Campuchia

Đền núi Ấn Độ giáo thờ thần Vishnu do vua Suryavarman II dựng đầu thế kỷ 12, quay mặt về hướng tây, được Britannica gọi là công trình tôn giáo lớn nhất thế giới và là đỉnh cao kiến trúc Khmer. Về sau đền thành nơi thờ Phật giáo Nam tông, nay nằm trong khu Di sản Thế giới UNESCO Angkor ghi danh năm 1992.

Di sản Thế giới UNESCO (Angkor, 1992)Angkor Archaeological Park, Krong Siem Reap, Siem Reap (cách trung tâm thị xã khoảng 5,5 km về phía bắc)

Ảnh: Diego Delso, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền quốc gia ở chính tâm kinh thành Angkor Thom do vua Jayavarman VII xây dựng cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13 theo Phật giáo Đại thừa để thờ Đức Phật và Bồ Tát Quán Tự Tại Lokesvara. Công trình nổi tiếng với 37 tháp đá còn đứng vững (trong tổng số 49 hoặc 54 tháp ban đầu) tạc khoảng 200 tới 216 gương mặt mỉm cười nhìn bốn phương, cùng hai tầng hành lang phù điêu dài 1.200 mét khắc họa hơn 11.000 nhân vật lịch sử và đời sống thường nhật Khmer, thuộc Di sản Thế giới UNESCO Angkor (1992).

Di sản Thế giới UNESCO (Angkor, 1992)Angkor Thom, Angkor Archaeological Park, Krong Siem Reap, Siem Reap, Cambodia

Ảnh: Diego Delso, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ngôi chùa hoàng gia nằm ở khu phía nam Hoàng cung Campuchia tại Phnom Penh, do vua Norodom khởi dựng bằng gỗ năm 1892 (hoàn thành 1902) và được Hoàng thái hậu Sisowath Kossamak cùng Quốc vương Norodom Sihanouk tái thiết bằng bê tông ốp đá cẩm thạch năm 1962. Chánh điện lát 5.329 viên gạch bạc đúc thủ công (mỗi viên nặng hơn 1,1 kg), tôn trí tượng Phật Ngọc Lục Bảo bằng pha lê thế kỷ 19 và tượng Phật Di Lặc bằng vàng ròng nặng 90 kg đúc đầu thế kỷ 20 gắn hàng nghìn viên kim cương.

Di tích Quốc gia thuộc Quần thể Hoàng cung CampuchiaSamdech Sothearos Blvd (Street 3), Sangkat Chey Chumneas, Khan Daun Penh, Phnom Penh, Cambodia

Ảnh: plusgood, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền Ấn Độ giáo thờ thần Shiva (dưới danh hiệu Tribhuvanamahesvara, Đại Tự Tại của Ba Thế giới) được cung hiến ngày 22 tháng 4 năm 967 SCN do quốc sư Yajnavaraha cùng em trai Vishnukumara khởi dựng dưới cuối triều vua Rajendravarman II. Tạc bằng đá sa thạch hồng mịn với quy mô thu nhỏ và kỹ nghệ chạm khắc tinh xảo bậc nhất lịch sử nghệ thuật Khmer, công trình được gọi là Thành lũy của Phụ nữ và thuộc Di sản Thế giới UNESCO Angkor (1992).

Di sản Thế giới UNESCO (Angkor, 1992)Khum Tbeng, Banteay Srei District, Siem Reap Province, Cambodia (cách cụm đền chính Angkor khoảng 25 km về phía đông bắc)

Ảnh: Tsui, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Thánh điện Ấn Độ giáo thờ thần Shiva (dưới tôn hiệu Sri Sikharesvara, Chúa Tể Đỉnh Núi) tọa lạc trên đỉnh vách đá Pey Tadi cao 525 mét so với đồng bằng (625 mét so với mực nước biển) thuộc dãy núi Dângrêk ở tỉnh Preah Vihear. Được kiến tạo qua nhiều triều vua Khmer từ thế kỷ 9 tới thế kỷ 12 theo trục hành hương Bắc Nam dài 800 mét gồm 5 tầng cổng tháp gopura nối tiếp nhau vươn tới mép vực đá, công trình được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 2008.

