Bangladesh

Thánh đường gạch lớn nhất Bangladesh, dựng thế kỷ 15 trong thành Khalifatabad (nay là Bagerhat) bên rìa rừng ngập mặn Sundarbans do Ulugh Khan Jahan lập. Tuy mang tên Sáu Mươi Vòm, mái có 77 vòm nhỏ, bên trong là một rừng cột đá mảnh chia bảy gian dọc và mười một gian sâu.

Di sản Thế giới UNESCO (Thành phố thánh đường lịch sử Bagerhat, 1985)Shatgumbad, Bagerhat Sadar, huyện Bagerhat, phân vùng Khulna

Ảnh: Faisal Photography, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Thánh đường Quốc gia của Bangladesh tọa lạc tại trung tâm thủ đô Dhaka, khởi công ngày 27 tháng 1 năm 1960 và hoàn thành năm 1968 theo bản thiết kế của kiến trúc sư Abdulhusein M. Thariani. Thay vì dựng mái vòm lớn truyền thống trên chính điện, tòa sảnh cầu nguyện 8 tầng cao 99 bộ Anh (30,18 mét) mang hình khối lập phương trắng mô phỏng thánh điện Kaaba tại Makkah, có sức chứa hơn 40.000 tín đồ và là trụ sở của Quỹ Hồi giáo Bangladesh.

Thánh đường Quốc gia của BangladeshTopkhana Road, Purana Paltan, Dhaka 1000, Bangladesh (বায়তুল মোকাররম, ঢাকা)

Ảnh: CAPTAIN RAJU, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền Ấn Độ giáo linh thiêng bậc nhất và được công nhận là Đền Quốc gia của Bangladesh năm 1996, khởi dựng từ thế kỷ 12 dưới triều vua Ballal Sen của vương triều Sena để thờ nữ thần Dhakeshwari (hóa thân của Durga, nguồn gốc tên gọi thủ đô Dhaka). Được tôn kính như một Shakti Peetha cổ đại nơi viên ngọc trên vương miện của Sati rơi xuống, quần thể nổi bật với chính điện Ba Gian (Tin-konja) và cụm bốn ngôi đền Shiva đồng dạng do tướng Man Singh trùng tu vào thế kỷ 16.

Đền Quốc gia của Bangladesh (1996)Dhakeshwari Road, Bakshi Bazar, Lalbagh, Old Dhaka, Bangladesh (ঢাকেশ্বরী রোড, লালবাগ, ঢাকা)

Ảnh: Ishrat jahan, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Một trong những đại học tu viện Phật giáo (Mahavihara) lớn nhất thế giới cổ đại ở phía nam dãy Himalaya, do hoàng đế Dharmapala của Đế chế Pala xây dựng vào cuối thế kỷ 8 tại Paharpur (huyện Naogaon). Quần thể hình tứ giác rộng khoảng 11 héc-ta gồm 177 tăng phòng bao quanh ngôi đại tháp trung tâm có mặt bằng hình chữ thập bậc thang đính khoảng 2.000 tấm phù điêu đất nung cổ còn tại chỗ, từng là nơi tu học của Đại sư Atisha Dipankara Srijnana và được công nhận là Di sản Thế giới UNESCO năm 1985.

Di sản Thế giới UNESCO (1985)Paharpur, Badalgachhi Upazila, Naogaon District, Rajshahi Division, Bangladesh (পাহাড়পুর, নওগাঁ)

Ảnh: Abdulmominbd, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kiệt tác kiến trúc đền thờ bằng đất nung (terracotta) vùng Bengal bên bờ sông Dhepa thuộc huyện Dinajpur, do Maharaja Pran Nath khởi công năm 1704 và con nuôi là Maharaja Ram Nath hoàn thành năm 1752 để thờ thần Krishna (Kanta Jiu) và Rukmini. Nguyên thủy mang cấu trúc cửu tháp (Navaratna) ba tầng trước khi chín chóp tháp bị sập trong trận đại địa chấn năm 1897, toàn bộ tường đền từ chân móng lên tới mái vẫn giữ nguyên khoảng 15.000 tấm phù điêu đất nung chạm khắc liên hoàn sử thi Ramayana, Mahabharata và đời sống xã hội Bengal thế kỷ 18.

Di tích Quốc gia Bangladesh, Danh sách dự kiến UNESCO (1999)Kantanagar, Kaharole Upazila, Dinajpur District, Rangpur Division, Bangladesh (কান্তনগর, দিনাজপুর)

Ảnh: Shahnoor Habib Munmun, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Quần thể lăng mộ gạch một vòm cổ kính nằm bên bờ bắc hồ nước ngọt Thakur Dighi tại thị xã Bagerhat ở rìa rừng ngập mặn Sundarbans, nơi an nghỉ của vị thánh nhân Sufi và nhà khai khẩn Ulugh Khan Jahan (mất ngày 25 tháng 10 năm 1459). Bên trong lăng là quan quách bằng đá bazan đen khắc chữ Thuluth và Naskh tuyệt mỹ ghi rõ ngày mất của ngài, bên ngoài là bậc thềm đá dẫn xuống mặt hồ rộng lớn nơi đàn cá sấu đầm lầy linh thiêng sinh sống qua nhiều thế hệ.

Thuộc Di sản Thế giới UNESCO Thành phố Thánh đường lịch sử Bagerhat (ghi danh năm 1985, số 321)Bờ bắc hồ Thakur Dighi (Khan Jahan Ali Dighi), xã Shatgumbad, huyện Bagerhat Sadar, tỉnh Bagerhat, vùng Khulna

Ảnh: Babul abdul malek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi thánh đường gạch nung mặt bằng vuông điển hình của phong cách kiến trúc Khan-e-Jahan thế kỷ 15 nằm bên bờ tây hồ Thakur Dighi tại Bagerhat. Bốn cột đá thanh mảnh ở trung tâm chia lòng nhà thành chín gian vuông bằng nhau đỡ chín mái vòm bán cầu phía trên, kết hợp cùng ba hốc cầu nguyện mihrab bằng đất nung chạm hoa sen, dây leo và chuỗi chuông tinh xảo trên bức tường qibla phía tây.

Thuộc Di sản Thế giới UNESCO Thành phố Thánh đường lịch sử Bagerhat (ghi danh năm 1985, số 321)Bờ tây hồ Thakur Dighi, gần Lăng mộ Khan Jahan Ali, xã Shatgumbad, huyện Bagerhat Sadar, tỉnh Bagerhat, vùng Khulna

Ảnh: Nasir Khan Saiakt, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Viên ngọc kiến trúc rực rỡ nằm giữa khu phố cổ Armanitola của thủ đô Dhaka, do Mirza Golam Pir khởi dựng vào đầu thế kỷ 19 và được thương gia Ali Jan Bepari trùng tu năm 1926 bằng nghệ thuật khảm mảnh gốm sứ Chini Tikri độc đáo. Hàng trăm ngôi sao năm cánh màu xanh lam và trắng trên năm mái vòm cẩm thạch trắng cùng bức tranh gốm núi Phú Sĩ Nhật Bản biến nơi đây thành điểm hành lễ và chiêm ngưỡng mỹ thuật nổi tiếng bậc nhất Old Dhaka.

Di tích kiến trúc Hồi giáo tiêu biểu của thủ đô Dhaka (Nghệ thuật khảm gốm sứ Chini Tikri)Đường Abul Khairat Road, khu phố Armanitola, khu phố cổ Old Dhaka, thủ đô Dhaka

Ảnh: Subarashitours, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kiệt tác kiến trúc thời Hồi quốc Bengal nằm ở cực nam cố đô Gaur thuộc huyện Shibganj, tỉnh Chapai Nawabganj, do quan đại thần Wali Muhammad xây dựng dưới triều Sultan Alauddin Husain Shah (1493 tới 1519). Toàn bộ tường gạch được ốp đá bazan đen chạm khắc tinh xảo như thêu dệt, trên mái gồm mười hai vòm bán cầu và ba vòm chau-chala dáng mái nhà tranh Bengal từng được thếp vàng óng ánh nên mang tên Thánh đường Vàng Nhỏ.

Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt của Bangladesh (Viên ngọc kiến trúc Hồi quốc Bengal tại cố đô Gaur)Khu Firozpur thuộc cố đô Gaur, xã Shahbajpur, huyện Shibganj, tỉnh Chapai Nawabganj, vùng Rajshahi

Ảnh: Rocky Masum This work was made by Masum-al-Hasan Rocky and released under the license(s) stated below. Please feel free, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi thánh đường gạch mười vòm lộng lẫy nằm bên bờ tây hồ nước lớn Bagha Dighi cách thành phố Rajshahi khoảng bốn mươi cây số về phía đông nam, được Sultan Nasiruddin Nasrat Shah xây dựng năm 1523 tới 1524 (930 AH). Nổi tiếng với nghệ thuật phù điêu đất nung chạm hình trái xoài Rajshahi, hoa lựu và dây leo tinh mỹ cùng quần thể lăng mộ các vị thánh Sufi dòng Hazrat Shah Daulah, nơi đây tổ chức hội chợ truyền thống Bagha Mela suốt hơn năm thế kỷ qua.

Di tích khảo cổ quốc gia của Bangladesh (biểu tượng di sản trên tờ tiền giấy 50 Taka)Thị trấn Bagha, huyện Bagha, tỉnh Rajshahi, vùng Rajshahi

Ảnh: Rangan Datta Wiki, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Được mệnh danh là Viên ngọc đen của Bengal (Kala Ratna), Thánh đường Kusumba tại huyện Manda, tỉnh Naogaon được quan đại thần Sulaiman xây dựng vào năm 1558 tới 1559 (966 AH) dưới triều Sultan Ghiyasuddin Bahadur Shah I. Toàn bộ tường gạch được bọc kín bằng những khối đá bazan đen xám chạm trổ hoa văn tinh tế, bên trên lợp sáu mái vòm bán cầu và bên trong có lầu cầu nguyện hoàng gia hai tầng bằng đá chạm trổ cầu kỳ nhìn ra hồ nước cổ Kusumba Dighi.

Di tích khảo cổ quốc gia của Bangladesh (Viên ngọc đen của Bengal, biểu tượng trên tờ tiền giấy 5 Taka)Làng Kusumba, huyện Manda, tỉnh Naogaon, vùng Rajshahi

Ảnh: Babul abdul malek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Trung tâm đại học tu viện Phật giáo cổ đại nằm trên dải đồi đất đỏ Lalmai - Mainamati tại Comilla, nguyên mang tên Bhavadeva Mahavihara theo tên vị vua sáng lập Bhavadeva của vương triều Deva vào cuối thế kỷ 7 đầu thế kỷ 8 SCN. Quần thể hình vuông mỗi cạnh dài gần 168 mét quy tụ 115 tăng phòng vây quanh ngôi đại tháp trung tâm hình chữ thập đính phù điêu đất nung, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy hàng trăm tượng Phật bằng đồng, bia đồng và tiền vàng cổ.

Di tích khảo cổ quốc gia trọng điểm của Bangladesh (Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO Mainamati - Lalmai)Đồi Lalmai - Mainamati, khu Kotbari, huyện Comilla Sadar Dakshin, tỉnh Comilla, vùng Chittagong

Ảnh: Yousuf enterprise, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kinh đô Pundranagara cổ xưa nhất của vùng Bengal nằm bên bờ tây sông thiêng Karatoya tại tỉnh Bogra, có lịch sử liên tục từ thời Đế chế Maurya thế kỷ 3 TCN (minh chứng qua tấm bia đá chữ Brahmi cổ nhất Bangladesh) và từng được Đại sư Huyền Trang viếng thăm vào thế kỷ 7 SCN khi nơi đây có hai mươi tu viện với hơn ba nghìn vị tăng. Cách tường thành phía nam hai cây số là đài tháp bậc thang Gokul Medh hùng vĩ kết cấu từ 172 ô gạch xếp tầng đỡ bảo tháp Phật giáo cổ đại.

Đô thị khảo cổ cổ xưa nhất của Bangladesh (Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO, số 1208)Bờ tây sông Karatoya, xã Mahasthan và làng Gokul, huyện Shibganj, tỉnh Bogra (Bogura), vùng Rajshahi

Ảnh: Md Mukul, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể đền đài Ấn Độ giáo lịch sử lớn và tập trung dày đặc nhất tại Bangladesh tọa lạc quanh hồ nước thiêng Shiva Sarobar và dinh thự Puthia Rajbari ở huyện Puthia, tỉnh Rajshahi. Được các vị vương công và hoàng hậu dòng họ Puthia Raj kiến tạo từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19, quần thể quy tụ ngôi đền năm tháp Bhubaneshwar Shiva Mandir lớn nhất cả nước (dựng năm 1823 tới 1829), hai ngôi đền Govinda Mandir chạm khắc phù điêu đất nung tinh xảo về sử thi Ramayana và Krishna, đền bát giác Jagannath và đài hội xuân Dol Mandir bốn tầng.

Quần thể đền cổ Ấn Độ giáo bằng gạch nung lớn nhất Bangladesh (Di tích Quốc gia bảo tồn)Thị trấn Puthia, huyện Puthia (Puthia Upazila), tỉnh Rajshahi, vùng Rajshahi

Ảnh: Nahid.rajbd, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền cổ thờ Thần Shiva dưới danh hiệu Adinath (Đấng Khởi Nguyên) và Nữ thần tám tay Ashtabhuja Durga tọa lạc trên đỉnh đồi Mainak cao 85 mét của đảo Maheshkhali ngoài khơi bờ biển Cox's Bazar. Gắn liền với truyền thuyết vua Ravana trong sử thi Ramayana từng đặt biểu tượng Shiva Lingam xuống đỉnh đồi Mainak và dòng tu khổ hạnh Nath Yogi vùng Bengal, ngôi đền nhìn thẳng ra eo biển Maheshkhali và vịnh Bengal, nổi tiếng với cặp hồ nước ngọt cổ trên đỉnh đồi và đại hội Adinath Mela kéo dài nửa tháng mỗi dịp lễ Maha Shivaratri.

Đền thờ Thần Shiva trên đảo biển duy nhất và linh thiêng bậc nhất vùng vịnh BengalĐỉnh đồi Mainak (Mainak Hill), làng Thakurtala, Gorakghata, đảo Maheshkhali, tỉnh Cox's Bazar

Ảnh: Salim_Khandoker, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ngôi tự viện Phật giáo đầu tiên được kiến lập tại thủ đô Dhaka thời hiện đại vào năm 1960 bởi Đức Tăng thống Jyotipal Mahathero trên khuôn viên rộng hơn 1,8 héc-ta tại khu Basabo, đường Atish Dipankar. Vừa là trụ sở Hội Truyền bá Văn hóa Phật giáo Bangladesh và nơi đón tiếp Quốc vương Thái Lan Bhumibol Adulyadej năm 1962, ngôi chùa vừa nổi tiếng với đại tượng Phật đứng thếp vàng cao 12 mét bên hồ sen, bảo tháp lưu giữ tro cốt Đại sư Atish Dipankar, cô nhi viện nuôi dạy hàng trăm trẻ mồ côi và truyền thống phát phần ăn Iftar mỗi chiều tháng Ramadan cho người dân Hồi giáo nghèo quanh chùa.

Tự viện Phật giáo đầu tiên và trung tâm Phật giáo Nam tông lớn nhất tại thủ đô DhakaĐường Atish Dipankar Road, khu Basabo, quận Sabujbagh (Sabujbagh Thana), thủ đô Dhaka

Ảnh: Ifteebd10, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể bảo tháp và chùa Phật giáo Nam tông (Theravada) rực rỡ sắc vàng tọa lạc trên đỉnh đồi Pulpara cao 60 mét tại khu Balaghata, tỉnh Bandarban, nhìn xuống dòng sông Sangu uốn lượn giữa vùng đồi Chittagong. Được Hòa thượng U Pannya Jota Mahathero khởi dựng từ năm 1995 tới năm 2000 theo kiến trúc tháp Zedi truyền thống của người Marma và Arakan, nơi đây tôn trí bốn viên Xá lợi Phật thiêng liêng do Giáo hội Tăng già Myanmar trao tặng năm 1994 cùng hồ nước thiêng Debota Pukur nằm ngay trên đỉnh núi.

Bảo tháp Phật giáo Nam tông (Theravada Zedi) lớn nhất Bangladesh và nơi tôn trí Xá lợi Phật quốc bảoĐồi Pulpara, khu Balaghata, cách trung tâm thị xã Bandarban 4 km, tỉnh Bandarban, vùng đồi Chittagong

Ảnh: Moheen Reeyad, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tâm điểm di sản Phật giáo Nam tông của huyện cổ Ramu bên bờ sông Bakkhali thuộc tỉnh Cox's Bazar, bao gồm ngôi cổ tự Lama Para Kyaung do quý tộc người Rakhine là U Thangnyo Chaudhury dựng năm 1800 với đại hồng chung đồng khắc chữ Pali, cổ tự Ramkot trên đồi gắn với dấu tích vua A Dục và chùa Vimukti Bibartanam gần căn cứ Ramu nơi tôn trí pho tượng Phật nhập Niết bàn thếp vàng dài 100 bộ (30,5 mét) lớn nhất Bangladesh. Sau đợt đại trùng tu năm 2013, quần thể trở thành biểu tượng của sức sống văn hóa Rakhine và tinh thần đoàn kết tôn giáo.

Quần thể tự viện Phật giáo cổ truyền Rakhine và Barua tiêu biểu nhất vùng duyên hải Cox's BazarLàng Lama Para và Merongloa, bên bờ sông Bakkhali, huyện Ramu (Ramu Upazila), tỉnh Cox's Bazar

Ảnh: TASBIR SOHAM, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi thánh đường Công giáo cổ xưa nhất còn tồn tại ở thủ đô Dhaka được các tu sĩ dòng Thánh Âu Tinh (Augustinians) người Bồ Đào Nha xây dựng vào năm 1677 tại khu Tejgaon. Mang kiến trúc giao thoa độc đáo giữa vương cung thánh đường Bồ Đào Nha và vòm cửa đa thùy thời Mughal với nền gạch lát hàng chục tấm bia mộ cổ bằng chữ Bồ Đào Nha, Latinh và Armenia từ năm 1725, khuôn viên nhà thờ hiện là một trong những giáo xứ đông tín hữu nhất Bangladesh và từng đón Giáo hoàng Phanxicô đến cầu nguyện vào tháng 11 năm 2017.

Nhà thờ Công giáo cổ nhất còn bảo tồn nguyên vẹn tại thủ đô Dhaka (dựng năm 1677)Khu Tejturipara, đường Farmgate đi Tejgaon (cạnh trường Holy Cross College), quận Tejgaon, thủ đô Dhaka

Ảnh: Mahbubur, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Quần thể lăng mộ và thánh đường linh thiêng bậc nhất Bangladesh tọa lạc trên đồi Dargah Mahalla giữa trung tâm thành phố Sylhet, nơi an nghỉ của đại thánh Sufi dòng Suhrawardiyya là Hazrat Shah Jalal al-Mujarrad (1271 tới 1346), bậc hiền nhân đã cùng 360 đệ tử mang ánh sáng Hồi giáo và thông điệp bác ái đến vùng đông bắc Bengal vào năm 1303 và từng được nhà du hành Ibn Battuta đến diện kiến năm 1345. Quần thể nổi tiếng với lăng mộ trên đồi, thánh đường ba mái vòm thời Mughal, hồ cá thiêng Gajar, giếng nước Zamzam và đàn chim bồ câu Jalali gắn bó suốt bảy thế kỷ.

Thánh địa hành hương Sufi (Dargah) linh thiêng và danh tiếng bậc nhất BangladeshĐường Dargah Gate Road, khu Dargah Mahalla, trung tâm thành phố Sylhet, vùng Sylhet

Ảnh: Anjon singha, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons