Sri Lanka

Ngôi chùa trong khu hoàng cung cũ ở Kandy thờ xá lợi răng nanh trái của Đức Phật, được công chúa Hemamala và hoàng tử Dantha đưa sang Sri Lanka vào thế kỷ 4, là thánh tích được Phật giáo Nam tông tôn kính bậc nhất. Điện thờ dựng từ thời vua Vimaladharmasuriya I cuối thế kỷ 16, là trung tâm của Thành phố thiêng Kandy, Di sản Thế giới UNESCO năm 1988.

Di sản Thế giới UNESCO (Thành phố thiêng Kandy, 1988)Sri Dalada Veediya, Kandy 20000 (trong khu hoàng cung cũ, bên hồ Kandy)

Ảnh: Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Cây cổ thụ có lịch sử ghi chép rõ ràng lâu đời nhất thế giới do con người trồng (năm 288 TCN hoặc 249 TCN) nằm trong vườn thượng uyển Mahamevnawa tại cố đô Anuradhapura, chiết từ nhánh phía nam của cội Bồ Đề gốc nơi Đức Phật Thích Ca thành đạo tại Bồ Đề Đạo Tràng (Ấn Độ), do Trưởng lão ni Sanghamitta (con gái hoàng đế Ashoka) đích thân rước sang Sri Lanka trao cho vua Devanampiya Tissa. Thánh thụ được bảo vệ trên đài cao 6,5 mét với hàng rào vàng (Ran Veta) và 4 tầng nền trồng các cây Bồ Đề hộ vệ (Parivara Bodhi), thuộc Thành phố thiêng Anuradhapura Di sản Thế giới UNESCO (1982).

Di sản Thế giới UNESCO (1982)Vườn thượng uyển Mahamevnawa (Mahamewuna Uyana), khu Thành phố thiêng Anuradhapura, tỉnh Bắc Trung Bộ, Sri Lanka

Ảnh: Hirushini Dematagoda, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể chùa hang Phật giáo lớn nhất và được bảo tồn nguyên vẹn nhất Sri Lanka tọa lạc trên khối đá khổng lồ cao 160 mét tại Dambulla (huyện Matale), khởi nguyên từ thế kỷ 1 TCN khi vua Valagamba (Vattagamani Abhaya) ẩn náu tại đây suốt 14 năm trước khi giành lại kinh đô Anuradhapura rồi biến hệ thống hang động thành tu viện hoàng gia. Quần thể gồm 5 thạch động chính với 153 pho tượng Phật (nổi bật là tượng Phật nhập Niết bàn tạc liền khối đá dài 14 mét ở Động 1 Devaraja Lena), 3 tượng quốc vương và 4 tượng thần linh cùng diện tích bích họa trần và vách đá rộng 2.100 mét vuông, được ghi danh Di sản Thế giới UNESCO năm 1991.

Di sản Thế giới UNESCO (1991)Đồi đá Dambulla (Rangiri), đường Kandy đi Anuradhapura (A9), thị trấn Dambulla, huyện Matale, tỉnh Trung Bộ, Sri Lanka

Ảnh: Lankapic, CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Ngọn núi chóp nón thiêng liêng cao 2.243 mét tại vùng cao nguyên trung tâm Sri Lanka, nơi trên đỉnh đá có dấu chân lõm dài 1,8 mét (Sri Pada, tức Thánh Túc) được cả bốn truyền thống tôn giáo cùng tôn kính: Phật giáo tin là dấu chân trái của Đức Phật Thích Ca trong lần thứ ba ngài quang lâm tới Sri Lanka (theo sử biên niên Mahavamsa), Ấn Độ giáo tôn thờ là dấu chân thần Shiva (Sivanolipatha Malai), còn Hồi giáo và Kitô giáo gọi là Đỉnh Adam (nơi tổ phụ Adam đặt chân đầu tiên xuống mặt đất sau khi rời vườn Địa Đàng). Hành trình hành hương leo hơn 5.500 bậc đá trong đêm diễn ra từ tháng 12 đến lễ Phật Đản Vesak tháng 5 tại vùng núi thuộc Vùng Cao nguyên Trung tâm Sri Lanka Di sản Thế giới UNESCO (2010).