Di sản Thế giới UNESCO (2008)Svay Chrum Village, Kan Tout Commune, Choam Khsant District, Preah Vihear Province, Cambodia

Ảnh: PsamatheM, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đại tự viện Phật giáo Đại thừa và học viện hoàng gia mang tên gốc Rajavihara do vua Jayavarman VII hiến dựng năm 1186 để hồi hướng công đức cho hoàng thái hậu Jayarajachudamani trong hóa thân Đức Phật Mẫu Bát Nhã Ba La Mật Đa. Văn bia K.273 chép nơi đây từng quy tụ 18 vị đại cao tăng, 2.740 chức sắc, 615 vũ nữ và được 79.365 cư dân phụng sự, nổi tiếng toàn cầu nhờ những bộ rễ cây tung và cây đa cổ thụ khổng lồ ôm trọn các dãy hành lang đá sa thạch.

Di sản Thế giới UNESCO (thuộc Quần thể Angkor, ghi danh năm 1992, hồ sơ số 668)Vòng tham quan Nhỏ phía đông Angkor Thom, xã Kouk Chak, thành phố Siem Reap, tỉnh Siem Reap, Campuchia (ប្រាសាទតាព្រហ្ម, ក្រុងសៀមរាប)

Ảnh: Phillip Maiwald (Nikopol), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Quần thể thành đền kiêm đại học Phật giáo Đại thừa rộng 56 hécta mang tên cổ Nagara Jayasri (Thành phố Chiến thắng Cát tường), được vua Jayavarman VII hiến dựng năm 1191 ngay trên chiến trường xưa phía đông bắc Angkor Thom để tôn vinh phụ vương Dharanindravarman II trong hình tướng Bồ Tát Quán Tự Tại Lokesvara. Văn bia K.908 ghi nhận 97.840 người phục vụ, 1.000 giảng sư cùng 430 điện thờ bao dung cả chư Phật, thần Shiva, thần Vishnu và tổ tiên trên cùng một chữ thập đồng tâm nối liền hồ Jayatataka.

Di sản Thế giới UNESCO (thuộc Quần thể Angkor, ghi danh năm 1992, hồ sơ số 668)Phía đông bắc kinh thành Angkor Thom, vòng tham quan Lớn, thành phố Siem Reap, tỉnh Siem Reap, Campuchia (ប្រាសាទព្រះខ័ន, ក្រុងសៀមរាប)

Ảnh: Satdeep Gill, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Di chỉ khảo cổ của kinh đô Isanapura thuộc vương quốc Chân Lạp thời tiền Angkor dựng bên bờ sông Steung Saen đầu thế kỷ 7 dưới triều vua Isanavarman I, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2017. Ẩn mình dưới tán rừng dầu bán thường xanh với hơn một trăm ngôi đền gạch nung chia làm ba cụm lớn Prasat Sambor, Prasat Yeah Puon và Prasat Tao, quần thể giữ lại những ngọn tháp gạch bát giác độc bản chạm nổi lâu đài bay prasada và là cái nôi khai sinh mỹ thuật Khmer cổ điển.

Di sản Thế giới UNESCO (ghi danh ngày 8 tháng 7 năm 2017, hồ sơ số 1532)Xã Sambour, huyện Prasat Sambour, cách tỉnh lỵ Kampong Thom 29 km về phía bắc, tỉnh Kampong Thom, Campuchia (ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក, ខេត្តកំពង់ធំ)

Ảnh: PsamatheM, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kinh đô ngắn ngủi nhưng kỳ vĩ mang tên cổ Lingapura hay Chok Gargyar của đế chế Khmer từ năm 928 tới năm 944 dưới triều vua Jayavarman IV và Harshavarman II, tọa lạc giữa rừng sâu huyện Kulen và được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2023. Trung tâm quần thể Prasat Thom nổi bật với kim tự tháp đá bảy tầng Prasat Prang cao 36 mét nâng bệ đại Linga Tribhuvanesvara, quy hoạch lệch trục 15 độ theo hồ chứa nước Rahal đục vào đá tự nhiên và khai sinh phong cách điêu khắc Koh Ker tràn đầy chuyển động.

