công cuối năm 2000 và khánh thành mùa thu năm 2002. Cái cũ ở Côn Sơn không phải là mái đền, mà là mảnh đất và những câu thơ. Nguyễn Trãi lớn lên ở đây, trở về đây cuối đời, và đã viết về dòng suối quý vị vừa đi qua trong bài Côn Sơn ca. Người ta dựng đền để thờ ông ngay giữa cảnh mà ông đã tả.
IDanh Nho Và Nhà Văn Ức Trai
Người được thờ là Nguyễn Trãi (1380 tới 1442), hiệu Ức Trai. Thư viện viết về ông ở tư cách danh nho và nhà văn, tác giả Ức Trai thi tập bằng chữ Hán, Quốc âm thi tập bằng chữ Nôm, và bài Côn Sơn ca. Quốc âm thi tập được coi là tập thơ Nôm sớm nhất còn giữ được của văn học Việt Nam. Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh, ông được UNESCO vinh danh là danh nhân văn hóa (Tiền Phong).
Bốn chữ Hán ở đầu trang là tên Ức Trai linh từ, tức đền thiêng thờ Ức Trai, do thư viện ghi theo âm Hán Việt, không chép từ một tấm hoành phi của đền.
Thư viện xếp đền này vào nhóm Nho Giáo, theo cùng lệ với bài Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm: thờ một bậc có công với đạo học và văn chương thì thuộc mạch Nho học. Dấu rõ nhất là tên ông đứng trong tám danh nhân được tòng tự, tức thờ theo bên ban Khổng Tử, tại Văn miếu Mao Điền của trấn Hải Dương.
Vì sao đền ở Côn Sơn. Côn Sơn là đất bên ngoại của ông. Ông là cháu ngoại Tư đồ Trần Nguyên Đán, người về ở ẩn tại Thanh Hư động trong thung lũng Côn Sơn cuối thế kỷ 14. Nguyễn Trãi ở đây lúc nhỏ, rồi trở lại những năm cuối đời, dựng nhà đọc sách và viết. Bài Chùa Côn Sơn đã ghi mốc ông về đây từ năm 1435.
Năm 1442, ông bị khép tội và mất trong vụ án Lệ Chi Viên, về sau được vua Lê Thánh Tông minh oan. Thư viện chỉ ghi một câu ấy, phần còn lại của bài dành cho đời văn chương và đời ẩn cư của ông.
Nhiều người tới đây tưởng mình đang đứng trên nền nhà cũ của Nguyễn Trãi, hoặc trước một ngôi đền có từ thời Lê. Cả hai đều không đúng. Ngôi đền là công trình dựng mới từ năm 2000 tới năm 2002. Nền nhà cũ của ông, theo tài liệu về khu Côn Sơn, nằm trong thung lũng Thanh Hư động ở phía tây chùa, và ở đó có đền thờ Trần Nguyên Đán. Ngôi đền này cũng không mang quyết định xếp hạng riêng, giá trị di tích của nó nằm trong hồ sơ chung của khu Côn Sơn Kiếp Bạc.
IIĐất Cũ, Đền Mới
Lịch sử của nơi này phải tách hai lớp. Lớp đất và người thì dài hơn sáu trăm năm. Lớp công trình thì chưa tới ba mươi năm. Các mốc dưới đây ghi cả hai, để quý vị thấy ngôi đền mới đứng ở đâu trong câu chuyện cũ.
- Cuối thế kỷ 14Trần Nguyên Đán về Côn SơnÔng ngoại Nguyễn Trãi về ở ẩn tại Thanh Hư động. Nguyễn Trãi sinh năm 1380 và thuở nhỏ sống ở đây.
- Từ 1435Nguyễn Trãi trở lại Côn SơnÔng về ở, dựng nhà đọc sách, viết bài Côn Sơn ca. Đây là quãng đời ẩn cư gắn chặt nhất với mảnh đất này.
- 1442Ông mấtÔng mất trong vụ án Lệ Chi Viên, về sau được vua Lê Thánh Tông minh oan.
- 1962Khu Côn Sơn Kiếp Bạc xếp hạng quốc giaCả khu được xếp hạng di tích quốc gia. Ngôi đền thờ Nguyễn Trãi lúc ấy chưa có.
- 1980UNESCO vinh danhNhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh, Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là danh nhân văn hóa.
- 2000 tới 2002Dựng đềnKhởi công tháng 12 năm 2000 (Tiền Phong), khánh thành tháng 9 năm 2002 (Báo Yên Bái). Tiền Phong ghi việc dựng đền tốn hơn 2.500 ngày công của thợ.
- 2012Di tích quốc gia đặc biệtKhu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548 ngày 10 tháng 5 năm 2012.
- 2025Di sản thế giớiNgày 12 tháng 7 năm 2025, quần thể Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới (Báo Chính phủ).
Về niên đại ngôi đền, ba nguồn tra được khớp nhau: Tiền Phong ghi khởi công tháng 12 năm 2000, Báo Yên Bái ghi khánh thành tháng 9 năm 2002, tài liệu giới thiệu khu di tích ghi khánh thành mùa thu năm 2002. Chỗ cần ghi rõ nằm ở địa chỉ. Khu đền trước thuộc phường Cộng Hòa cũ. Phường ấy nay đã chia cho hai phường Chu Văn An và Trần Hưng Đạo, một tài liệu giới thiệu ghi khu đền thuộc phường Chu Văn An, nhưng thư viện chưa tra được văn bản chính thức nên chưa ghi phường mới.
Về bài Côn Sơn ca, bản dịch quen dùng có chỗ khác chữ giữa các sách, như câu cuối có bản chép ngồi chiếu êm, có bản chép ngồi đệm êm. Thư viện chép theo bản thường gặp và ghi lại chỗ khác ấy.
IIICầu Đá, Nghi Môn Và Điện Thờ
Khuôn viên rộng chừng 10.000 mét vuông, dựng theo lối kiến trúc truyền thống thời Lý Trần (Tiền Phong). Người thiết kế không mô phỏng một kiểu đền của thế kỷ 15, thời Nguyễn Trãi sống, mà chọn dáng Lý Trần, thời của ông ngoại ông và của thiền phái Trúc Lâm trên núi Côn Sơn.
Lối vào đền phải qua cầu bắc ngang dòng suối, chính dòng suối có trong bài Côn Sơn ca.
Hai lớp cổng tách đường đi với sân thờ, hai bên nghi môn trong có công trình phụ (Tiền Phong, tài liệu giới thiệu).
Hai dãy nhà đối xứng hai bên sân và nhà bia ghi việc dựng đền.
Đặt pho tượng đồng Nguyễn Trãi cao 1,4 mét, nặng chừng 600 kg (Báo Yên Bái). Tài liệu giới thiệu ghi tượng làm theo bức chân dung ông lưu ở nhà thờ họ Nguyễn tại Nhị Khê.
Phiến đá bên suối, tương truyền là chỗ ông ngồi đọc sách và ngâm thơ (Báo Yên Bái). Đây là chi tiết nối ngôi đền với bài Côn Sơn ca.
Nên đọc hai câu mở đầu bài Côn Sơn ca trước khi ra suối. Phiên âm: Côn Sơn hữu tuyền, kỳ thanh linh linh nhiên, ngô dĩ vi cầm huyền. Côn Sơn hữu thạch, vũ tẩy đài phô bích, ngô dĩ vi đạm tịch. Bản dịch quen thuộc: Côn Sơn suối chảy rì rầm, ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai. Côn Sơn có đá rêu phơi, ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm. Dòng suối và phiến đá trong bài thơ vẫn ở đó. Mái đền thì là thứ đời sau đặt thêm vào.
Muốn hiểu phần chùa và vị tổ Trúc Lâm thì xin đọc bài Chùa Côn Sơn. Bài này chỉ nói ngôi đền thờ Nguyễn Trãi.
IVThế Đất Và Hướng
Đoạn dưới đây là thư viện mượn phép xem đất cổ truyền để đọc cảnh, không phải điều nào văn bia hay tài liệu của đền ghi lại. Với một ngôi đền dựng mới, cái được đọc là thế đất cũ của Côn Sơn và cách công trình mới đặt mình vào thế đất ấy.
Đền nằm dưới chân dãy Ngũ Nhạc, liền với núi Kỳ Lân nơi có chùa. Ngũ Nhạc là năm ngọn núi nối nhau, trên có năm miếu thờ, làm thành một bức bình phong dài sau lưng đền. Đây là thế tựa sơn theo nghĩa rõ nhất: sau có núi dày, hai bên có sườn ôm, trước mặt là khoảng thấp của thung lũng.
Thứ quyết định cảnh ở đây là nước. Dòng suối Côn Sơn chảy ngang trước đền, người vào phải qua cầu. Trong phép địa lý, nước chảy vòng trước mặt là thế thủy nhiễu, nước ôm lấy chỗ đất mà không xộc thẳng vào, giữ khí lại cho đất phía trong. Tài liệu giới thiệu còn ghi phía trước có mặt hồ, thêm một lớp nước tụ ở minh đường.
Đọc theo con mắt cũ thì thung lũng Côn Sơn là một chỗ tàng phong tụ thủy: núi chắn gió, suối và hồ giữ nước. Người xưa về ẩn ở đây, từ Trần Nguyên Đán tới Nguyễn Trãi, không phải ngẫu nhiên. Ngôi đền mới được đặt vào đúng lòng thung lũng ấy, giữa chùa và Thanh Hư động, nên thứ nó kế thừa là thế đất chứ không phải nền móng. Các nguồn tra được không ghi hướng mặt đền theo phương vị, thư viện không đoán thêm.
VHội Mùa Thu Côn Sơn
Đền không có kỳ hội riêng mà nằm trong hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc tháng Tám âm lịch. Ngày 16 tháng Tám là ngày tưởng niệm Nguyễn Trãi, có lễ rước từ chùa Côn Sơn sang đền. Lễ hội Côn Sơn Kiếp Bạc được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012.
| Thời điểm âm lịch | Nghi thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Ngày 10 tới 20 tháng Tám | Hội thu Côn Sơn | Kỳ hội mùa thu của khu Côn Sơn, đi cùng một guồng với hội đền Kiếp Bạc. |
| Ngày 16 tháng Tám | Lễ rước và tưởng niệm Nguyễn Trãi | Lễ rước từ chùa Côn Sơn sang đền, rồi lễ tưởng niệm và dâng hương trước ban thờ ông (bài Chùa Côn Sơn, Thanh Tra). |
| Ngày 20 tháng Tám | Giỗ Đức Thánh Trần tại Kiếp Bạc | Ngày trọng của đền Kiếp Bạc trong cùng kỳ hội, thuộc hệ thờ khác, ghi ở đây để quý vị biết lịch chung. |
| Tháng Giêng | Hội xuân Côn Sơn | Kỳ hội mùa xuân của chùa, tưởng niệm vị tổ Trúc Lâm, không phải lễ riêng của đền này. |
Đặt ngày tưởng niệm Nguyễn Trãi vào giữa hội thu là cách người vùng này nối ba nơi thờ trong một mùa: chùa của vị tổ thiền, đền của nhà Nho, đền của Kiếp Bạc cách chừng 5,6 cây số. Cùng một mùa hội mà ba hệ thờ vẫn giữ riêng nếp của mình.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Chân núi Ngũ Nhạc liền núi Kỳ Lân, khu Côn Sơn, phường Cộng Hòa cũ, thành phố Chí Linh cũ, tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Phường Cộng Hòa cũ bị chia cho phường Chu Văn An và phường Trần Hưng Đạo, chưa tra được khu đền về phường nào
- Đường tới
- Nằm dưới chân núi Ngũ Nhạc trong khu Côn Sơn, thuộc vùng Chí Linh cũ, thành phố Hải Phòng, cách chùa Côn Sơn chừng 350 mét, cách đền thờ Chu Văn An chừng 3,7 km và đền Kiếp Bạc chừng 5,6 km.
- Toạ độ
- 21.1537, 106.3818
Đền nằm trong khu di tích có rừng thông và suối, đường đi có đoạn đá trơn sau mưa. Lệ của nơi thờ một bậc danh nho là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào điện thờ, không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã trước ban thờ. Phiến đá Thạch Bàn là chỗ gắn với thơ ông, xin quý vị không khắc, không vẽ lên đá.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền thờ Nguyễn Trãi
Contribute photos, information or video for Nguyen Trai TempleThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền thờ Nguyễn Trãi ở Côn Sơn xây năm nào
Đền là công trình mới, khởi công tháng 12 năm 2000 theo Tiền Phong và khánh thành tháng 9 năm 2002 theo Báo Yên Bái. Ngôi đền không mang quyết định xếp hạng riêng mà nằm trong khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn Kiếp Bạc. Cái cũ ở đây là mảnh đất ông từng sống và những gì ông viết về nó.
Vì sao đền thờ Nguyễn Trãi đặt ở Côn Sơn
Côn Sơn là đất bên ngoại của ông. Ông là cháu ngoại Tư đồ Trần Nguyên Đán, người về ở ẩn tại Thanh Hư động. Nguyễn Trãi sống ở đây thuở nhỏ, trở lại từ năm 1435, dựng nhà đọc sách và viết bài Côn Sơn ca về chính dòng suối và phiến đá trong thung lũng.
Tượng Nguyễn Trãi ở đền cao bao nhiêu
Pho tượng đồng trong điện thờ cao 1,4 mét, nặng chừng 600 kg, theo Báo Yên Bái. Tài liệu giới thiệu khu di tích ghi tượng làm theo bức chân dung ông lưu ở nhà thờ họ Nguyễn tại Nhị Khê.
Thạch Bàn ở Côn Sơn là gì
Là phiến đá bên suối Côn Sơn, tương truyền chỗ Nguyễn Trãi ngồi đọc sách và ngâm thơ. Chi tiết này nối với câu thơ trong bài Côn Sơn ca: Côn Sơn có đá rêu phơi, ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm. Đây là lời truyền, không phải điều có văn bản xác nhận.
Lễ tưởng niệm Nguyễn Trãi vào ngày nào
Ngày 16 tháng Tám âm lịch, trong hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc. Hôm ấy có lễ rước từ chùa Côn Sơn sang đền rồi lễ tưởng niệm, dâng hương. Hội thu Côn Sơn thường kéo từ ngày 10 tới ngày 20 tháng Tám âm lịch.