Kinh Lạy Cha: Nguyên Văn Latinh, Bản Đọc Tiếng Việt, Bản Anh Và Giải Nghĩa Từng Câu

Chữ đầu tiên của bài là Cha. Trong Kinh Thánh Hebrew, gọi Thiên Chúa là Cha có xuất hiện nhưng không nhiều, và thường theo nghĩa Cha của cả dân tộc. Các sách Phúc Âm cho thấy Chúa Giêsu gọi Thiên Chúa là Cha một cách thường xuyên, và Phúc Âm Máccô còn giữ nguyên chữ Aram Abba trong lời cầu của Ngài. Kinh Lạy Cha trao cách gọi ấy cho các môn đệ.

Chữ chúng con cũng đáng chú ý. Bài kinh không dạy nói Cha của con mà nói Cha chúng con, và mọi lời xin phía sau đều ở số nhiều: cho chúng con, tha chúng con, cứu chúng con. Người đọc một mình trong phòng vẫn nói ở số nhiều.

Chữ ở trên trời dễ bị hiểu thành một địa điểm trên bầu trời. Theo giáo nghĩa, GLHTCG số 2794 giải rằng cách nói ấy không chỉ một nơi chốn mà chỉ một cách hiện hữu, tức sự uy nghi của Thiên Chúa vượt trên mọi sự. Còn chữ Lạy đứng đầu bản tiếng Việt không có trong nguyên văn. Nó là tiếng thưa gửi cung kính của người Việt, như khi nói lạy ông, lạy bà, và được đặt vào để câu mở đầu thành một lời thưa đúng phép tiếng Việt.

Nghĩa sát chữ của dòng Latinh là xin danh Cha được thánh hóa. Nguyên văn Hy Lạp ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου dùng thể mệnh lệnh ở dạng bị động, một lối nói mà tiếng Việt không có sẵn. Kinh Thánh bản 1926 của Tin Lành dịch sát là Danh Cha được thánh.

Bản Công Giáo Việt Nam nói chúng con nguyện danh Cha cả sáng. Chữ cả ở đây là chữ cổ, nghĩa là lớn, như trong cả gan, con cả, biển cả. Cả sáng tức sáng rực, rạng rỡ lớn. Lời kinh vì vậy mang nghĩa: chúng con cầu cho danh Cha được rạng rỡ, được tôn thờ như thánh. Chữ nguyện đặt thêm người đọc vào câu, biến một lời xin ở thể bị động thành lời ước của chính người cầu.

Các nhà chú giải hiểu lời xin này theo hai hướng. Hướng thứ nhất xem đây là lời xin chính Thiên Chúa tỏ ra sự thánh thiện của danh Ngài trong lịch sử. Hướng thứ hai nhấn vào phần con người: danh Cha được thánh hóa khi người ta sống xứng với danh ấy. Theo giáo nghĩa, GLHTCG số 2807 giải rằng chữ thánh hóa ở đây trước hết không hiểu theo nghĩa làm cho nên thánh, vì chỉ Thiên Chúa mới làm cho nên thánh, mà hiểu theo nghĩa nhìn nhận là thánh và đối xử cách thánh thiện.

Chữ danh trong ngôn ngữ Kinh Thánh không chỉ là cái tên để gọi. Danh là chính con người, chính bản thân được tỏ ra. Xin cho danh Cha cả sáng tức là xin cho chính Thiên Chúa được nhận biết.

Nghĩa sát chữ: xin nước Cha đến. Chữ nước ở đây là vương quốc, triều đại, quyền cai trị, không phải nước uống và cũng không phải quốc gia hiểu theo bản đồ. Chữ Hy Lạp βασιλεία vừa có nghĩa vương quốc vừa có nghĩa vương quyền, tức việc làm vua.

Bản Việt nói nước Cha trị đến, hai chữ trị đến là đến mà cai trị, một lối ghép động từ cổ gọn gàng mà câu nói thường ngày hôm nay ít dùng. Người mới đọc đôi khi tách nhầm thành nước Cha trị, rồi đến, nên cần đọc hai chữ ấy như một khối.

Đây là chỗ các nhà chú giải cổ và mới hiểu khác nhau khá rõ. Có cách hiểu đặt lời xin vào thời sau hết, xin cho ngày Thiên Chúa hoàn tất lịch sử mau tới. Có cách hiểu đặt vào hiện tại, xin cho Thiên Chúa cai trị ngay trong lòng người và trong đời sống. Có cách hiểu của thánh Cyprianô, được GLHTCG số 2816 nhắc lại, cho rằng Nước Thiên Chúa có thể chính là Đức Kitô. Giáo nghĩa Công Giáo không chọn một bỏ hai mà xem ba lớp nghĩa ấy nối nhau.

Nghĩa sát chữ: xin ý Cha được thành, như ở trên trời, cũng ở dưới đất. Tiếng Latinh đặt trời trước, đất sau, và bản Anh giữ đúng thứ tự ấy. Bản Việt đảo lại, nói dưới đất cũng như trên trời, là cách xếp tự nhiên hơn trong câu tiếng Việt: lấy trên trời làm mẫu, xin dưới đất cũng được như thế.

Chữ thể hiện là chỗ người đọc hôm nay dễ hiểu lệch nhất. Trong tiếng Việt thường ngày bây giờ, thể hiện nghĩa là bày tỏ ra, biểu lộ ra, như thể hiện cảm xúc. Trong lời kinh, chữ ấy mang nghĩa cũ hơn: được thực hiện, được nên trọn. Kinh Thánh bản 1926 của Tin Lành dịch cùng câu này là Ý Cha được nên, cho thấy rõ nghĩa ấy.

Bản Latinh có dấu phẩy sau chữ cælo, và các nhà chú giải từ lâu đã để ý rằng vế dưới đất cũng như trên trời có thể đọc riêng cho lời xin thứ ba, hoặc đọc chung cho cả ba lời xin đầu: danh Cha, nước Cha, ý Cha, tất cả đều xin được dưới đất như trên trời. Hai cách đọc đều có người theo.

Đây là dòng khó dịch nhất của cả bài, và cái khó nằm ở một chữ Hy Lạp: ἐπιούσιον, đọc là epiousion, mà bản Việt dịch là hằng ngày. Theo GLHTCG số 2837, ngoài lời kinh này ở Mátthêu và Luca, chữ ấy không xuất hiện ở chỗ nào khác trong Tân Ước. Nhà chú giải Ôrigênê ở thế kỷ thứ ba đã ghi rằng ông không tìm thấy chữ ấy nơi một tác giả Hy Lạp nào, cũng không nghe trong lời nói thường, và cho rằng hình như các tác giả Phúc Âm đã đặt ra nó.

Vì thế từ thời cổ đã có nhiều cách hiểu. Cách thứ nhất hiểu theo thời gian: bánh cho hôm nay, cho từng ngày, nhắc lại chữ hôm nay đứng ngay sau. Đây là cách của bản Latinh cổ cotidianum và của bản Việt. Cách thứ hai hiểu theo cái cần: bánh vừa đủ để sống, không dư không thiếu. Cách thứ ba tách chữ thành epi, ở trên, và ousia, bản thể, thành bánh vượt trên bản thể. Thánh Giêrônimô theo cách này khi dịch Mátthêu trong bản Vulgata là supersubstantialem, và nhiều Giáo phụ hiểu đó là bánh Thánh Thể. Cách thứ tư nối chữ với cụm từ Hy Lạp chỉ ngày hôm sau, thành bánh cho ngày mai. Chính thánh Giêrônimô ghi lại rằng trong một sách Phúc Âm tiếng Hebrew mà ông được đọc, chỗ này là chữ mahar, nghĩa là ngày mai.

Theo giáo nghĩa, GLHTCG số 2837 giữ cùng lúc nghĩa thời gian, nghĩa cái cần cho sự sống, và nghĩa bánh sự sống là Thánh Thể. Bản Việt chọn chữ lương thực, rộng hơn chữ bánh, vì với người Việt thứ nuôi sống hằng ngày là cơm gạo chứ không phải bánh mì.

Nghĩa sát chữ: và tha cho chúng con những món nợ của chúng con. Bản Việt giữ đúng hình ảnh ấy: tha nợ chúng con. Chữ Hy Lạp trong Mátthêu là ὀφειλήματα, những món nợ, còn Luca viết ἁμαρτίας, những tội lỗi. Hai sách dùng hai chữ khác nhau cho cùng một lời xin.

Nhiều nhà chú giải lưu ý rằng trong tiếng Aram, ngôn ngữ mà giới sử học cho là Chúa Giêsu thường nói, cùng một chữ vừa có nghĩa món nợ vừa có nghĩa tội. Mátthêu giữ hình ảnh nợ, Luca nói thẳng ra là tội cho người đọc gốc Hy Lạp dễ hiểu. Chính Luca vẫn để lộ hình ảnh gốc ở vế sau, khi nói tha cho mọi người mắc nợ chúng con.

Bản Anh truyền thống ở đây lại dùng chữ trespasses, những lần xâm phạm, lỗi phạm, chứ không dùng debts. Kinh Thánh King James dịch Mátthêu 6,12 là debts, nhưng lời kinh tiếng Anh đọc trong nhà thờ từ lâu đã theo chữ trespasses, chữ mà bản King James dùng ở hai câu giải thích ngay sau bài kinh, Mátthêu 6,14 và 15, để dịch chữ Hy Lạp παραπτώματα, những lỗi phạm. Đây là ví dụ cho thấy ba bản trên trang này không phải bản nào cũng dịch từng chữ từ bản kia.

Nghĩa sát chữ: như chính chúng con cũng tha cho những người mắc nợ chúng con. Bản Việt: như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con. Chữ kẻ trong lời kinh không mang ý coi thường như trong tiếng Việt nói hôm nay. Trong lối văn cũ, kẻ chỉ đơn giản là người, như trong kẻ trên người dưới, kẻ ở người đi.

Đây là lời xin duy nhất trong bài có kèm một vế nói về việc người cầu làm. Mátthêu dùng động từ ở thì đã xong, ἀφήκαμεν, như chúng con đã tha. Luca dùng thì hiện tại, như chúng con đang tha. Bản Byzantine của Mátthêu thì có thì hiện tại giống Luca.

Các nhà chú giải cân nhắc chữ như theo hai hướng. Có người đọc nó như một thước đo: xin tha cho chúng con theo đúng mức chúng con tha người. Có người đọc nó như một điều kiện đi kèm, không phải cái giá để mua sự tha thứ, mà là dấu cho thấy lòng đã mở ra. Phúc Âm Mátthêu đặt ngay sau bài kinh, ở câu 14 và 15, hai câu giải thích chỉ riêng lời xin này, điều cho thấy tác giả xem nó là chỗ then chốt.

Nghĩa sát chữ của tiếng Latinh: và xin đừng dẫn chúng con vào cơn cám dỗ. Nguyên văn Hy Lạp καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν cũng dùng động từ mang nghĩa đưa vào, mang vào. Đọc sát chữ thì câu này như hàm ý chính Thiên Chúa có thể dẫn người ta vào cám dỗ, và đó là chỗ người đọc thường vấp.

Bản Việt nói xin chớ để chúng con sa chước cám dỗ, tức ngay từ đầu đã dịch theo nghĩa đừng để chứ không phải đừng dẫn. Chữ sa là rơi vào, sa chân, sa lưới. Chữ chước là mưu kế, mẹo lừa, như trong mưu chước. Sa chước cám dỗ vì thế là rơi vào mưu mẹo của sự cám dỗ, một hình ảnh cụ thể hơn chữ cám dỗ đứng một mình.

Theo giáo nghĩa, GLHTCG số 2846 giải rằng động từ Hy Lạp ở đây vừa có nghĩa xin đừng để chúng con đi vào cơn cám dỗ, vừa có nghĩa xin đừng để chúng con sa ngã trong cơn cám dỗ, và dẫn thư Giacôbê chương 1 câu 13 rằng Thiên Chúa không cám dỗ ai. Chữ πειρασμός trong tiếng Hy Lạp cũng rộng hơn chữ cám dỗ, còn có nghĩa thử thách. Vì vậy các nhà chú giải chia hai hướng: có người hiểu đây là những cám dỗ thường ngày, có người hiểu là cơn thử thách lớn của thời sau hết.

Nghĩa sát chữ: nhưng xin giải thoát chúng con khỏi điều dữ. Bản Việt: nhưng cứu chúng con cho khỏi sự dữ. Chữ dữ trong tiếng Việt cổ là xấu, ác, trái với lành, như trong điềm dữ, tin dữ. Sự dữ là điều ác, không phải sự hung dữ.

Chữ Hy Lạp τοῦ πονηροῦ ở cuối Mátthêu có thể hiểu hai cách, và các nhà chú giải cổ đã chia đôi từ sớm. Về văn phạm, nó có thể là giống trung, điều ác, hoặc giống đực, kẻ ác. Truyền thống Latinh thường hiểu theo nghĩa thứ nhất, nhiều Giáo phụ Hy Lạp hiểu theo nghĩa thứ hai. Theo giáo nghĩa, GLHTCG số 2851 nói rằng sự dữ ở đây không phải một điều trừu tượng mà chỉ một nhân vật, là Satan, Kẻ Dữ. Vì thế có sách kinh và bài giảng Việt Nam viết hoa thành sự Dữ.

Luca không có lời xin này. Bản của Luca dừng ở câu xin chớ để chúng con sa cám dỗ.

Amen là chữ gốc Hebrew, được giữ nguyên qua tiếng Hy Lạp, Latinh, rồi sang tiếng Việt. Theo GLHTCG số 2856, chữ ấy có nghĩa xin được như vậy. Người Việt đọc là a men.

Có một chi tiết ít người để ý. Khi đọc riêng, ở nhà hay khi lần hạt, người Công Giáo khép bài kinh bằng chữ Amen. Nhưng trong Thánh Lễ, sau câu cứu chúng con cho khỏi sự dữ không ai đọc Amen, vì linh mục nói tiếp ngay một lời nguyện nối dài lời xin cuối, rồi cộng đoàn đáp bằng câu vinh tụng. Sách lễ Latinh cũng không in chữ Amen ở chỗ ấy.