Di sản Thế giới UNESCO (ghi danh ngày 17 tháng 9 năm 2023, hồ sơ số 1667)Xã Srayong, huyện Kulen, tỉnh Preah Vihear, Campuchia (ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍, ស្រុកគូលែន, ខេត្តព្រះវិហារ)

Ảnh: PsamatheM, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi cổ tự ngự trên gò đồi cao 27 mét khai sinh nên chính tên gọi thủ đô Phnom Penh (Đồi Bà Penh), gắn liền với sự tích năm 1372 bà góa phụ giàu lòng đạo Daun Penh vớt được bốn pho tượng Phật bằng đồng và một pho tượng đá thần Vishnu trôi trong thân cây sao cổ thụ trên sông bốn mặt. Trên đỉnh đồi quy tụ chánh điện Vihear tái thiết năm 1926 vẽ bích họa tiền thân Đức Phật và sử thi Reamker, đại bảo tháp trắng chứa tro cốt vua Ponhea Yat phía tây cùng miếu thờ bà Daun Penh linh hiển.

Di tích Lịch sử và Biểu tượng Khởi nguyên của thủ đô Phnom PenhVòng xoay đường 96 (Norodom Boulevard giao đường 94 và 96), phường Wat Phnom, quận Daun Penh, thủ đô Phnom Penh, Campuchia (វត្តភ្នំ, រាជធានីភ្នំពេញ)

Ảnh: Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đại tự quan trọng bậc nhất của Phật giáo Nam tông Campuchia tọa lạc ven bến Sisowath nhìn ra sông Tonle Sap ngay phía bắc Hoàng cung, khởi dựng khoảng năm 1443 dưới triều vua Ponhea Yat và giữ vai trò Tổ đình trung ương của hệ phái Maha Nikaya cùng Viện Phật học trước năm 1975. Nổi bật với ngôi bảo tháp cổ Chetdei Ounalom mang cốt đá thời Angkor tương truyền tôn trí Xá lợi Bạch hào (lông mày giữa trán Đức Phật) và tháp tưởng niệm Đại Tăng thống Chuon Nath (1883 tới 1969), bậc danh tăng biên soạn Từ điển Khmer và Tam Tạng Kinh Điển song ngữ Pali Khmer.

Tổ đình tối cao và Trụ sở Trung ương hệ phái Đại Tông phái (Maha Nikaya) Phật giáo CampuchiaĐại lộ Samdech Sothearos giao bờ sông Sisowath Quay (đường 154), phường Chey Chumneas, quận Daun Penh, thủ đô Phnom Penh, Campuchia (វត្តឧណ្ណាលោម, រាជធានីភ្នំពេញ)

Ảnh: PsamatheM, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một trong năm ngôi chùa gốc cổ nhất kinh thành Phnom Penh do vua Ponhea Yat lập năm 1442 ngay phía nam khu Hoàng cung hiện nay, mang tên cổ Wat Khpop Ta Yang trước khi được vua Norodom tái thiết năm 1865 tới 1866 và đổi tên thành Wat Botum Vatey Reacheveraram (Chùa Hoa Sen Hoàng gia) để làm Tổ đình trung ương của hệ phái Dhammayuttika Nikaya do Tăng thống Preah Maha Pan truyền về. Khuôn viên lưu giữ cội Bồ đề chiết từ Sri Lanka năm 1887, chánh điện trùng tu năm 1937 và vườn bảo tháp hoàng tộc thanh tịnh.

Chùa Hoàng gia và Tổ đình Trung ương hệ phái Pháp Tông phái (Dhammayuttika Nikaya) Phật giáo CampuchiaĐường Oknha Suor Srun (đường số 7), phía tây Công viên Wat Botum và ngay phía nam Hoàng cung, phường Chaktomuk, quận Daun Penh, thủ đô Phnom Penh, Campuchia (វត្តបទុមវតីរាជវរារាម, រាជធានីភ្នំពេញ)

Ảnh: Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Dải núi thiêng hai đỉnh Phnom Preah Reach Troap (Đồi Kho Báu Hoàng gia, quen gọi là núi Oudong) nằm trên đất xã Phsar Daek, huyện Ponhea Lueu, tỉnh Kandal ngay sát ranh giới cố đô Oudong (1618 tới 1866). Dọc sống núi 509 bậc đá hội tụ quần thể bảo tháp an táng các quốc vương Khmer như tháp Damrei Sam Poan của vua Soriyopor, tháp Trai Trang của vua Ang Duong (1891), tháp bốn mặt Mak Proum của vua Sisowath Monivong, nền điện Phật hướng Bắc Vihear Arthaross và đại bảo tháp Preah Sakyamuni Chedi khánh thành năm 2002 tôn trí Xá lợi Đức Phật.

Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO (đệ trình năm 1992, cập nhật năm 2020) và Quần thể Lăng tháp Cố đô Hoàng gia CampuchiaNúi Phnom Preah Reach Troap (Phnom Oudong), xã Phsar Daek, huyện Ponhea Lueu, tỉnh Kandal, giáp ranh phường Veang Chas (thành phố Odongk Meachey, tỉnh Kampong Speu), cách Phnom Penh khoảng 40 km về phía tây bắc (ភ្នំព្រះរាជទ្រព្យ ឧត្តុង្គ, ស្រុកពញាឮ, ខេត្តកណ្តាល)

Ảnh: Ravivaddhana, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Cao nguyên sa thạch thiêng Mahendraparvata cao gần 487 mét ở phía đông bắc Siem Reap, nơi vua Jayavarman II cử hành lễ Chuyển luân vương năm 802 mở đầu thời đại Angkor và là thượng nguồn dòng sông Ngàn Linga tưới mát đồng bằng cố đô. Trên khối đá sa thạch tự nhiên khổng lồ ở đỉnh núi ngự chùa Preah Ang Thom với pho tượng Đức Phật Thích Ca nhập Niết Bàn dài khoảng 8 mét tạc liền khối đá gốc từ thế kỷ 16.

Vườn Quốc gia Phnom Kulen (1993) và Danh sách Dự kiến Di sản Thế giới UNESCO của Campuchia (hồ sơ số 6460)Phnom Kulen National Park, Khum Khnang Phnom, Svay Leu District, Siem Reap Province, Cambodia

Ảnh: MoonsMoon, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi đền núi bằng đá sa thạch đầu tiên trong lịch sử kiến trúc đế chế Khmer tại cố đô Hariharalaya (nhóm di tích Roluos, đông nam Siem Reap), do vua Indravarman I hiến dâng năm 881 để tôn trí linga Sri Indresvara thờ thần Shiva. Công trình mở đầu bố cục kim tự tháp năm tầng bậc mô phỏng núi vũ trụ Meru, bao quanh bởi tám tháp gạch vệ tinh, hai lớp hào nước và ngôi chùa Phật giáo Nam tông Wat Bakong còn sinh hoạt ngay bên cổng đông.

Di sản Thế giới UNESCO (Quần thể khảo cổ Angkor, ghi danh năm 1992)Roluos Archaeological Site, Khum Roluos, Prasat Bakong District, Siem Reap Province, Cambodia

Ảnh: Photo Dharma from Penang, Malaysia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ngôi chùa Phật giáo Bắc tông mộc mạc của cộng đồng cư dân gốc Việt Xóm Mới sống dọc bờ tây sông Tonle Sap theo trục Quốc lộ 5 thuộc quận Prek Pnov, cửa ngõ phía bắc thủ đô Phnom Penh. Thờ Tam Bảo và Bồ tát Quan Thế Âm che chở người dân chài lưới, chùa giữ nhịp tụng kinh tiếng Việt, gói bánh tét ngày Tết, lễ Vu Lan cài bông hồng, phát gạo từ thiện và mở lớp dạy chữ Quốc ngữ cho trẻ em xóm thuyền.

Ngôi chùa Phật giáo Bắc tông tiêu biểu của cộng đồng người gốc Việt vùng Prek Pnov, bắc Phnom PenhNational Road 5, Phum Po Mongkol, Sangkat Prek Pnov, Khan Prek Pnov, Phnom Penh, Cambodia

Ảnh: PIERRE ANDRE LECLERCQ, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cơ sở truyền giáo hải ngoại lâu đời nhất của Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, khởi nguồn từ năm 1927 tại Nam Vang (Kim Biên) và từng là nơi Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc lưu trú thuyết giảng từ năm 1956 tới khi quy thiên năm 1959, lưu giữ Liên Đài suốt gần nửa thế kỷ trước ngày rước về Tòa Thánh Tây Ninh năm 2006. Tọa lạc trên đại lộ Mao Tse Toung thuộc quận Boeng Keng Kang (trước năm 2019 thuộc quận Chamkar Mon), ngôi đền tái thiết đầu thập niên 2000 giữ trọn quy thức tam đài truyền thống.

Thánh thất Cao Đài hải ngoại lâu đời nhất ngoài lãnh thổ Việt Nam (khởi truyền từ năm 1927)No. 284 Mao Tse Toung Boulevard (Street 245), Sangkat Tumnob Tuek, Khan Boeng Keng Kang, Phnom Penh, Cambodia

Ảnh: Mussi Katz, Public domain, Wikimedia Commons

Trung tâm mục vụ trọng điểm của Hạt Đại diện Tông tòa Phnom Penh nằm bên Quốc lộ 5 vùng Phsar Touch gần bờ tây sông Tonle Sap, hình thành trên khuôn viên Tiểu Chủng viện cổ dựng năm 1930 và được khôi phục từ giai đoạn 1990 tới 1992 làm nhà thờ trung tâm thay cho ngôi nhà thờ chính tòa cũ đã mất. Bên cạnh dãy chủng viện tường vàng cổ kính, ngôi thánh đường mới dài 48,4 mét, cao 46 mét mang mái chồng diêm Khmer truyền thống vừa được cung hiến ngày 2 tháng 5 năm 2026, quy tụ đông đảo giáo dân Khmer và gốc Việt.

Giáo xứ trung tâm kiêm nhà thờ quyền chính tòa lịch sử của Hạt Đại diện Tông tòa Phnom PenhNo. 1788B National Road 5, Phsar Touch, Sangkat Tuol Sangkae 1, Khan Russey Keo, Phnom Penh, Cambodia

Ảnh: Io Herodotus, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi nhà thờ gỗ sơn xanh da trời neo trên hệ bè tre và thùng phao nổi tại làng chài Chơng Kneas ở cửa ngõ Biển Hồ Tonle Sap, cách trung tâm Siem Reap khoảng 15 kilômét về phía nam. Do các linh mục Dòng Tên thuộc Hạt Phủ doãn Tông tòa Battambang thiết lập từ năm 2002, nhà nguyện từng nhịp nhàng dâng hạ và dời bến theo mực nước mùa khô lẫn mùa lũ từ 1,5 tới gần 10 mét cùng các hộ ngư dân gốc Việt và Khmer trước khi được kéo sang Prek Toal cuối năm 2018 làm nhà học nổi cho trẻ em.

Ngôi nhà thờ gỗ nổi trên mặt nước tiêu biểu của Hạt Phủ doãn Tông tòa Battambang tại Biển HồChong Kneas Floating Village, Sangkat Chong Khnies, Krong Siem Reap, Siem Reap Province, Cambodia

Ảnh: Dmitry A. Mottl, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ngôi miếu thờ thần bảo hộ bản địa (Neak Ta) linh thiêng bậc nhất thủ đô Phnom Penh, tọa lạc ngay trên bờ kè đại lộ Preah Sisowath phía trước lầu Ánh Trăng của Hoàng cung và nhìn thẳng ra ngã tư Bốn Mặt sông Chaktomuk. Bên trong ngôi đình nhỏ mái chồng diêm mạ vàng cạnh cột cờ hiệu đường thủy hoàng gia tôn trí pho tượng đá sa thạch sơn đen vốn là Bồ tát Lokesvara nhiều tay thời Bayon thế kỷ 12 tới 13, nơi người Khmer, người Hoa và người gốc Việt dâng hoa sen cầu bình an mỗi ngày rằm, mùng một và lễ hội đua thuyền Bon Om Touk.

Ngôi đền thờ thần bảo hộ bản địa linh thiêng và đông người hành lễ bậc nhất thủ đô Phnom PenhPreah Sisowath Quay, Sangkat Chey Chumneas, Khan Daun Penh, Phnom Penh, Cambodia

Ảnh: Anilakeo, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons