Bát Nhã Tâm Kinh

壹Trước Khi Đọc

Tên đầy đủ của bài là Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh 般若波羅蜜多心經, người Việt quen gọi gọn là Bát Nhã Tâm Kinh hoặc Tâm Kinh. Bốn chữ Bát Nhã Ba La Mật Đa là phiên âm chữ Phạn prajnaparamita, nghĩa là trí tuệ đưa người qua tới bờ bên kia. Chữ tâm 心 trong tên kinh không chỉ trái tim hay tấm lòng, mà mang nghĩa cốt tủy, phần lõi, tinh yếu của một khối lớn hơn.

Bài kinh không mở đầu theo lối thường thấy, không có cảnh Đức Phật ngồi ở đâu, không có ai thưa hỏi. Nó vào thẳng, bằng hình ảnh một vị Bồ Tát đang quán chiếu, rồi từ cái thấy ấy mà nói ra một chuỗi mệnh đề càng lúc càng dứt khoát, cuối cùng khép lại bằng một câu chú không dịch.

Trang này trình bày trọn văn bản chữ Hán, phiên âm Hán Việt theo lối tụng ở chùa Việt Nam, phần dịch nghĩa bằng lời thường, và phần giải nghĩa từng câu then chốt. Thư viện trình bày để quý vị đọc và tự cân nhắc, không đứng ra phán định thay quý vị điều gì.

貳Toàn Văn Hai Trăm Sáu Mươi Chữ

參Giải Nghĩa Từng Đoạn

Phần dưới lấy mười một câu then chốt của bài kinh ra giảng kỹ hơn. Thứ tự giữ đúng như trong nguyên văn, để quý vị đọc theo mạch của bài. Những chỗ dễ hiểu lệch được nói rõ ngay trong phần giảng.

肆Chữ Không Trong Tâm Kinh

Nếu chỉ đọc được một mục trong trang này, xin quý vị đọc mục này. Chữ không 空 là chữ chống đỡ toàn bộ bài kinh, và cũng là chữ bị hiểu lệch nhiều nhất trong tiếng Việt, vì trong đời sống thường ngày chữ không có nghĩa là chẳng có gì.

Không không có nghĩa là hư vô

Chữ Hán 空 ở đây dịch từ chữ Phạn sunyata. Cần nói ngay điều quan trọng nhất: sunyata không có nghĩa là hư vô, không có nghĩa là không tồn tại, không có nghĩa là mọi thứ chỉ là ảo giác.

Bài kinh không nói cái ly không có. Nó không bảo quý vị rằng bữa cơm tối nay là ảo, rằng người thân của quý vị không thật, rằng làm việc hay không làm việc cũng như nhau. Một bài kinh nói như vậy thì không thể mở đầu bằng câu độ nhất thiết khổ ách, bởi trong hư vô thì cũng chẳng có ai để độ và chẳng có khổ nào để vượt.

Chính bài kinh đã tự phòng chỗ hiểu lệch này. Sau khi nói sắc tức thị không, nó lập tức nói ngược lại không tức thị sắc. Vế thứ hai đó chỉ có nghĩa khi cái không là một cái gì đó có thể quay trở lại thành cái ly. Hư vô thì không làm được chuyện ấy.

Không nghĩa là không có tự tánh riêng

Nghĩa đúng của sunyata là không có tự tánh, tức là không có một cái lõi riêng biệt, cố định, tự nó có, tồn tại độc lập không cần dựa vào cái gì khác.

Nói cho gọn: mọi thứ đều có, nhưng không có thứ nào tự nó mà có. Cái gì cũng có được là nhờ những cái khác. Đó chính là lý duyên khởi, giáo nghĩa nền tảng của Phật Giáo, và chữ không trong Tâm Kinh là một cách nói khác của chính lý ấy. Tánh không và duyên khởi không phải hai điều, chúng là hai mặt của một điều.

Xin lấy một ví dụ sờ được. Quý vị cầm một cây bút trong tay. Cây bút có thật. Nhưng thử tìm xem cái gì trong đó là cây bút. Vỏ nhựa không phải cây bút, ruột mực không phải cây bút, cái nắp không phải cây bút. Tháo hết ra bày trên bàn thì không còn cây bút nào. Ráp lại thì cây bút hiện ra. Vậy cây bút có, mà cái lõi gọi là tính bút thì không có. Đó là tánh không.

Ví dụ thứ hai gần hơn với con người. Một người là người cha vì có con. Một người là giám đốc vì có công ty và có nhân viên. Bỏ hết những quan hệ ấy đi thì không còn người cha nào, không còn giám đốc nào, dù con người đó vẫn còn nguyên. Những danh xưng ấy có thật trong đời sống, chúng chi phối cách ta ăn ở với nhau, nhưng chúng không phải là những khối đặc nằm sẵn trong người ấy.

Vì sao chỗ hiểu lệch này lại quan trọng

Chỗ hiểu lệch này không phải chuyện chữ nghĩa. Nó dẫn tới hai hậu quả thật.

Thứ nhất, nhiều người bên ngoài nhìn vào rồi kết luận Phật Giáo là một thứ chủ nghĩa hư vô, dạy người ta buông xuôi, coi thường đời sống. Đây là cách đọc đã lặp lại nhiều lần trong lịch sử, cả ở phương Tây thế kỷ mười chín lẫn trong các cuộc tranh luận ở Á Đông. Nếu chữ không có nghĩa là hư vô thì kết luận ấy hợp lý. Nhưng nó không có nghĩa đó.

Thứ hai, nguy hơn, là người trong đạo hiểu lệch rồi lấy chữ không làm cớ để tránh trách nhiệm. Nói rằng mọi thứ đều không nên chẳng cần giữ giới, chẳng cần đối xử tử tế, chẳng cần làm gì cả. Truyền thống Phật Giáo gọi đây là rơi vào đoạn kiến, và xem nó là cái nguy còn lớn hơn việc bám chấp thông thường. Chính vì thế mà các bản chú giải cổ đều nhấn rất mạnh vế không tức thị sắc.

Hiểu đúng thì kết quả ngược lại hẳn. Thấy rằng mọi thứ nương nhau mà có thì thấy việc mình làm có ảnh hưởng tới người khác một cách thật sự, không phải chuyện đạo lý suông. Thấy tánh không thì thấy trách nhiệm rõ hơn, không phải nhẹ đi.

伍Ngũ Uẩn Và Mười Tám Giới

Bài kinh nhắc tới mấy bộ danh mục mà người quen đọc kinh thì thấy ngay, còn người mới đọc thì thấy như một chuỗi chữ khó. Mục này bày ra để quý vị đối chiếu khi đọc lại toàn văn.

Bộ thứ nhất là ngũ uẩn, năm nhóm hợp lại thành cái mà ta quen gọi là một con người. Chữ uẩn 蘊 nghĩa gốc là chất chồng, gom lại thành đống. Cách phân loại này nói rằng cái tôi không phải một khối liền, mà là năm dòng đang chạy cùng lúc.

Bộ thứ hai là mười tám giới, gồm sáu căn, sáu trần và sáu thức. Sáu căn là sáu cửa tiếp xúc, sáu trần là sáu loại đối tượng, sáu thức là sáu dòng nhận biết tương ứng. Ba nhóm ấy khớp với nhau từng cặp, và bài kinh gọi tắt cả bộ bằng cách nêu hai đầu, vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới, nghĩa là từ giới đầu tiên cho tới giới cuối cùng.

Vì sao bài kinh đọc một loạt chữ vô

Tới đây thì hiểu được đoạn khó nhất của bài. Sau khi liệt kê ngũ uẩn, bài kinh nói vô nhãn nhĩ tỵ thiệt thân ý, rồi vô sắc thanh hương vị xúc pháp, rồi quét tiếp qua mười hai nhân duyên với vô vô minh cho tới vô lão tử, rồi tới Tứ Diệu Đế với vô khổ tập diệt đạo, cuối cùng là vô trí diệc vô đắc.

Xin quý vị để ý danh sách những thứ bị phủ định. Không có thứ nào là đồ vật ngoài đời. Bài kinh không nói không có cái bàn, không có ngọn núi, không có bữa cơm. Tất cả những thứ bị đặt chữ vô ở trước đều là các phạm trù của chính hệ thống giáo lý Phật Giáo cổ điển. Ngũ uẩn, mười tám giới, mười hai nhân duyên, Tứ Diệu Đế. Đây là bốn bộ khung phân tích quan trọng nhất được dùng trong thời kỳ đầu.

Vậy bài kinh đang làm gì? Nó đang lần lượt phủ định từng tầng của bộ khung khái niệm ấy, để nói rằng chính các khái niệm dùng để phân tích cũng không có tự tánh riêng, cũng không được biến thành vật sở hữu. Nó không phủ định sự tồn tại của thế giới; nó tháo cái giàn giáo sau khi ngôi nhà đã dựng.

Ví như người học đàn. Lúc đầu phải nhớ tên từng nốt, đếm từng nhịp, nhìn từng ngón. Bộ khung ấy cần thiết, thiếu nó thì không học được. Nhưng người đàn hay là người đã thôi phải nghĩ tới tên nốt trong lúc đàn. Bộ khung không sai và cũng không bị vứt đi, nó chỉ thôi đứng chắn giữa người và tiếng đàn.

Đó cũng là lý do bài kinh này được xếp vào hệ Bát Nhã. Chữ Bát Nhã chỉ thứ trí tuệ trực tiếp, khác với cái biết nhờ thu góp khái niệm. Bài kinh phủ định khái niệm không phải để bỏ trống, mà để chừa chỗ cho cái thấy trực tiếp ấy.

陸Câu Chú Cuối Kinh

Bài kinh khép lại bằng một câu chú. Nguyên văn chữ Hán là 揭諦揭諦，波羅揭諦，波羅僧揭諦，菩提薩婆訶, phiên âm Hán Việt theo lối tụng ở chùa Việt Nam là Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha. Nguyên gốc chữ Phạn là gate gate paragate parasamgate bodhi svaha.

Cần nói rõ rằng phần chữ Hán ở đây không phải là dịch. Ngài Huyền Trang đã phiên âm, tức là dùng chữ Hán để ghi lại âm chữ Phạn, không dùng chữ Hán để chuyển nghĩa. Vì thế đọc từng chữ Hán trong câu chú theo nghĩa Hán thì không ra được điều gì.

Nghĩa từng chữ

Vì sao phần lớn truyền thống không dịch câu chú

Câu chú này dịch ra được, và phần trên vừa dịch. Nhưng ở chùa thì hầu như không nơi nào tụng bản dịch, mà giữ nguyên âm. Có mấy lý do đã được các nhà chú giải nêu ra từ lâu.

Thứ nhất là nguyên tắc dịch thuật của chính ngài Huyền Trang. Ngài đặt ra năm trường hợp giữ nguyên âm không dịch nghĩa, và chú ngữ là trường hợp đầu tiên trong năm. Lý do là một câu chú có công dụng gắn với chính chuỗi âm của nó, dịch nghĩa xong thì âm mất, mà cái mất ấy không lấy lại được bằng nghĩa.

Thứ hai là vai trò của câu chú trong bố cục bài kinh. Suốt hai trăm mấy chục chữ trước đó, bài kinh dùng lý lẽ tháo gỡ từng khái niệm, tới chỗ phủ định cả cái trí lẫn cái được. Nếu tới đoạn kết lại đưa thêm một mệnh đề có nghĩa để người đọc bám vào thì hỏng cả mạch. Câu chú giữ nguyên âm làm đúng việc cần làm ở chỗ ấy: nó không cho tâm một món mới để nắm.

Thứ ba là chuyện thực tế của việc tụng chung. Một chuỗi âm cố định thì hàng trăm người tụng chung được, đời này qua đời khác vẫn một âm ấy, còn bản dịch thì mỗi vùng mỗi khác. Câu chú này được giữ gần như nguyên vẹn qua các truyền thống Hán, Nhật, Triều Tiên, Tây Tạng và Việt Nam, dù giọng đọc mỗi nơi mỗi khác.

Cũng cần nói cho rõ: giữ nguyên âm không có nghĩa là câu chú vô nghĩa, cũng không có nghĩa là nghĩa của nó bị giấu. Nghĩa của nó được ghi trong mọi bản chú giải, và các vị giảng sư vẫn giảng bình thường.

柒Tụng Ở Đâu Và Khi Nào

Trên thực tế, đây là bài kinh được tụng nhiều nhất trong các chùa Bắc Tông. Lý do một phần nằm ở độ dài: hai trăm sáu mươi chữ vừa đủ để đặt vào cuối một thời khóa mà không kéo dài thêm bao nhiêu, nên nó có mặt được ở gần như mọi nghi thức.

Các bản tiếng Việt

Có một điều người mới đi chùa hay thắc mắc: cùng một bài kinh mà nghe ở hai chùa lại thấy khác nhau. Điều đó bình thường, và có mấy lớp lý do.

Lớp thứ nhất là chọn giữa phiên âm và dịch nghĩa. Phần lớn chùa Việt Nam tụng theo phiên âm Hán Việt, tức đúng bản chữ trong mục toàn văn ở trên, đọc bằng âm Hán Việt. Đây là lối lâu đời nhất. Một số nơi tụng bản dịch nghĩa tiếng Việt, và một số nơi tụng cả hai, phiên âm trước rồi nghĩa sau.

Lớp thứ hai là bản dịch nào. Ở Việt Nam có nhiều bản dịch tiếng Việt đã lưu hành, trong đó những bản được nhắc tới nhiều gắn với tên Hòa thượng Thích Trí Thủ, Hòa thượng Thích Thanh Từ, Hòa thượng Thích Nhất Hạnh và một số vị khác. Các bản này khác nhau ở cách chọn chữ, có bản giữ nhiều từ Hán Việt cho gần nguyên văn, có bản dùng lời thuần Việt cho dễ hiểu, có bản đặt thành thể thơ để dễ tụng.

Lớp thứ ba là khác biệt nhỏ trong phiên âm. Ngay trong các bản phiên âm Hán Việt cũng có chỗ chép khác nhau, phần nhiều do phương ngữ: tỵ hay tỷ ở chữ 鼻, bất sinh hay bất sanh, độ nhất thiết hay độ nhứt thiết. Những chỗ này không đổi nghĩa.

Có một chi tiết nữa đáng biết. Bản Huyền Trang là bản ngắn, vào thẳng phần chính. Trong Đại Tạng còn có các bản dài hơn, mở đầu bằng cảnh Đức Phật ở núi Linh Thứu và kết bằng đoạn đại chúng vui mừng thọ trì, theo đúng thể thức đầy đủ của một bộ kinh. Truyền thống Tây Tạng tụng bản dài ấy. Chùa Việt Nam tụng bản ngắn.

Thư viện mô tả những việc này để quý vị hiểu điều mình nghe, không đứng ra chỉ dẫn nghi thức. Chuyện tụng bản nào, tụng lúc nào, tụng ra sao là việc của mỗi chùa mỗi dòng, và quý vị nên hỏi ngay tại nơi mình tới.

捌Những Chỗ Hay Hiểu Lầm

Vì bài kinh ngắn và được tụng rộng, nó cũng là bài bị trích rời câu nhiều nhất. Sáu điểm dưới đây là những chỗ thư viện gặp thường xuyên hơn cả, ghi lại để quý vị đọc mà đối chiếu.

問Hỏi Đáp Nhanh

續Đọc Tiếp