Văn Thỉnh Công Đồng Tứ Phủ (Văn Công Đồng): Bốn Mươi Câu Mở Đầu, Dị Bản Và Trật Tự Thần Điện

Khổ mở đầu định vị ngay lập tức tọa độ không gian và thời gian của buổi lễ: không gian là đất nước Việt Nam trong cảnh bờ cõi, vương thất (nhà vua, triều đình, quốc gia) thái bình yên ổn, còn thời gian là kim niên, kim nguyệt, kim thì, tức chính năm nay, tháng này, giờ hành lễ này. Cách mở đầu bằng tên nước Việt Nam đặt niềm tin thờ Mẫu gắn chặt với vận mệnh quốc gia dân tộc ngay từ tiếng đàn đầu tiên.

Câu thứ hai mượn trọn tám chữ chúc tụng kinh điển nơi cửa thiền: Chuyển pháp luân (bánh xe giáo pháp xoay chuyển không ngừng) và Phật nhật tăng huy (ánh mặt trời trí tuệ của Phật ngày càng thêm sáng). Ở câu thứ tư, chữ tâu quỳ (dị bản viết tâu quy hoặc tấu quy) diễn tả tư thế người đệ tử quỳ trước hương án dâng lời tấu trình lên cả Phật lẫn Thánh khắp mười phương, mở ra tinh thần dung hợp Phật Thánh xuyên suốt cả bài văn.

Từ lời tấu thỉnh chung, khổ thứ hai dẫn người nghe bước lên tầng cao nhất của vũ trụ thiêng là cõi Phật, mở đầu bằng hai loài hương hoa quý bậc nhất trong kinh điển Ấn Độ. Chiên đàn phiên âm từ tiếng Phạn candana, tức gỗ đàn hương trắng có mùi thơm thanh khiết, biểu trưng cho giới hương và giải thoát hương trong nghi thức dâng hương nhà Phật. Ưu bát (ưu bát la) phiên âm từ tiếng Phạn utpala, loài hoa sen xanh thanh tao mọc vượt bùn lầy.

Giữa làn hương giải thoát ấy hiện ra vị Phật đầu tiên được thỉnh: Đức Phật A Di Đà ngự trên tòa sen vàng chói lọi ở phương Tây (cõi Tây Phương Cực Lạc). Từ láy cổ choi chói gợi ánh vàng kim rực sáng của pho tượng sơn son thếp vàng dưới ánh nến phủ điện.

Khổ thứ ba tôn vinh giáo chủ cõi Ta Bà là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nơi lưu ly bảo điện (cung điện báu trong suốt như ngọc lưu ly, vốn cũng gắn với cõi Tịnh Lưu Ly của Phật Dược Sư, trong văn chầu được dùng để tả chung vẻ trang nghiêm của tòa Tam Bảo). Hai chữ tự nhiên ở đây mang nghĩa triết học nhà Phật và Đạo gia: sự thị hiện tự tại, không gượng ép, tùy duyên ứng hóa.

Hai câu lục bát tiếp theo ghép hai điển tích rực rỡ: Tiêu thiều nhã nhạc là khúc nhạc cung đình Tiêu Thiều chín chương thời vua Thuấn trong Kinh Thư (mà Khổng Tử nghe ở nước Tề trong Luận Ngữ từng khen suốt ba tháng quên vị thịt), tượng trưng cho âm nhạc hòa điệu giữa trời và người. Hình ảnh Cửu Long phún thủy là tích chín con rồng trên trời phun hai dòng nước ấm mát tắm cho Thái tử Tất Đạt Đa lúc đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni, hình ảnh quen thuộc trên tòa Cửu Long ở mọi ngôi chùa Việt.

Khổ thứ tư chuyển từ ngôi Phật sang ngôi Bồ Tát và Thánh Tăng, đúng theo bố cục tượng thờ từ cao xuống thấp trong chính điện chùa Việt và điện thờ Mẫu (nơi tầng cao nhất hoặc khám riêng phía trên thường thờ Phật Bà). Ở câu mười ba, cụm Đức tòa thị trong sổ cung văn hiện đại thường được hiểu mộc mạc là bậc tôn đức ngự nơi tòa báu ngai vàng, song xét theo văn bản học Phật giáo cổ truyền thì đây vốn là biến âm truyền khẩu của danh hiệu Đức Từ Thị (dịch nghĩa của Maitreya, tức Đức Phật Di Lặc, đặt nối tiếp hợp lý ngay sau Đức Phật A Di Đà ở khổ hai và Đức Phật Thích Ca ở khổ ba). Hai chữ vân yên tả mây lành và khói hương quyện vào nhau dưới ánh hào quang.

Đức Quan Âm (Bồ Tát Quán Thế Âm) được thỉnh ngự ngay trước án tiền vì trong tín ngưỡng dân gian và Đạo Mẫu, Phật Bà là đấng từ bi cứu khổ gần gũi nhất với các Thánh Mẫu. Cụm tăng thiền già na ở cuối câu mười sáu là cách hiệp vần dân gian của hàng thiền tăng, tăng già (Phạn ngữ saṅgha) và chư thần già lam hộ trì cảnh chùa.

Khổ thứ năm khép lại phần thỉnh Phật giới bằng hình ảnh Hộ Pháp Vi Đà thiên tướng (Phạn ngữ Skanda), vị thiên tướng mặc giáp trụ, tay chống hoặc nâng chày kim cang đứng trấn giữ chánh pháp không cho tà ma nhiễu loạn đàn tràng. Tận hư không giới là khắp trùm cả cõi không gian vô tận.

Câu hai mươi gọi tên hai cõi đầu trong Tam Giới của vũ trụ luận Phật giáo: Dục giới (cõi còn ham muốn ngũ dục, gồm cả loài người và sáu tầng trời Dục giới) và Sắc giới (cõi trời thiền định thanh tịnh còn hình sắc vi tế). Về mặt âm nhạc, chính tại câu sáu chữ Tận hư không giới thánh hiền, người cung văn thực hiện cú bẻ làn chuyển điệu đầu tiên từ điệu Miễu trang nghiêm sang điệu Thổng đĩnh đạc để mở đường bước sang hệ thống thần điện Đạo giáo và Tứ Phủ.

Khổ thứ sáu là chiếc cầu nối tài tình từ chư thiên nhà Phật sang hệ thống cai trị Tam Giới của Đạo Giáo và tín ngưỡng Tứ Phủ. Vua Đế Thích (Thích Đề Hoàn Nhân, Phạn ngữ Śakra Devānām Indra) là vị vua cõi trời Đao Lợi nằm trên đỉnh núi Tu Di, nhân vật vừa quen thuộc trong kinh Phật vừa đi vào truyện cổ Việt Nam (như tích Hồn Trương Ba da hàng thịt về Vua Đế Thích đánh cờ). Ngay cạnh đó là Vua Ngọc Hoàng, đấng Chí Tôn đứng đầu Thiên phủ (cung phủ miền Trời, phủ thứ nhất trong Tứ Phủ và cũng là vua cha của Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong thần tích).

Từ Thiên phủ trên cao, hai câu lục bát mở xuống hai cõi đối xứng: Dương phủ (mặt đất cõi dương) với các vị Thần Vương cai quản năm ngọn núi thiêng Ngũ Nhạc, và Địa phủ (cõi âm dưới lòng đất) với mười vị vua phán xét tội phúc ở mười tòa điện là Thập Điện Minh Vương (tức Thập Điện Diêm Vương).

Khổ thứ bảy bước sang miền sông nước Thoải phủ (Thủy phủ) và bộ máy xét duyệt công tội nhân gian. Bốn chữ giang hà hoài hải vốn gọi tên bốn dòng nước lớn cổ điển (Trường Giang, Hoàng Hà, Hoài Thủy và biển cả), được dùng như thành ngữ chỉ toàn bộ sông ngòi biển lớn. Nổi bật ở trung tâm miền nước là Động Đình Bát Hải Long Vương, tức Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình được người Việt tôn thờ trọng thể tại chốn tổ Đền Đồng Bằng tại xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên (huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình cũ) gắn với công lao giúp vua Hùng giữ nước chiêu dân.

Hai câu sau thỉnh Tam Nguyên, Tam Phẩm, Tam Quan Đại Đế của Đạo giáo: Thượng Nguyên Nhất Phẩm Thiên Quan Tử Vi Đại Đế ban phúc (rằm tháng Giêng), Trung Nguyên Nhị Phẩm Địa Quan Thanh Hư Đại Đế xá tội (rằm tháng Bảy) và Hạ Nguyên Tam Phẩm Thủy Quan Động Âm Đại Đế giải ách (rằm tháng Mười), ba đấng trực tiếp cầm cân nảy mực xét tội phúc cho người đời.

Khổ thứ tám ngước lên trục sao trung tâm của vòm trời đêm phương Bắc. Bắc Cực Trung Thiên Tinh Chúa là Bắc Cực Tử Vi Đại Đế, ngôi sao đứng yên làm tâm cho muôn sao xoay quanh. Chầu hai bên tả hữu là cặp tinh quan quen thuộc trong thành ngữ Nam Tào Bắc Đẩu của người Việt: bên trái là Nam Tào (gốc từ chòm sao Nam Đẩu sáu ngôi) giữ sổ trường sinh ghi ngày đầu thai và phúc thọ, còn bên phải là Bắc Đẩu (chòm sao Bắc Đẩu bảy ngôi) uy linh ghi chép hạn số tử sinh.

Vây quanh tòa Tử Vi là Nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao chia đều bốn phương Đông Thanh Long, Bắc Huyền Vũ, Tây Bạch Hổ, Nam Chu Tước dọc hoàng đạo) và Cửu tinh (chín ngôi sao lớn chiếu mệnh hằng năm gồm Nhật, Nguyệt, Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, La Hầu, Kế Đô trong tục dâng sao giải hạn đầu xuân).

Khổ thứ chín là tâm điểm bản lề của toàn bài văn, nơi nhan đề tác phẩm xuất hiện trọn vẹn: Hội Công Đồng Tứ phủ vạn linh. Trăm quan văn võ khắp ba cõi Thiên, Địa, Thủy nay tề tựu về một hội đồng duy nhất của bốn phủ (Thiên phủ miền trời, Địa phủ miền đất, Thoải phủ miền nước, Nhạc phủ miền rừng núi) cùng muôn vàn thánh linh bản địa Việt Nam.

Ngay tại câu sáu chữ Cửu trùng Thánh Mẫu thiên đình, tiếng đàn nguyệt và nhịp phách chuyển hẳn từ điệu Thổng sang điệu Phú nói trang nhã mà tha thiết để đón các Đức Thánh Mẫu xuất hiện. Cửu trùng Thánh Mẫu là Đức Mẫu Cửu Trùng Thiên ngự chín tầng mây đỏ, tiếp ngay dưới là Bán Thiên Công Chúa (tôn hiệu của Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh, còn gọi là Bà Chúa Bán Thiên nắm quyền cai quản lưng trời) cùng đôi thị nữ tiên cô Quế Hoa và Thị Quỳnh hầu cận hai bên tả hữu.

Khổ thứ mười khép lại bốn mươi câu đầu trong sắc đỏ rực rỡ của Thiên phủ và uy danh của hàng Thánh Mẫu Việt Nam. Hình ảnh khăn đào áo thắm vẽ nên đoàn tiên nữ mặc sắc đỏ hồng của miền trời, tự do ra vào cung Quảng Hàn (cung điện trên mặt trăng trong cổ thi, gợi nhớ gốc tiên cung trăng của Mẫu).

Câu ba mươi chín xưng danh một tín ngưỡng nữ thần biển cả lừng danh của dải đất miền Trung đã hội nhập sâu vào điện thần Tứ Phủ: Cờn Môn tứ vị vua bà, tức Tứ Vị Thánh Nương được thờ chính tại Đền Cờn bên cửa biển Cờn thuộc phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An (phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai cũ, xa xưa thuộc huyện Quỳnh Lưu), gắn với truyền thuyết Thái hậu Dương Nguyệt Quả và các công chúa nhà Nam Tống trôi dạt vào cửa Cờn hiển linh che chở thuyền bè vượt sóng dữ. Câu bốn mươi kết đọng toàn bộ phần thượng tầng bằng lời thỉnh Công Đồng Thánh Mẫu, Tam Tòa Chúa Tiên: ba ngôi Thánh Mẫu tối cao gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (sắc đỏ), Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn (sắc xanh) và Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ (sắc trắng).