Thi Thiên 23: Đức Giê-hô-va Là Đấng Chăn Giữ Tôi, Nguyên Văn Hebrew, Bản 1926 Và Giải Nghĩa Từng Câu

Câu mở đầu chỉ có bốn chữ Hebrew. Chữ đầu là Danh riêng của Thiên Chúa trong Kinh Thánh Hebrew, bốn phụ âm YHWH. Người Do Thái không đọc Danh ấy lên mà đọc thay bằng Adonai, nghĩa là Chúa của tôi. Bản 1926 ghi là Đức Giê-hô-va, theo lối đọc Jehovah vốn ra đời khi người châu Âu ghép bốn phụ âm ấy với các dấu nguyên âm của chữ Adonai. Bản King James in chữ LORD bằng chữ hoa để đánh dấu chỗ ấy.

Chữ רֹעִי, ro'i, là động tính từ của động từ ra'ah, chăn, cho ăn cỏ, kèm hậu tố của tôi. Nghĩa sát chữ là người đang chăn tôi. Bản 1926 dịch là Đấng chăn giữ tôi, thêm chữ Đấng để tỏ lòng tôn kính, và chọn chữ chăn giữ chứ không chỉ chăn, tức nhấn cả phần canh giữ lẫn phần nuôi ăn. Đây là chữ chọn khéo, vì người chăn ở vùng đồi Giu-đa xưa làm đủ cả hai việc: tìm cỏ và giữ bầy khỏi thú dữ.

Vế sau לֹא אֶחְסָר, lo echsar, nghĩa là tôi sẽ không thiếu. Động từ tiếng Hebrew ở thể chưa hoàn thành, dịch được là tôi không thiếu hay tôi sẽ không thiếu. Bản 1926 dịch tôi sẽ chẳng thiếu thốn gì, thêm chữ gì cho trọn câu tiếng Việt. Các nhà chú giải lưu ý rằng câu này nói về cái đủ của con chiên trong tay người chăn, không liệt kê những thứ con chiên muốn có.

Chữ נְאוֹת, ne'ot, chỉ những bãi chăn thả, và דֶּשֶׁא, deshe, là cỏ non mới mọc. Ở vùng đồi khô, cỏ non chỉ có theo mùa và theo chỗ, nên tìm được bãi cỏ non đã là công của người chăn. Bản 1926 dịch đồng cỏ xanh tươi, bản King James dịch green pastures, cả hai sát nghĩa.

Động từ יַרְבִּיצֵנִי, yarbitseni, nghĩa sát là làm cho tôi nằm xuống, chữ dùng cho súc vật nằm nghỉ. Bản 1926 dịch khiến tôi an nghỉ. Người chăn cừu đời xưa và nhiều nhà chú giải về sau đều ghi rằng con chiên chỉ nằm xuống khi đã no và không còn sợ, nên chữ này gói cả hai ý đủ ăn và yên lòng.

Cụm מֵי מְנֻחוֹת, mei menuchot, nghĩa sát là nước của những chỗ nghỉ. Chữ menuchah chỉ sự nghỉ ngơi, chỗ dừng chân. Có hai cách hiểu: nước lặng, không chảy xiết, để chiên uống được, hoặc nước ở nơi dừng nghỉ trên đường đi. Bản 1926 dịch mé nước bình tịnh, tức bờ nước yên lặng, nghiêng về cách hiểu thứ nhất, cũng như bản King James still waters. Chữ mé trong tiếng Việt cũ là bờ, cạnh.

Đây là một trong những chỗ khó nhất của bài. Chữ נֶפֶשׁ, nefesh, trong tiếng Hebrew không trùng với chữ linh hồn theo nghĩa triết học về sau. Nghĩa gốc của nó là hơi thở, cổ họng, sự sống, và rộng ra là cả con người đang sống. Bản 1926 dịch linh hồn tôi, bản King James dịch my soul, đều theo lối dịch truyền thống.

Động từ יְשׁוֹבֵב, yeshovev, đến từ gốc shuv, quay về, trở lại. Nghĩa sát chữ là làm cho quay về. Vì thế có hai cách hiểu. Cách thứ nhất đọc câu này là hồi sức cho tôi, trả lại sức sống cho con người mệt lả, như cỏ và nước ở câu trước trả sức cho bầy chiên. Cách thứ hai nghe trong chữ shuv cái ý đem tôi quay trở lại, như người chăn đi tìm con chiên lạc, và một số nhà chú giải Kitô Giáo nối cách hiểu ấy với sự ăn năn.

Bản 1926 dịch bổ lại, chữ Việt cũ nghĩa là bồi bổ lại, làm cho khỏe lại, tức nghiêng về cách hiểu thứ nhất. Người đọc hôm nay có thể hiểu gần đúng câu này là Ngài làm cho tôi hồi sức.

Chữ מַעְגָּל, ma'gal, chỉ vệt đường mòn, vết bánh xe, lối đi đã có người đi. Chữ צֶדֶק, tsedek, là sự công chính, sự ngay đúng. Cụm này hiểu được theo hai tầng. Tầng sát hình ảnh là những lối đi đúng, tức lối dẫn tới nơi cần tới, không lạc vào vực. Tầng đạo lý là những nẻo công chính, lối sống ngay thẳng. Nhiều nhà chú giải cho rằng bài thơ cố ý để cả hai tầng cùng vang lên.

Bản 1926 dịch các lối công bình. Chữ công bình ở đây là lối nói cũ của công bằng, nhưng trong ngôn ngữ các hội thánh Tin Lành Việt Nam nó mang nghĩa rộng hơn, là sự ngay chính trước mặt Thiên Chúa, chứ không chỉ là chia phần đều nhau.

Vế cuối לְמַעַן שְׁמוֹ, lema'an shemo, là vì cớ danh Ngài. Trong tiếng Hebrew, danh không chỉ là cái tên mà là chính con người và tiếng tăm của người mang tên. Người chăn dẫn bầy đi đúng lối vì đó là việc của người chăn và vì danh dự của người chăn, không phải vì con chiên đã làm gì để đáng được dẫn.

Đây là cụm được biết nhiều nhất trong bài. Chữ גֵּיא, gei, là thung lũng, khe núi, và bản 1926 dịch bằng chữ trũng, chữ Việt chỉ chỗ đất thấp lõm xuống giữa hai bên cao.

Chữ צַלְמָוֶת, tsalmavet, được các nhà Masorete ghi dấu như một chữ ghép từ tsel, bóng, và mavet, sự chết. Theo cách đọc ấy, bản Hy Lạp Bảy Mươi, bản King James và bản 1926 đều dịch là bóng chết, the shadow of death. Nhiều nhà ngữ học hiện đại thì cho rằng chữ này vốn là tsalmut, từ một gốc có nghĩa là tối, và nghĩa của nó là bóng tối dày đặc. Chữ này xuất hiện nhiều lần trong Kinh Thánh Hebrew, phần lớn trong sách Gióp, và ở nhiều chỗ nó chỉ bóng tối nói chung chứ không nhất thiết liên quan tới sự chết.

Hai cách đọc dẫn tới hai sắc thái. Đọc là trũng bóng chết thì câu thơ nói về nỗi nguy tới tính mạng, và vì thế bài được đọc nhiều trong lễ tang. Đọc là thung lũng tối tăm thì câu thơ nói về mọi quãng tối trong đời, trong đó có sự chết mà không chỉ có sự chết. Cả hai cách đều có người theo, và nguyên văn có dấu của bản Masoretic ủng hộ cách thứ nhất.

Chữ רָע, ra', là điều dữ, điều xấu, cái hại. Bản King James dịch evil, bản 1926 dịch tai họa, nghiêng về nghĩa điều hại xảy tới chứ không về nghĩa cái ác đạo đức.

Ba chữ này nghĩa sát là vì Ngươi ở với tôi. Chữ אַתָּה, attah, là đại từ ngôi thứ hai, tức người nói đang nói thẳng với Thiên Chúa. Cho tới câu này, bài thơ nói về Đức Giê-hô-va ở ngôi thứ ba: Ngài khiến tôi, Ngài dẫn tôi. Từ đây trở đi, người nói quay sang nói với Ngài.

Bản 1926 giữ được chỗ chuyển ấy bằng cách đổi từ Ngài sang Chúa. Trong tiếng Việt, chữ Chúa ở đây là lời gọi trực tiếp, như thưa với người đối diện, nên người đọc bản 1926 cũng cảm được chỗ đổi giọng dù tiếng Việt không có đại từ ngôi thứ hai dành riêng cho Thiên Chúa.

Người chăn đời xưa mang theo hai món. שֵׁבֶט, shevet, là cây gậy ngắn và nặng, có khi đầu to, dùng để đuổi thú dữ và cũng dùng để đếm chiên khi chúng đi qua bên dưới. מִשְׁעֶנֶת, mish'enet, từ gốc có nghĩa là tựa vào, là cây gậy dài để chống khi đi đường núi và để lùa, đỡ con chiên. Bản 1926 dịch là cây trượng và cây gậy, bản King James dịch thy rod and thy staff.

Điều đáng để ý là cả hai món, kể cả món dùng để đánh, đều được nói là an ủi tôi. Động từ יְנַחֲמֻנִי, yenachamuni, nghĩa là làm cho tôi được yên lòng. Con chiên yên lòng khi thấy cây gậy vì cây gậy cho biết người chăn đang ở đó. Có nhà chú giải hiểu cây gậy ngắn là để che chở và cây gậy dài là để dẫn dắt, có nhà chú giải hiểu cây gậy ngắn còn là để sửa kỷ luật, và cả hai cách đều thấy trong các sách giải.

Tới câu 5, hình ảnh đổi hẳn. Chữ שֻׁלְחָן, shulchan, là cái bàn, và động từ arach là bày ra, dọn ra theo thứ tự. Bản 1926 dịch sát chữ Chúa dọn bàn cho tôi, trong tiếng Việt nghĩa là dọn bữa ăn cho tôi. Người đọc hôm nay nên hiểu chữ bàn ở đây là bàn tiệc, không phải món đồ gỗ.

Có hai cách hiểu câu này. Phần đông nhà chú giải cho rằng hình ảnh người chăn đã nhường chỗ cho hình ảnh chủ nhà đãi khách. Theo phong tục chiêu đãi của vùng Cận Đông xưa, người đã được mời ngồi vào bàn của chủ nhà thì được chủ nhà che chở, nên kẻ thù đứng nhìn mà không làm gì được. Một số ít nhà chú giải cố giữ hình ảnh người chăn tới cuối và hiểu cái bàn là bãi cỏ người chăn dọn sẵn cho chiên giữa chốn có thú rình. Cách hiểu thứ nhất phổ biến hơn.

Chữ צֹרְרָי, tsorerai, là những kẻ gây khó cho tôi, những kẻ ép tôi. Bản 1926 dịch kẻ thù nghịch tôi. Bài thơ không nói kẻ thù biến mất. Nó nói bữa tiệc được dọn ngay trước mặt họ.

Động từ דִּשַּׁנְתָּ, dishanta, có gốc nghĩa là làm cho béo, làm cho mỡ màng. Dùng với dầu, nó chỉ việc thoa dầu thơm lên đầu khách, một cử chỉ tiếp đãi quen thuộc của vùng khô nóng. Đây không phải chữ mashach dùng cho lễ xức dầu phong vua hay phong thầy tế lễ. Bản 1926 dịch Chúa xức dầu cho đầu tôi, và người đọc tiếng Việt dễ nghĩ ngay tới nghi lễ xức dầu. Nguyên văn nghiêng về nghĩa chủ nhà rưới dầu thơm đãi khách quý.

Cụm כּוֹסִי רְוָיָה, kosi revayah, gồm chữ kos, chén, và revayah, sự no nê, sự thấm đẫm, từ gốc chỉ việc uống cho đã khát. Nghĩa sát là chén tôi là sự dư dật. Bản 1926 dịch Chén tôi đầy tràn, bản King James dịch my cup runneth over, cả hai đều thêm hình ảnh nước tràn ra ngoài miệng chén để nói ý thừa thãi. Đó là cách dịch lấy ý, và là một trong những câu dịch đã thành thành ngữ trong cả tiếng Anh lẫn tiếng nói của tín đồ Việt Nam.

Chữ טוֹב, tov, là điều tốt, phước lành. Chữ חֶסֶד, chesed, là một trong những chữ khó dịch nhất của Kinh Thánh Hebrew. Nó chỉ lòng thương giữ trọn giao ước, sự tử tế trung tín không bỏ, và các bản dịch phải chọn một mặt của nó. Bản King James chọn mercy, bản 1926 chọn sự thương xót.

Động từ יִרְדְּפוּנִי, yirdefuni, từ gốc radaf, là đuổi theo, chữ thường dùng cho kẻ thù đuổi đánh. Đây là chỗ bản 1926 dịch nhẹ hơn nguyên văn. Bản 1926 dịch sẽ theo tôi, bản King James dịch shall follow me. Nguyên văn nói phước lành và lòng thương săn đuổi người nói, dùng đúng chữ mà sách Thi Thiên nhiều lần dùng cho kẻ thù đuổi bắt người cầu nguyện. Nhiều nhà chú giải thấy trong đó một phép đảo ngược có chủ ý: người nói không bị kẻ thù đuổi, mà bị điều lành đuổi theo.

Chữ đầu câu אַךְ, ach, có thể hiểu là quả thật hoặc chỉ có. Bản 1926 dịch Quả thật. Hiểu theo nghĩa thứ hai thì câu thơ nói rằng thứ duy nhất đuổi theo tôi là phước lành và lòng thương.

Câu cuối có hai chỗ các bản hiểu khác nhau. Chỗ thứ nhất là động từ וְשַׁבְתִּי, veshavti. Theo dấu nguyên âm của bản Masoretic, chữ này thuộc gốc shuv, nghĩa là tôi sẽ trở lại nhà Đức Giê-hô-va. Bản Hy Lạp Bảy Mươi và nhiều bản dịch cổ đọc thành tôi sẽ ở, như thể chữ gốc là yashav, ngồi, cư ngụ. Nhiều nhà ngữ học cho rằng hình thức hiện có là cách viết gọn của chữ ở, vì đi với trong nhà thì nghĩa ở hợp hơn. Bản King James và bản 1926 đều dịch theo nghĩa ở.

Chỗ thứ hai là cụm לְאֹרֶךְ יָמִים, le'orech yamim, nghĩa sát là cho chiều dài của những ngày. Bản King James dịch for ever, đời đời. Bản 1926 dịch Cho đến lâu dài, tức sát nguyên văn hơn bản King James ở chỗ này.

Hai lối dịch mở ra hai cách hiểu. Theo cách hiểu sát nguyên văn, mà nhiều nhà chú giải Do Thái và nhiều học giả hiện đại theo, câu này nói về suốt những ngày dài của đời người, tức cả đời được gắn bó với nhà Đức Giê-hô-va, có thể là Đền Thờ. Theo cách đọc truyền thống của nhiều hội thánh Kitô Giáo, câu này còn chỉ về sự sống đời đời sau khi chết, và vì thế bản King James dịch for ever. Thư viện ghi cả hai, không chọn thay quý vị. Người đọc bản 1926 có thể để ý rằng chính bản mình đọc đã để ngỏ câu hỏi ấy bằng chữ lâu dài.