Di sản Thế giới UNESCO (2010)Khu bảo tồn hoang dã Peak Wilderness, giáp ranh huyện Ratnapura (tỉnh Sabaragamuwa) và huyện Nuwara Eliya (tỉnh Trung Bộ), Sri Lanka

Ảnh: Bourgeois, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Trung tâm tâm linh Ấn Độ giáo (hệ phái Saiva Siddhanta của người Tamil) quan trọng nhất miền Bắc Sri Lanka tại thị trấn cổ Nallur (Jaffna), thờ thần chiến tranh và trí tuệ Murugan (Skanda hoặc Kartikeya) dưới biểu tượng ngọn giáo thiêng Vel trong điện thờ chính. Đền được khởi dựng lần đầu năm 948 bởi tể tướng Bhuvanekabahu và xây dựng lại quy mô hoàng gia thế kỷ 15 dưới triều vua Kanakasooriya Cinkaiariyan của vương quốc Jaffna, bị quân Bồ Đào Nha của Filipe de Oliveira phá hủy năm 1624 rồi được Ragunatha Maapaana Mudaliyar tái thiết năm 1734 tại vị trí hiện nay với 4 đại tháp cổng Gopuram hùng vĩ và đại lễ hội Nallur Mahotsavam kéo dài 25 ngày.

Di tích khảo cổ và lịch sử bảo tồn cấp quốc gia Sri LankaQuảng trường Point Pedro Road và Kovil Road, phường Nallur, thành phố Jaffna, Tỉnh Bắc, Sri Lanka

Ảnh: Gane Kumaraswamy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Đại bảo tháp trắng uy nghiêm nhất của cố đô Anuradhapura và của cả đại tu viện Mahavihara xưa, được quốc vương Dutugemunu khởi dựng vào năm 140 trước Công nguyên để tôn trí trọn vẹn một dona (phần tám lớn nhất) xá lợi thân cốt của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Với vòm tháp hình bọt nước trắng muốt vươn cao khoảng 103 mét, chu vi đáy gần 290 mét và bức tường Voi (Hathapada) chạm khắc 344 pho tượng voi kích thước thật đứng kề vai nâng đỡ sân đá hoa cương Salapatala Maluwa, Ruwanwelisaya (Mahathupa) là biểu tượng tối cao của kiến trúc bảo tháp Phật giáo Thượng tọa bộ Sri Lanka.

Bát đại thánh tích Anuradhapura (Atamasthana) và Di sản Thế giới UNESCO (1982, mã số 200)Khu vườn thượng uyển Mahamevnawa, trung tâm Thành phố thiêng Anuradhapura, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Viraj Tharinda, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá cổ điển Sri Lanka tọa lạc ở phía bắc cố đô Polonnaruwa, có tên gốc trong sử biên niên là Uttararama (Bắc Tự) do quốc vương Parakramabahu I Đại đế kiến lập vào thế kỷ 12. Dọc theo vách đá hoa cương gneiss nguyên khối dài hàng chục mét là bốn kiệt tác tượng Phật tạc liền vào lòng núi gồm hai pho tượng Phật ngồi thiền định (trong đó một pho ngự trong khám động đá Vidyadhara Guha), pho tượng Phật đứng cao 7 mét khoanh tay trước ngực đầy bi mẫn và pho tượng Phật nhập Niết bàn dài 14 mét, đặt cạnh tấm bia đá khắc bộ thanh quy Polonnaruwa Katikavata lịch sử.

Quần thể di tích Cố đô Polonnaruwa, Di sản Thế giới UNESCO (1982, mã số 201)Khu khảo cổ phía Bắc cố đô Polonnaruwa, thành phố Polonnaruwa, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Detlef Hansen, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền tròn bảo hộ tháp xá lợi (Vatadage) hoàn mỹ và nguyên vẹn bậc nhất còn tồn tại ở Sri Lanka, ngự tại góc tây nam của khu Tứ giác Thiêng (Dalada Maluwa) thuộc cố đô Polonnaruwa. Được kiến tạo qua hai triều vua Parakramabahu I và Nissanka Malla vào thế kỷ 12, công trình gồm hai tầng nền đá tròn đồng tâm với bốn cổng bậc cấp mở ra bốn phương, hội tụ những phiến đá bán nguyệt (Sandakada Pahana), đá hộ pháp thần rắn Naga (Muragala) tinh xảo bậc nhất thời Polonnaruwa và bốn pho tượng Phật ngồi thiền định quay lưng vào ngôi bảo tháp gạch ở tâm điểm.

Quần thể di tích Cố đô Polonnaruwa, Di sản Thế giới UNESCO (1982, mã số 201)Khu Tứ giác Thiêng (Dalada Maluwa), Cố đô Polonnaruwa, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Cherubino, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Đỉnh núi thiêng từng mang tên cổ Missaka Pabbata hay Cetiyagiri nằm cách cố đô Anuradhapura khoảng 12 cây số về phía đông, được tôn kính là cái nôi khai sinh nền văn minh Phật giáo Sri Lanka. Chính tại tảng đá xoài Ambatthala trên đỉnh núi này vào ngày trăng tròn tháng Poson năm 247 trước Công nguyên, Trưởng lão A-la-hán Mahinda (con trai hoàng đế Ashoka) đã gặp gỡ, thử trí tuệ và truyền giảng bài kinh Ví dụ Dấu chân Voi cho quốc vương Devanampiya Tissa. Quần thể nối liền bởi 1.840 bậc đá hoa cương dẫn lên bảo tháp Ambasthala, đỉnh đá Aradhana Gala, đại bảo tháp trắng Maha Seya và phế tích bệnh viện tu viện cổ nhất thế giới.

Thánh địa Khai sơn Phật giáo Sri Lanka và Khu bảo tồn Di tích Quốc giaThị trấn Mihintale, cách trung tâm Anuradhapura 12 km về phía đông, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Hesandu Uyangoda, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi bảo tháp cao nhất thế giới cổ đại và là công trình kiến trúc xây toàn bằng gạch nung lớn nhất lịch sử nhân loại, được quốc vương Mahasena khởi dựng vào cuối thế kỷ 3 và hoàn thành dưới triều vua con Sirimeghavanna tại khu vườn Nandana Uyana ở cố đô Anuradhapura. Từng vươn tới độ cao nguyên thủy khoảng 122 mét (400 feet, đứng thứ ba thế giới cổ đại chỉ sau hai đại kim tự tháp Giza ở Ai Cập) từ khoảng 93,3 triệu viên gạch nung đặt trên móng đá hoa cương sâu 8,5 mét, Jetavanaramaya là nơi tôn trí một phần chiếc đai lưng (Pati Dhatu) của Đức Phật và là bản doanh của hệ phái Jetavana Nikaya suốt một thiên niên kỷ.

Bát đại thánh tích Anuradhapura (Atamasthana) và Di sản Thế giới UNESCO (1982, mã số 200)Vườn Nandana Uyana, Thành phố thiêng Anuradhapura, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Nipuna Gamage, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đại học viện Phật giáo quốc tế rộng hơn 200 héc-ta ở phía bắc cố đô Anuradhapura, được quốc vương Valagamba (Vattagamani Abhaya) sáng lập vào năm 89 trước Công nguyên và dâng cúng Trưởng lão Kupikkala Mahatissa Thera. Vào thời kỳ cực thịnh khi cao tăng Pháp Hiển đến tu học (năm 410 tới 412), Abhayagiri Vihara có tới 5.000 chư tăng cùng nghiên cứu cả kinh tạng Thượng tọa bộ lẫn Đại thừa và Kim Cương thừa, đồng thời là nơi đoàn Tỳ-kheo-ni Tích Lan xuất phát sang Nam Kinh (Trung Hoa) năm 429 và 433 truyền giới Ni đoàn Bắc truyền. Quần thể quy tụ đại bảo tháp Abhayagiri cao hơn 75 mét, tượng Phật Samadhi, hồ đôi Kuttam Pokuna và phiến đá bán nguyệt đẹp nhất Sri Lanka.

Bát đại thánh tích Anuradhapura (Atamasthana) và Di sản Thế giới UNESCO (1982, mã số 200)Khu khảo cổ phía Bắc, Thành phố thiêng Anuradhapura, tỉnh Bắc Trung Bộ

Ảnh: Iuherath, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Thánh địa Ấn Độ giáo cổ kính ngự trên đỉnh vách đá dựng đứng Swami Rock (Kona-ma-malai) cao 130 mét vươn thẳng ra Ấn Độ Dương tại thành phố cảng Trincomalee, được kinh điển và thánh thi Tevaram thế kỷ 7 ca tụng là Dakshina Kailasam (Núi Kailash phương Nam). Là một trong năm ngôi đền Pancha Ishwarams bảo hộ bờ biển Sri Lanka và từng nổi danh với Điện Ngàn Cột trước biến cố năm 1624, ngôi đền hiện tôn trí lingam đá tự nhiên Swayambhu cùng các pho tượng đồng Chola thế kỷ 10 được thợ lặn trục vớt từ đáy biển năm 1950 và bức đại tượng thần Shiva mạ vàng uy nghiêm giữa gió biển miền Đông.

Một trong Ngũ đại thánh miếu Shiva cổ đại (Pancha Ishwarams) và Paadal Petra SthalamĐỉnh mũi đá Swami Rock, khu pháo đài Fort Frederick, thành phố Trincomalee, tỉnh Đông

Ảnh: Ceylon Hunt, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Khu thánh địa giao thoa tín ngưỡng đặc sắc bậc nhất Nam Á nằm bên bờ dòng sông ngọc Menik Ganga ở miền đông nam Sri Lanka, nơi cả tín đồ Ấn Độ giáo người Tamil (thờ thần Murugan/Skanda), Phật tử người Sinhala (tôn kính thần hộ pháp Kataragama Deviyo gắn với vua Dutugemunu từ thế kỷ 2 TCN), người bản địa Vedda lẫn người Hồi giáo cùng hành hương chiêm bái. Trong cùng một quần thể rợp bóng cây cổ thụ có ngôi chính điện Maha Devalaya thờ hộp báu chứa đồ hình Yantra sáu cạnh sau bảy bức rèm vải vẽ mà không dùng tượng nhân hình, nằm nối liền với đại bảo tháp trắng Kiri Vehera cổ đại, cây Bồ Đề Ashtaphala và đền thờ nữ thần rừng Valli Amma.

Trung tâm hành hương Đa tôn giáo Quốc gia Sri Lanka và Khu thánh địa Bảo tồnBờ đông sông Menik Ganga, thị trấn thánh địa Kataragama, huyện Monaragala, tỉnh Uva

Ảnh: Surangi Kasturirathne, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Thánh đường Hồi giáo nổi tiếng bậc nhất thủ đô Colombo tọa lạc trên phố Second Cross Street giữa khu chợ cổ Pettah sầm uất, do cộng đồng thương nhân Hồi giáo gốc Nam Ấn khởi dựng năm 1908 và hoàn thành năm 1909 dưới bàn tay thiết kế của kiến trúc sư bản địa Habibu Labbe Saibu Labbe. Công trình mang phong cách Ấn Hồi (Indo-Saracenic) kết hợp Tân cổ điển độc đáo với hàng vạn viên gạch sơn hai màu đỏ và trắng đan cài theo họa tiết xoắn ốc, kẻ sọc và răng cưa cùng hệ thống mái vòm hình quả lựu thay vì vòm củ hành truyền thống, từng là ngọn hải đăng định hướng cho các thủy thủ cập cảng Colombo suốt đầu thế kỷ 20.

Di tích kiến trúc lịch sử tiêu biểu tại khu phố cổ Pettah, thủ đô ColomboSố 228 đường Second Cross Street, khu phố Pettah, Colombo 11, tỉnh Tây

Ảnh: Dan Lundberg, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Trung tâm hành hương Công giáo quốc gia của Sri Lanka tọa lạc giữa đồi cây xanh mát tại vùng Tewatte (Ragama, huyện Gampaha), hình thành từ lời khấn hứa trọng thể ngày 26 tháng 5 năm 1940 của Đức Tổng Giám mục Jean-Marie Masson xin Đức Mẹ che chở đảo quốc bình an qua Thế chiến thứ hai và được Đức Hồng y Thomas Cooray trực tiếp kiến thiết từ năm 1950 tới năm 1974. Ngôi vương cung thánh đường là kiệt tác hội nhập văn hóa khi kết hợp bố cục thánh đường Kitô giáo với hàng cột đá chạm khắc kiểu cung điện Sinhala cổ đại tại Anuradhapura và Polonnaruwa, thu hút hàng vạn tín hữu hành hương vào Chúa nhật đầu tiên của tháng Hai hằng năm.

Vương cung thánh đường Quốc gia của Giáo hội Công giáo tại Sri Lanka (Tòa Thánh sắc phong năm 1973)Đường Basilica Road, khu Tewatte, thị trấn Ragama, huyện Gampaha, tỉnh Tây

Ảnh: Michael Shehan Obeysekera from Moratuwa, Sri Lanka, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Một trong mười sáu thánh tích linh thiêng nhất của Phật giáo Sri Lanka nằm bên bờ bắc dòng sông Kelani Ganga, nơi biên niên sử Mahavamsa ghi nhận Đức Phật Thích Ca từng quang lâm vào ngày rằm tháng Vesak năm thứ tám sau khi thành đạo theo lời thỉnh cầu của Long vương Maniakkika và thuyết pháp trên bảo tòa nạm ngọc được tôn trí bên trong ngôi đại tháp trắng hình đống lúa (Dhanyakara). Ngôi chùa nổi tiếng với hệ thống bích họa kiệt tác do danh họa Solias Mendis vẽ vào nửa đầu thế kỷ 20 tái hiện toàn bộ lịch sử Phật giáo Tích Lan và đại lễ rước Duruthu Perahera rực rỡ mỗi dịp tháng Giêng.

Thánh địa Solosmasthana (16 thánh tích Phật giáo tối linh của Sri Lanka) và Di tích Khảo cổ Quốc giaĐường Biyagama Road, thị trấn Kelaniya, huyện Gampaha, tỉnh Tây

Ảnh: Pierre André Leclercq, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể tự viện Phật giáo Nam tông nổi tiếng nhất tại trung tâm thủ đô Colombo, do Đại lão Hòa thượng Hikkaduwe Sri Sumangala Nayaka Thera (bậc tiên phong chấn hưng Phật giáo Tích Lan cận đại) khởi lập vào cuối thế kỷ 19 bên bờ hồ Beira. Quần thể bao gồm khu chùa chính kết hợp tinh hoa mỹ thuật Sri Lanka, Thái Lan, Ấn Độ, Trung Hoa nơi lưu giữ Xá lợi Tóc Phật cùng hàng nghìn cổ vật Phật giáo, nối liền với Giới đàn nổi Seema Malaka trên mặt nước hồ Beira do kiến trúc sư huyền thoại Geoffrey Bawa thiết kế lại năm 1976 và là tâm điểm của đại lễ rước voi Navam Perahera mỗi tháng Hai.

Tổ đình Phật giáo Nam tông và Trung tâm văn hóa, giáo dục hàng đầu thủ đô ColomboSố 61 đường Sri Jinaratana Road, khu Hunupitiya, Colombo 02, tỉnh Tây

Ảnh: Pierre André Leclercq, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tu viện và học viện Phật học cổ truyền (Pirivena) danh tiếng tọa lạc tại Peliyagoda, Kelaniya, được Đại lão Hòa thượng Ratmalane Sri Dharmaloka Maha Thera cùng đệ tử là Hòa thượng Ratmalane Sri Dharmarama sáng lập ngày 1 tháng 11 năm 1875. Cùng với Vidyodaya Pirivena, nơi đây là cái nôi phục hưng ngữ văn Pali, tiếng Phạn, Tam Tạng kinh điển và đào tạo hàng trăm bậc học giả, cao tăng quốc tế (bao gồm các thế hệ học tăng Á Âu và tiền thân của Đại học Kelaniya từ năm 1959), góp phần đưa Phật giáo Nam tông Tích Lan lan tỏa ra toàn thế giới trong thế kỷ 20.

Trung tâm đại học tu viện Phật giáo lịch sử, một trong hai trụ cột chấn hưng Phật học Sri Lanka thế kỷ 19Đại lộ Kandy Road, khu Peliyagoda, thị trấn Kelaniya, huyện Gampaha, tỉnh Tây

Ảnh: Sandunruki at English Wikipedia, Phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Quần thể mười ba hang đá hoa cương tự nhiên ẩn mình dưới chân rặng núi trung tâm tại thị trấn Matale (phía bắc cố đô Kandy), nơi vào thế kỷ 1 trước Công nguyên dưới triều vua Valagamba, năm trăm vị đại trưởng lão A-la-hán đã vân tập để lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại chép trọn bộ Tam Tạng Kinh điển Pali (Luật tạng, Kinh tạng, Vi diệu pháp tạng) từ truyền thống khẩu truyền sang chữ viết khắc trên lá bối (lá cọ talipot). Ngày nay chùa vẫn bảo tồn các hang động thờ tượng Phật nằm, bích họa thời Kandy và xưởng chế tác, khắc kinh lá bối cổ truyền.

Di tích Khảo cổ Quốc gia Sri Lanka và Cái nôi văn bản hóa Tam Tạng Kinh điển Pali của Phật giáo thế giớiĐường cao tốc Kandy - Jaffna (A9), làng Aluvihare, thị xã Matale, tỉnh Trung Bộ

Ảnh: Pierre André Leclercq, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Đền thánh Quốc gia kính Thánh Antôn thành Padova tọa lạc gần cảng biển Colombo tại khu phố Kochchikade (Kotahena), gắn liền với truyền thuyết mục vụ thầm lặng của linh mục dòng Oratorio là Cha Antonio và Thánh Giuse Vaz vào thế kỷ 18 khi cầu nguyện dựng thánh giá ngăn sóng biển xâm thực làng chài. Nơi đây tôn trí bức tượng gỗ Thánh Antôn rước từ Goa năm 1806 cùng thánh tích của ngài trong tòa thánh đường Tân cổ điển uy nghi hoàn thiện năm 1940, nổi tiếng là mái nhà tâm linh chung nơi tín hữu Công giáo, Phật giáo, Ấn Độ giáo và Hồi giáo cùng đến thắp nến cầu bình an mỗi ngày thứ Ba hằng tuần.

Đền Thánh Quốc Gia của Giáo hội Công giáo tại Sri Lanka và Trung tâm hành hương liên tôn tiêu biểu tại ColomboĐường St. Anthony's Mawatha, khu Kochchikade, Kotahena, Colombo 13, tỉnh Tây

Ảnh: AntanO, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons