Đạo Sikh: Mười Vị Guru, Guru Granth Sahib, Năm Chữ K Và Bếp Langar

IĐọc Nhanh Trong Năm Câu

Một. Đạo tin có một thực thể tối cao duy nhất, không hình tướng, không sinh ra, không nhập thể. Ký tự mở đầu kinh sách là ੴ đọc là Ik Onkar.

Hai. Đạo có mười vị Guru nối nhau, từ Guru Nanak tới Guru Gobind Singh. Năm 1708 vị Guru thứ mười trao ngôi cho kinh sách, nên từ đó kinh sách mang tên Guru Granth Sahib và được gọi là Guru vĩnh viễn.

Ba. Đường lối sống gói trong ba chữ: Naam Japna là niệm nhớ danh, Kirat Karni là sống bằng lao động lương thiện, Vand Chakna là chia phần mình có cho người khác. Không xuất gia, không khổ hạnh.

Bốn. Năm 1699 Guru Gobind Singh lập Khalsa ਖ਼ਾਲਸਾ, tập thể người nhận lễ nhập đạo và giữ năm vật gọi là năm chữ K. Khăn quấn đầu và bộ râu dài của nhiều người Sikh đi ra từ đây.

Năm. Mặt của đạo mà cả thế giới biết nhiều nhất nằm trong bếp. Mỗi gurdwara đều có langar ਲੰਗਰ, bếp ăn chung phát cơm miễn phí cho bất cứ ai bước vào, mọi người ngồi chung một hàng dưới đất và ăn chung một món.

Trang này đi theo mười lăm mục, viết theo lối mô tả. Thư viện thuật lại điều đạo Sikh tự nhận, thuật lại điều sử học khảo được, và giữ hai thứ tách bạch. Chỗ nào hai nguồn ghi khác nhau thì nêu cả hai, chỗ nào chưa tra được nguồn đáng tin thì ghi thẳng.

IIVùng Punjab Thế Kỷ Mười Lăm

Punjab là tên ghép từ hai chữ tiếng Ba Tư, panj là năm và ab là nước, tức xứ năm con sông. Đây là dải đồng bằng phù sa giữa dãy Himalaya và sa mạc, đất tốt, người đông, lại nằm trên con đường mà mọi đoàn quân từ phía tây bắc đi vào tiểu lục địa đều phải qua.

Vị trí ấy quyết định số phận của vùng. Trong nhiều thế kỷ, Punjab là chỗ va nhau giữa truyền thống bản địa với hàng tư tế Bà La Môn, và các triều đại theo Hồi Giáo đến từ Trung Á cai trị Delhi từ thế kỷ mười ba. Năm 1526 triều Mughal thay chỗ các triều trước, và Guru Nanak sống trọn đời trong khoảng giao thời ấy.

Bên dưới tầng chính trị là hệ thống đẳng cấp, thứ nặng nề hơn nhiều với người dân thường: xã hội chia thành các bậc kế thừa theo dòng dõi, quy định người ta được làm nghề gì, cưới ai, ăn cùng ai, vào được đền nào. Đây là điều đạo Sikh nói tới nhiều nhất ngay từ đầu.

Hai dòng chảy có trước

IIIGuru Nanak, Vị Guru Thứ Nhất

Mọi sự trong đạo Sikh đều quy về một người, nhưng nói về người ấy thì có hai lối nói khác nhau, nên thư viện tách làm hai hộp đặt cạnh nhau.

Những chuyến đi xa

Truyền thống trong đạo kể rằng Guru Nanak đi bốn chuyến lớn, gọi là udasi, kéo dài chừng hai mươi năm. Đi cùng ông là Mardana, một nhạc công chơi đàn rebab, người theo Hồi Giáo và là bạn đường từ thuở nhỏ. Người bạn đường suốt đời của vị Guru thứ nhất là một người khác đạo, và cách hai người truyền giảng là Guru đọc thơ còn Mardana đệm đàn. Nhạc gắn với đạo Sikh ngay từ ngày đầu.

Kartarpur, nơi đặt nền móng

Cuối đời, Guru Nanak lập một cộng đồng nông nghiệp tại Kartarpur, nghĩa là thành phố của Đấng Tạo Hoá, và ông tự tay cày ruộng. Đây là nơi ba nếp làm nên sinh hoạt của đạo về sau được dựng lên lần đầu và dựng cùng một lúc: buổi hát kinh chung mỗi sáng mỗi tối, bữa ăn chung mà ai tới cũng được ăn, và việc mọi người cùng làm cùng ăn không phân biệt dòng dõi. Đạo Sikh có hình dạng cụ thể ngay khi vị Guru thứ nhất còn sống.

Năm 1539, trước khi mất, ông chọn người kế vị không theo huyết thống. Ông có hai con trai, nhưng người ông chọn là Bhai Lehna, một người học trò, và ông đặt cho người ấy tên mới là Angad, nghĩa là một phần thân thể của ta. Bốn đời Guru đầu đều theo lối truyền cho người xứng chứ không cho con cháu.

IVMười Vị Guru

Chữ guru ਗੁਰੂ nghĩa là bậc thầy, người đưa từ chỗ tối ra chỗ sáng. Trong đạo Sikh chữ này chỉ dành cho mười vị trong dòng truyền, và sau đó cho kinh sách. Hai trăm ba mươi chín năm từ 1469 tới 1708 là quãng có mười vị nối nhau, mỗi vị làm thêm một việc, cộng lại thành một đạo có đủ chữ viết, kinh sách, nơi thờ, nghi lễ và tổ chức. Người Sikh tin rằng cả mười vị chia nhau cùng một ánh sáng, nên trong kinh sách thơ của các vị đều ký chung một bút danh là Nanak, kèm số thứ tự trong dòng truyền.

VDòng Thời Gian Năm Trăm Năm

Ba loại biến cố hay trở lại: các mốc của dòng Guru, việc dựng các nơi thờ, và các lần cộng đồng bị xáo trộn rồi dựng lại. Vài mốc xa xưa chỉ là ước định.

• 1469Guru Nanak sinh
  Tại làng Talwandi vùng Punjab, nay là Nankana Sahib thuộc Pakistan.
• khoảng 1499Chứng ngộ bên sông Bein
  Guru Nanak biến mất ba ngày rồi trở lại và nói câu không có Hindu, không có Musalman. Từ đó ngài bắt đầu đi giảng.
• khoảng 1520Lập Kartarpur
  Cộng đồng đầu tiên của đạo bên sông Ravi, nơi buổi hát kinh chung và bếp ăn chung dựng lần đầu.
• 1539Truyền cho Guru Angad
  Guru Nanak mất, truyền cho người học trò chứ không cho con trai. Guru Angad sau đó chuẩn hoá bộ chữ Gurmukhi.
• 1574 tới 1577Lập Ramdaspur và đào hồ
  Guru Ram Das lập thị trấn về sau mang tên Amritsar, nghĩa là hồ nước cam lộ.
• 1581 tới 1589Dựng Harmandir Sahib
  Guru Arjan khởi công ngôi đền giữa hồ, phần xây gạch hoàn tất năm 1589. Đền mở bốn cửa ra bốn hướng và nền đặt thấp hơn mặt đất xung quanh.
• 1604Đặt bộ Adi Granth vào đền
  Guru Arjan hoàn tất bản biên soạn đầu tiên của kinh sách và đặt vào Harmandir Sahib.
• 1606Guru Arjan mất và Akal Takht được dựng
  Guru Arjan mất tại Lahore. Con ngài là Guru Hargobind dựng Akal Takht ngay đối diện ngôi đền.
• 1675Guru Tegh Bahadur bị xử tử tại Delhi
  Nơi ấy về sau dựng gurdwara Sis Ganj Sahib, và đây là bối cảnh trực tiếp của việc lập Khalsa.
• 1699Lập Khalsa
  Ngày Vaisakhi tại Anandpur, Guru Gobind Singh làm lễ nhập đạo cho năm người đầu tiên rồi tự nhận lễ từ tay họ, đặt năm chữ K cùng hai tên chung Singh và Kaur.
• 1708Ngôi Guru trao cho kinh sách
  Tại Nanded, Guru Gobind Singh tuyên bố dòng Guru bằng người dừng ở ngài, và từ đó kinh sách là Guru.
• 1799 tới 1849Thời Ranjit Singh
  Vùng Punjab dưới quyền Maharaja Ranjit Singh. Năm 1830 ông cho dát vàng lớp ngoài của Harmandir Sahib, và cái tên Đền Vàng từ đó mà có.
• 1925 và 1945Chỉnh đốn tổ chức và nghi lễ
  Năm 1925, việc quản lý các gurdwara lịch sử ở Punjab chuyển về một uỷ ban do tín đồ bầu, chấm dứt tình trạng nhiều nơi thờ nằm trong tay các dòng họ cha truyền con nối. Năm 1945 công bố bộ Rehat Maryada, bản quy tắc sinh hoạt và nghi lễ thống nhất cho toàn đạo.
• 1947Punjab bị chia làm hai
  Đường biên giới mới cắt ngang vùng Punjab. Nơi Guru Nanak sinh ra và nơi ngài mất đều nằm lại phía tây, còn Amritsar nằm phía đông.
• 1984Khu đền tại Amritsar bị hư hại
  Khu đền bị hư hại trong một đợt xung đột, sau đó được cộng đồng tu sửa.
• 2019Mở lối hành hương Kartarpur
  Một lối đi dành riêng cho người hành hương được mở tới gurdwara tại Kartarpur, nơi Guru Nanak sống những năm cuối đời.

VIGiáo Nghĩa Cốt Lõi

Đạo Sikh không có quyển sách giáo lý riêng theo lối hỏi đáp. Điều đạo tin nằm trong thơ của kinh sách, và bản tóm tắt ngắn nhất nằm ở đúng những dòng đầu tiên.

Ik Onkar và Mul Mantar

Ký tự ੴ mở đầu kinh sách và là dấu hiệu thấy nhiều nhất trong đời sống người Sikh. Nó đọc là Ik Onkar, ghép từ con số một và chữ chỉ thực thể duy nhất. Con số một đứng trước là cố ý: điều đầu tiên phải biết không phải một tên gọi mà là một con số. Tiếp ngay sau là Mul Mantar, nghĩa là câu gốc.

Ajooni, tức không nhập thai, là chỗ đạo Sikh tách hẳn khỏi quan niệm hoá thân vốn rất mạnh trong truyền thống bản địa. Nirvair, tức không thù ai, là chỗ đạo bác bỏ hình dung về một đấng nổi giận đòi phải nguôi giận. Cộng hai chữ lại thì hiểu vì sao gurdwara không có tượng và không có tranh thờ.

Ba nguyên tắc sống

Haumai, cái tôi

Đạo Sikh gọi chứng bệnh gốc của con người là haumai, ghép từ hai chữ có nghĩa là ta và tôi, tức cái tôi phình ra và đặt mình vào chỗ trung tâm. Người bị haumai chi phối gọi là manmukh, người quay mặt về phía Guru gọi là gurmukh, và toàn bộ đời tu là chuyển từ bên này sang bên kia. Năm thứ kéo con người vào haumai gọi là năm kẻ cướp: tham dục, giận dữ, tham lam, dính mắc và ngã mạn. Đạo dạy chế ngự chúng ngay giữa đời sống có vợ chồng, có con cái, có nghề nghiệp.

Đạo cũng nhận có nghiệp và có luân hồi, nhưng nghiệp ở đây không phải một cỗ máy khép kín mà lòng thương của thực thể tối cao không xen vào được. Giải thoát gọi là mukti, và đạo nhấn ở jivanmukt, tức giải thoát ngay trong lúc còn sống: người đã thấy thì vẫn cày ruộng, vẫn nuôi con, chỉ khác ở chỗ cái tôi không còn cầm lái.

Bác bỏ đẳng cấp

Đây là điều đạo Sikh nói tới sớm nhất và cụ thể nhất. Kinh sách ghi rõ rằng đẳng cấp không có chỗ đứng trước thực thể tối cao, và việc đầu tiên đạo làm được không phải một lời tuyên bố mà là một cái bếp: ai muốn gặp Guru thì ngồi xuống ăn chung đã. Việc đưa thơ của các vị thánh nhân xuất thân từ nghề dệt và nghề thuộc da vào ngay trong kinh sách cũng là hành động cùng hướng.

Về nam nữ, phụ nữ được đọc kinh trước hội chúng, làm người trông coi kinh sách và nhận lễ nhập đạo với đúng nghi thức như nam giới. Guru Amar Das phản đối tục trùm mặt và tục hoả thiêu người vợ goá theo chồng.

Không tượng, không tăng lữ, không khổ hạnh

Ba cái không này đều bắt nguồn từ đoạn Mul Mantar. Vì thực thể tối cao không có hình tướng và không nhập thai, nên không có gì để tạc và không có gì để vẽ. Trong gurdwara, cái đặt ở chỗ cao nhất là quyển kinh.

Đạo cũng không có hàng tăng lữ theo nghĩa một tầng lớp được phong chức và có quyền thay mặt tín đồ. Người trông coi kinh sách gọi là granthi, đó là một công việc chứ không phải một phẩm trật, và bất cứ người Sikh nào đủ khả năng đọc kinh cũng làm được. Không ai có quyền tha tội hay ban phép.

Cuối cùng, đạo bác bỏ khổ hạnh: không có tục nhịn ăn để lấy công đức, không có việc rời bỏ gia đình để đi tu. Guru Nanak lập gia đình, có con, làm ruộng, và đạo lấy đó làm mẫu.

Bác bỏ chiêm tinh và ngày giờ tốt xấu

Đạo Sikh bác bỏ việc xem sao chiếu mệnh, bác bỏ việc chọn ngày lành tháng tốt, bác bỏ bùa chú và việc dùng nghi thức để cầu may. Kinh sách nói thẳng rằng ngày nào cũng tốt nếu lòng hướng về thực thể tối cao. Đây là chỗ khác rất rõ với lối cổ truyền của người Việt, và thư viện nêu ra chứ không bình.

Sangat và pangat

Sangat là hội chúng cùng ngồi nghe và hát kinh, pangat là cái hàng người ngồi xuống đất để ăn trong bếp langar. Đạo cố ý đặt hai thứ cạnh nhau: ai vào nghe kinh thì cũng ngồi xuống ăn, theo thứ tự tới trước tới sau chứ không theo thứ tự sang hèn.

VIIGuru Granth Sahib, Quyển Kinh Là Guru

Đây là chỗ riêng nhất của đạo Sikh. Nhiều đạo có kinh sách được tôn kính rất cao, nhưng ở đạo Sikh, quyển kinh không phải là sách nói về Guru, mà chính là Guru, và điều đó có hệ quả tới từng động tác trong ngày.

Đường đi của bộ kinh

Năm 1604, Guru Arjan hoàn tất bản biên soạn đầu tiên gọi là Adi Granth, người chép tay là Bhai Gurdas, và đặt vào Harmandir Sahib ngay trong năm. Một trăm năm sau, Guru Gobind Singh cho chép lại bản hoàn chỉnh có thêm thơ của thân phụ là Guru Tegh Bahadur, và bản ấy đang dùng tới nay.

Năm 1708 tại Nanded, trước khi mất, Guru Gobind Singh tuyên bố rằng sau ngài sẽ không có vị Guru bằng người nào nữa, và ngôi Guru truyền cho bộ kinh. Từ đó bộ kinh mang tên Guru Granth Sahib, và người Sikh dùng chữ Guru cho nó theo đúng nghĩa đen.

Vì sao gọi là Guru chứ không phải là sách

Người ngoài hay hỏi câu này, có khi với ý ngờ rằng đây là thờ vật. Lý lẽ của chính đạo ấy thì khác: cái làm nên tư cách Guru không phải thân xác của một cá nhân mà là lời giảng, và lời giảng của cả mười vị đã được ghi trọn vào bộ kinh. Khi lời giảng đã cố định bằng chữ viết, việc truyền ngôi cho một cá nhân không còn cần thiết, thậm chí còn mở đường cho tranh giành. Người Sikh vì thế nói rằng họ tôn kính bộ kinh vì lời trong đó, chứ không tôn kính giấy và mực.

Bộ kinh được đối đãi như thế nào

VIIIKhalsa Và Năm Chữ K

Nếu năm 1469 là ngày đạo bắt đầu thì năm 1699 là ngày đạo có hình dạng bên ngoài mà cả thế giới nhận ra.

Ngày Vaisakhi năm 1699

Tại Anandpur, vào ngày hội mùa Vaisakhi năm 1699, Guru Gobind Singh gọi hội chúng lại và hỏi ai sẵn sàng dâng đầu mình. Truyền thống kể rằng năm người lần lượt bước ra, được gọi là Panj Pyare, nghĩa là năm người được yêu quý. Họ đến từ năm vùng và năm tầng lớp khác nhau, và chi tiết ấy là điểm chính của câu chuyện.

Guru pha nước với đường trong một cái bát sắt, khuấy bằng thanh kiếm hai lưỡi gọi là khanda và đọc kinh. Thứ nước ấy gọi là amrit, nghĩa là cam lộ, và lễ nhập đạo từ đó mang tên Amrit Sanchar. Sau khi làm lễ cho năm người, Guru quỳ xuống và xin chính họ làm lễ cho mình, tức cách nói rằng Guru và tập thể Khalsa không phải quan hệ trên dưới.

Cùng dịp ấy, ngài đặt cho nam giới nhận lễ tên chung là Singh, nghĩa là sư tử, và cho nữ giới tên chung là Kaur, thường hiểu là công chúa. Đây không phải họ theo dòng dõi, trái lại mục đích là bỏ đi những cái họ vốn để lộ đẳng cấp của người mang.

Năm chữ K

Người đã nhận lễ giữ năm vật mang trên người suốt ngày đêm, tên của cả năm trong tiếng Punjabi đều bắt đầu bằng phụ âm k.

Khăn quấn đầu, tiếng Punjabi gọi là dastar, không nằm trong năm chữ K nhưng đi liền với chữ thứ nhất. Người đã nhận lễ còn giữ bốn điều cấm gọi là kurahit: không cắt tóc, không ăn thịt giết theo nghi thức của đạo khác, không ngoại tình, không dùng thuốc lá cùng các chất gây nghiện. Toàn bộ cách làm lễ và cách sinh hoạt gom vào bản Rehat Maryada công bố năm 1945, và đó là lý do một gurdwara ở Canada với một gurdwara ở Punjab làm lễ gần như giống hệt nhau.

Ba mức giữ giới và các dòng trong đạo

IXLangar, Bếp Ăn Chung

Hỏi một người không theo đạo Sikh ở châu Âu hay Bắc Mỹ rằng họ biết gì về đạo này, câu trả lời hay gặp nhất không phải một điều trong giáo lý mà là một bữa ăn. Langar ਲੰਗਰ là bếp ăn chung của gurdwara, phát cơm miễn phí cho bất cứ ai bước vào, không hỏi đạo, không hỏi quốc tịch, không hỏi giàu nghèo. Đây là điều làm nên danh tiếng của đạo này khắp thế giới.

Bếp ấy có từ đâu

Guru Nanak đặt nếp ăn chung ngay tại Kartarpur, Guru Angad đưa vào quy củ. Nhưng vị làm cho nó thành thiết chế có sức nặng xã hội là Guru Amar Das, với một lệ rất đơn giản mà rất khó chịu với trật tự đương thời: ai muốn gặp ngài thì phải ngồi xuống ăn chung với mọi người trước đã.

Muốn thấy sức nặng của lệ này thì phải nhớ bối cảnh. Trong xã hội đẳng cấp, việc ăn chung là một trong những ranh giới cứng nhất: người thuộc nhóm trên không nhận thức ăn từ tay người thuộc nhóm dưới, không ngồi chung mâm, có nơi còn không uống nước chung giếng. Bắt tất cả cùng ngồi một hàng, ăn cùng một món, do cùng một tay múc ra, là đánh thẳng vào chỗ ấy.

Bếp langar tại khu đền Amritsar là bếp ăn miễn phí lớn vào bậc nhất thế giới. Các mô tả thông dụng ghi hơn một trăm nghìn suất ăn chay mỗi ngày, cũng có nguồn ghi mức năm mươi nghìn tới một trăm nghìn tuỳ ngày. Thư viện nêu cả hai vì đây là loại con số không có phép đếm chính thức.

Ngoài phạm vi gurdwara, các đội langar của người Sikh xuất hiện ở nhiều nơi có thiên tai, có người tị nạn, và ở các thành phố lớn phương Tây thì phát cơm cho người vô gia cư. Đây không phải một chương trình từ thiện mới nghĩ ra, mà là cái bếp đã có từ năm trăm năm trước, chỉ dọn ra ngoài đường.

XGurdwara Và Đền Vàng Amritsar

Gurdwara ਗੁਰਦੁਆਰਾ ghép từ chữ guru và chữ chỉ cái cửa, nghĩa là cửa vào Guru. Đây không phải đền thờ theo nghĩa nơi ở của thần linh, vì đạo Sikh không có tượng thờ, mà là nơi đặt Guru Granth Sahib. Điều kiện duy nhất không thể thiếu là bộ kinh: một gian phòng có đặt bộ kinh theo đúng nghi thức thì là gurdwara, dù nằm trong toà nhà cũ hay căn phòng thuê. Ngoài ra còn có lá cờ Nishan Sahib màu cam nghệ cắm trên cột cao ngoài sân, mang dấu hiệu khanda, và bếp langar.

Vào gurdwara thì làm gì

Khách không phải người Sikh vẫn được vào, và trong thực tế thì được mời vào. Bỏ giày dép ngoài cửa, rửa tay rửa chân ở chỗ nước đặt sẵn, trùm đầu cả nam lẫn nữ bằng khăn của mình hoặc khăn mượn ở cửa, không mang thuốc lá và rượu vào. Vào tới gian chính thì đi thẳng lên trước bộ kinh, cúi mình chạm trán xuống sàn, rồi lui ra ngồi xuống sàn với mọi người. Ra về thì nhận một nắm karah prasad, thứ bánh ngọt nấu bằng bột mì, bơ và đường, phát cho tất cả bằng cùng một cách.

Về chỗ ngồi, nguyên tắc của đạo là không có chỗ nào cao hơn chỗ nào và không có chỗ dành riêng theo địa vị: tất cả cùng ngồi trên sàn và cùng thấp hơn bộ kinh. Ở nhiều gurdwara nam giới và nữ giới ngồi về hai phía, nhưng hai phía ấy cách bộ kinh bằng nhau.

Harmandir Sahib, ngôi đền mở bốn cửa

Ngôi gurdwara được biết tới nhiều nhất nằm tại Amritsar, bang Punjab, Ấn Độ. Tên gốc là Harmandir Sahib, nghĩa là ngôi đền của Đấng Tối Cao, cũng gọi là Darbar Sahib. Người ngoài quen gọi là Đền Vàng vì lớp vàng dát bên ngoài, nhưng lớp vàng ấy chỉ có từ năm 1830.

Lịch sử của nó bắt đầu bằng một cái hồ chứ không phải một toà nhà. Guru Ram Das lập thị trấn năm 1574 và cho đào hồ, hoàn tất năm 1577, và chữ Amritsar ghép từ amrit là cam lộ với sar là hồ. Guru Arjan khởi công ngôi đền giữa hồ từ năm 1581, phần xây hoàn tất năm 1589, và năm 1604 ngài đặt bộ Adi Granth vào trong.

Hai nét kiến trúc của ngôi đền đáng nói kỹ, vì cả hai là lời phát biểu chứ không phải lựa chọn thẩm mỹ.

Nét thứ nhất là bốn cửa mở ra bốn hướng. Đền vuông và mỗi mặt có một cửa. Cách hiểu được truyền trong đạo là ngôi đền đón người từ mọi phía và mọi tầng lớp, không có mặt trước dành cho người sang và mặt sau dành cho người hèn. Trong một xã hội mà việc ai được vào đền nào quy định rất chặt theo dòng dõi, một ngôi đền bỏ hẳn khái niệm cửa chính là điều rất khác thường.

Nét thứ hai là nền đền thấp hơn mặt đất xung quanh. Đây là chi tiết đắt nhất và hay bị bỏ qua nhất. Lối dựng đền tháp trong vùng ấy thường đặt điện thờ trên một cái bệ cao, người hành hương phải leo nhiều bậc mới tới: cái linh thiêng ở trên, người phàm ở dưới. Harmandir Sahib làm ngược lại. Khách đi qua cổng, rồi bước xuống các bậc để tới ngang mặt hồ, rồi mới qua cây cầu hẹp để vào đền. Cách hiểu được truyền trong đạo là người vào phải hạ mình xuống chứ không phải vươn lên, phải bỏ cái tôi lại trên bờ. Có một lớp nghĩa nữa rất hợp với cái hồ bao quanh: nước bao giờ cũng chảy về chỗ thấp, và chỗ thấp là chỗ nhận.

Cộng hai nét lại thì gọn: bốn cửa nói rằng ai cũng vào được, nền thấp nói rằng ai cũng phải cúi xuống mà vào. Đó là giáo nghĩa về bình đẳng và về cái tôi, dựng bằng gạch đá.

Akal Takht và năm toà

Ngay đối diện ngôi đền, bên kia cây cầu, là Akal Takht, nghĩa là toà ngồi của Đấng vượt thời gian, do Guru Hargobind dựng năm 1606: ngôi đền là mặt tu tập, Akal Takht là chỗ bàn việc chung. Đạo Sikh có năm toà như vậy, gọi chung là Panj Takht, gồm Akal Takht tại Amritsar, Kesgarh Sahib tại Anandpur, Damdama Sahib tại Talwandi Sabo, Patna Sahib và Hazur Sahib. Hai nơi gắn với Guru Nanak là Nankana Sahib và Kartarpur đều nằm bên phía Pakistan.

Các mô tả thông dụng ghi khu đền Amritsar đón hơn một trăm năm mươi nghìn khách mỗi ngày, và đây là nơi mà bất cứ ai, theo đạo nào hay không theo đạo nào, cũng vào được và cũng được mời ăn một bữa.

XINghi Lễ Và Lễ Tiết

Nghi lễ của đạo Sikh ít và gọn, phần lớn xoay quanh việc đọc kinh và hát kinh. Không có lễ cúng dâng thức ăn cho thần linh, không có việc đốt vàng mã, không có tục xem ngày.

Kirtan, hát kinh

Kirtan ਕੀਰਤਨ là việc hát các bài thơ trong kinh sách theo đúng điệu nhạc đã ghi cho bài ấy, và là hoạt động trung tâm của mỗi buổi tụ họp trong gurdwara. Người hát gọi là ragi, thường ngồi thành nhóm ba người, ngày nay dùng đàn harmonium và trống tabla.

Nhạc không phải phần trang trí thêm vào cho vui tai: bộ kinh xếp theo ba mươi mốt điệu nhạc chứ không theo đề tài. Với một đạo không có tượng và không có ảnh thờ, cái đưa người ta vào trạng thái tôn giáo là âm thanh chứ không phải hình ảnh.

Nitnem và Ardas

Người Sikh có bộ kinh đọc mỗi ngày gọi là nitnem: sáng sớm đọc bài Japji Sahib do Guru Nanak soạn, chiều tối đọc bài Rehras, trước khi ngủ đọc bài Kirtan Sohila.

Lời cầu chung của cả hội chúng gọi là Ardas, đọc lúc đứng chắp tay cuối mỗi buổi lễ, nhắc lại tên các vị Guru cùng những người đã chịu gian nan vì đạo rồi mới tới lời xin. Kết thúc buổi lễ, người trông coi kinh mở bộ kinh ra ở một trang bất kỳ và đọc bài ở đầu trang bên trái, lấy đó làm lời dạy của ngày, gọi là hukamnama.

Việc cưới, việc đặt tên, việc tang

Lễ cưới gọi là Anand Karaj, nghĩa là việc làm của niềm vui. Đôi vợ chồng đi bốn vòng quanh Guru Granth Sahib, mỗi vòng ứng với một đoạn thơ Lavan do Guru Ram Das soạn. Điểm cần nói rõ với người Việt: họ đi quanh bộ kinh chứ không đi quanh đống lửa như nghi thức cưới của truyền thống bản địa. Không xem ngày, không xem tuổi.

Đặt tên cho trẻ làm ngay tại gurdwara: bộ kinh được mở ra một trang bất kỳ, lấy chữ cái đầu của bài ở trang ấy, rồi cha mẹ chọn một cái tên bắt đầu bằng chữ cái đó. Sau tên riêng, con trai thêm chữ Singh, con gái thêm chữ Kaur.

Việc tang thường là hoả táng, lúc ấy đọc bài Kirtan Sohila và bài Ardas. Tro được rải xuống nước hoặc chôn, và đạo không lập mộ để thờ, không dựng bia, không đặt bàn thờ ảnh.

Vaisakhi và các ngày lớn

Vaisakhi rơi vào giữa tháng Tư dương lịch, thường là ngày 13 hoặc 14. Gốc của nó là ngày hội mùa của vùng Punjab, và với người Sikh thì mang thêm một lớp nghĩa nữa vì đó là ngày Khalsa được lập năm 1699. Đây là ngày lớn nhất trong năm của đạo. Người ta rước lá cờ Nishan Sahib đi quanh phố, gọi là Nagar Kirtan, vừa đi vừa hát kinh, và dựng các bếp langar dọc đường phát cơm cho người qua lại.

Các ngày lớn khác gọi chung là Gurpurab, tức ngày của Guru. Ngày sinh Guru Nanak rơi vào rằm tháng Kartik, thường là tháng Mười Một dương lịch. Ngày tưởng niệm Guru Arjan vào quãng tháng Sáu, ở Punjab thường có các quầy phát nước mát miễn phí bên đường. Ngày dương lịch thay đổi theo năm vì đạo dùng lịch riêng gọi là Nanakshahi, công bố năm 1999.

XIISố Tín Đồ

Con số về tôn giáo bao giờ cũng cần đọc kỹ nguồn và năm. Với đạo Sikh có một chỗ khó riêng: các cơ quan khảo sát lớn nhất thường không tách riêng người Sikh mà gộp vào nhóm các đạo khác. Báo cáo năm 2025 của Pew Research Center xếp người Sikh vào nhóm chung với Bahá'í, Kỳ Na Giáo, Thần Đạo, Đạo Giáo và Bái Hoả Giáo, nhóm này chiếm 2,2 phần trăm dân số thế giới, và không đưa con số riêng cho từng đạo.

Nói thẳng mấy chỗ vênh.

Thứ nhất, con số toàn cầu không có nguồn gốc là một cuộc đếm. Mức 25 triệu đến từ ước tính của World Religion Database, còn mức 30 triệu thấy trong các bản tổng hợp không nêu rõ phép tính. Chênh nhau tới năm triệu người, nên thư viện nêu cả hai chứ không chọn một.

Thứ hai, số của Ấn Độ đã cũ. Cuộc điều tra dân số tiếp theo sau năm 2011 bị lùi lại nhiều lần, nên con số mới nhất có thẩm quyền vẫn là con số của mười lăm năm trước. Mọi phép suy ra số hiện nay đều là ngoại suy.

Thứ ba, nhóm Sahajdhari rất khó đếm. Người Sikh không giữ các dấu hiệu bên ngoài thì không phân biệt được qua quan sát, mà điều tra dân số lại dựa trên lời tự khai. Ở Anh còn có tranh luận kéo dài về chuyện nên khai chữ Sikh ở ô tôn giáo hay ô dân tộc.

Thứ tư, đây là một đạo có cộng đồng hải ngoại lớn so với quy mô của mình. Cộng gộp Canada, Anh và Hoa Kỳ đã gần một triệu tám trăm nghìn người, chưa kể Úc, Malaysia và các nước vùng Vịnh, nên hình ảnh đạo Sikh trong mắt thế giới được định hình rất nhiều bởi các cộng đồng ngoài vùng đất gốc.

XIIIĐạo Sikh Tại Việt Nam

Mục này ngắn, và ngắn là đúng. Đạo Sikh có mặt tại Việt Nam ở mức rất nhỏ, tài liệu tiếng Việt còn ít, và nhiều chi tiết hay được nhắc lại thì thư viện chưa tra được nguồn đáng tin.

Dữ kiện hành chính

Theo công văn 6955 do Bộ Nội vụ ban hành ngày 28 tháng Mười Hai năm 2020, danh sách các tôn giáo được công nhận tại Việt Nam gồm mười sáu tôn giáo cùng ba mươi sáu tổ chức tôn giáo. Đạo Sikh không có tên trong danh sách ấy. Thư viện ghi điều này như một dữ kiện hành chính và không bình luận.

Cộng đồng người Ấn tại Sài Gòn trước năm 1975

Người Ấn có mặt ở Nam Kỳ từ cuối thế kỷ mười chín, làm nghề buôn bán, cho vay và môi giới. Theo bản tổng hợp về cộng đồng người Ấn tại Việt Nam, năm 1937 có chừng hai nghìn người ở miền Nam và một nghìn người ở miền Bắc, còn thập niên 1950 và 1960 thì ước tính ba nghìn tới bốn nghìn người, tập trung tại Sài Gòn. Cùng nguồn ấy ghi rằng trong cộng đồng này có mặt cả ba tín ngưỡng Ấn Độ Giáo, Hồi Giáo và Sikh. Sau năm 1975, phần lớn cộng đồng này rời đi.

Dấu vết còn thấy tới nay là mấy ngôi đền Ấn Độ Giáo trong khu trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, được biết tới nhiều nhất là đền Bà Ấn. Đây là đền Ấn Độ Giáo, không phải gurdwara.

Trên thực tế, phần lớn người Việt biết tới đạo Sikh khi đi làm và đi học tại Canada, Anh, Úc và Hoa Kỳ, nơi cộng đồng Sikh đông và các gurdwara thường mở cửa cho khách vào ăn langar.

Tài liệu tiếng Việt về đạo Sikh chủ yếu là vài bài nghiên cứu trong tạp chí khoa học của các trường đại học. Chính các tác giả Việt Nam viết về đề tài này cũng ghi nhận rằng sự hiểu biết về đạo Sikh ở nước ta còn rất hạn chế, nên quý vị nên đối chiếu với nguồn của chính đạo ấy hoặc với các từ điển tôn giáo học, nhất là ở những chỗ nói về quan hệ giữa đạo Sikh với Ấn Độ Giáo.

XIVTrong Con Mắt Phong Thủy

Lập trường của chính đạo ấy

Kinh sách của đạo Sikh có nhiều đoạn nói thẳng về chuyện này: ngày nào cũng lành nếu lòng hướng về thực thể tối cao, và người cứ mải giở lịch tìm ngày tốt là người chưa hiểu điều cốt yếu. Bộ quy tắc sinh hoạt cũng không đặt ra thủ tục xem ngày, xem giờ hay xem tuổi nào. Hệ quả rất cụ thể: lễ cưới không chọn ngày theo tuổi cô dâu chú rể, lễ tang không xem giờ nhập quan, dựng một gurdwara mới không nhờ thầy xem hướng. Đứng trên lập trường của chính đạo ấy, phong thủy không phải là một phần của đạo, và cả chiêm tinh cũng vậy.

Vậy đạo hướng công trình theo quy tắc nào

Mỗi đạo có quy tắc riêng cho nơi thờ của mình, và quy tắc ấy thường không liên quan gì tới khí trường. Nhà thờ Công Giáo theo truyền thống cổ hướng về phía đông, mang ý nghĩa phụng vụ. Thánh đường Hồi Giáo hướng theo qibla về Mecca, đây là một phép tính địa lý. Thần xã Nhật Bản có thuật chọn đất riêng.

Đạo Sikh thì không quy định hướng nào cả. Cái được quy định là những thứ khác hẳn: Guru Granth Sahib đặt ở chỗ cao nhất và hội chúng ngồi thấp hơn, có lá cờ Nishan Sahib đủ cao để nhìn thấy từ xa, và có bếp langar. Nếu làm được thì gurdwara mở bốn cửa ra bốn hướng, nhưng ý của việc ấy là đón người từ mọi phía chứ không phải chọn tọa hướng. Đạo này thay câu hỏi hướng nào tốt bằng câu hỏi ai vào được.

Đọc thế đất Harmandir Sahib bằng thước đo cổ truyền

Phần dưới đây là kiến giải riêng của thư viện, đọc khu đền Amritsar bằng con mắt phong thủy cổ truyền của người Việt. Đây không phải điều đạo dạy.

Thứ nhất, đền nằm giữa hồ. Trong lối nói cổ truyền, nước chủ về tụ, và công trình được nước bao quanh bốn mặt là thế tụ thuỷ hoàn toàn. Người Việt quen với hồ bán nguyệt trước đình chùa, tức nước ở một phía, còn ở đây nước ở cả bốn phía.

Thứ hai, nền đền thấp hơn mặt đất xung quanh. Theo thước đo cổ truyền, chỗ trũng là chỗ nước tụ về, và chỗ nào nước tụ về thì được coi là chỗ nhận. Lối đọc cổ truyền và lý do của chính đạo ấy đi tới cùng một chỗ bằng hai đường khác nhau: một bên nói chỗ thấp là chỗ nhận nước, một bên nói người vào phải hạ mình.

Thứ ba, không có tọa hướng. Toàn bộ thuật chọn hướng dựa trên việc công trình có một mặt trước và một mặt sau. Một ngôi đền mở bốn cửa bằng nhau thì không có mặt trước, nên không có tọa, không có hướng, không có gì để tính. Thư viện nêu chỗ này ra chính vì đó là chỗ phép đọc cổ truyền hết chỗ dùng.

XVNhững Chỗ Hay Hiểu Lầm

Phần cuối gom lại những câu mà thư viện nghe nhiều nhất khi người Việt hỏi về đạo Sikh. Ba chỗ trượt hay gặp nhất: lẫn khăn quấn đầu của người Sikh với khăn của người Hồi Giáo, lẫn tôn kính với thờ phượng vì tiếng Việt dùng chung một chữ thờ, và lẫn một đạo riêng với một nhánh của đạo khác vì cùng ra đời trên một vùng đất.

XNơi Của Đạo Này Trên Đất Việt

Những nơi mà đạo này đang sống thật ngoài đời, mỗi nơi có một trang riêng ghi lịch sử, kiến trúc, thế đất và hướng theo phong thủy, lễ tiết và đường tới nơi.

Đền Vàng Amritsar (Harmandir Sahib)Punjab

Thánh địa đứng đầu của đạo Sikh, ngôi đền dát vàng giữa hồ Amrit Sarovar do Guru Ram Das đào và Guru Arjan dựng, mở bốn cửa về bốn phương, nơi đặt kinh Guru Granth Sahib và bếp langar.

Xem bảng chung các nơi tâm linh của cả nước

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp