Đạo Đức Kinh Chương 64 Tới 72: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Bốn câu đầu xếp thành một cái thang: yên thì dễ giữ, chưa hiện dấu thì dễ tính, còn giòn thì dễ tách, còn nhỏ thì dễ làm tan. Chữ triệu 兆 nghĩa gốc là vết nứt trên mai rùa nướng để chiêm bốc, nghĩa rộng là dấu hiệu đầu tiên của việc chưa thành hình.

Một chữ không đứng trong câu ấy ở bản Vương Bật nhưng là chữ then chốt của chương: chữ cơ 幾, cũng đọc kỷ, trong học thuật cổ chỉ cái mầm, chỗ mới nhú, chỗ chưa thành. Bản thẻ tre Quách Điếm chép câu thứ tư thành kỳ cơ dã, dị tán dã, dùng thẳng chữ 幾 vào chỗ bản Vương Bật chép 微; giữa chương, chữ ấy hiện lần nữa trong cơ thành nhi bại chi với nghĩa gần, sắp.

Ba vế song song: cây to một vòng tay ôm sinh từ cái mầm bằng đầu sợi lông, đài chín tầng dựng từ từng sọt đất, đường nghìn dặm bắt đầu ngay dưới bàn chân. Vế thứ ba được dẫn nhiều nhất trong cả sách, và cũng bị đọc lệch nhiều nhất. Ngày nay người ta dẫn nó như lời cổ vũ hăng hái bắt tay làm; đọc trong mạch chương thì nghĩa ngược lại. Ba vế ấy nằm giữa một đoạn nói cái lớn khởi từ cái nhỏ nên phải cẩn thận ngay từ đầu: phía trên là bốn câu dạy xử lý việc lúc chưa thành hình, ngay phía dưới là vi giả bại chi, chấp giả thất chi. Đoạn này cảnh báo chứ không hô hào, và nó kết bằng thận chung như thủy.

Bản Quách Điếm chép vế thứ ba khác hẳn: bách nhận chi cao, thủy ư túc hạ, cái cao trăm nhẫn bắt đầu từ dưới bàn chân. Chép vậy thì ba vế đều là hình ảnh cái lớn mọc từ cái nhỏ, không có hình ảnh đi đường nào. Cũng trong bản ấy, đoạn này và đoạn vi giả bại chi nằm ở hai chỗ khác nhau của thẻ tre, cho thấy chương 64 bản thông hành là chương ghép.

Chữ vi 為 đây không trỏ mọi hành động mà trỏ việc ra tay can thiệp theo ý riêng; chữ chấp 執 là nắm chặt, giữ khư khư. Bậc thánh nhân thoát khỏi hai lối ấy vì không đặt mình vào thế có gì để hỏng và có gì để mất. Cái thay chỗ việc ra tay là chữ phụ 輔 ở câu kết, nghĩa gốc là tấm gỗ kẹp bên trục xe cho khỏi lệch, tức chỉ đỡ cho cái sẵn có chạy đúng chiều của nó.

Người ta hỏng việc không hỏng ở lúc khó nhất mà hỏng ở lúc sắp xong, khi cái khó đã qua và lòng đã lơi; bốn chữ thận chung như thủy khép chương thành vòng kín. Riêng câu cuối, phục chúng nhân chi sở quá, hiểu chữ quá 過 là bỏ qua thì nghĩa là trở lại chỗ mọi người đã bước qua; hiểu là lỗi thì nghĩa là sửa lại chỗ mọi người mắc lỗi. Cả hai đều đọc được trên mặt chữ.

Đây là câu nguy hiểm nhất trong chín chương, và cách đọc thô nhất của nó là: Lão Tử chủ trương làm cho dân ngu để dễ cai trị. Phải nói thẳng rằng cách đọc ấy có thật trong lịch sử chú giải, không phải do người thời nay bịa ra: nó đã có từ phía Pháp gia, nơi Hàn Phi đọc Lão Tử thành thuật trị nước; bên Nho học, Chu Hy cũng chê chính chỗ này; và sang thế kỷ hai mươi, khi giới học thuật Trung Quốc bàn về cái gọi là ngu dân chính sách, chương 65 luôn bị nêu làm chứng cứ đầu tiên.

Nhưng chữ ngu 愚 đọc trong mạch riêng của sách thì không mang nghĩa ngu dốt. Vương Bật chú thẳng: minh 明 là thấy nhiều mưu khéo dối trá nên che lấp cái mộc của mình, còn ngu là không cậy cái biết, giữ lấy cái thật, thuận theo tự nhiên; chữ ấy cũng chính là chữ Lão Tử tự nhận về mình ở chương 20. Hai cách đọc chưa hòa được, vì ba chữ tương dĩ ngu chi vẫn có hình dạng của một việc người trên làm lên người dưới.

Chữ trí 智 trong sách này gần như luôn mang sắc xấu: trí khôn khéo, mưu mẹo, cùng họ với hai chữ trí tuệ ở chương 18. Câu dân chi nan trị, dĩ kỳ trí đa không nói dân thông minh thì khó trị, mà nói khi cả trên lẫn dưới đều đua nhau tính toán thì việc trị nước hóa thành một cuộc đấu mẹo. Hai chữ kê thức 稽式 nghĩa là mực thước để đối chiếu, bản Hà Thượng Công chép 楷式, khải thức. Câu dữ vật phản hĩ chia hai đường ở chữ phản 反: đọc theo nghĩa trái ngược thì đức nhiệm màu đi ngược chiều với vật, đọc như chữ 返 thì đức nhiệm màu cùng vật quay về gốc, khớp với chương 16. Hai chữ ấy thời Chiến Quốc dùng lẫn nhau nên không cách nào loại được cách nào.

Sông biển làm được vua của trăm khe lũng không phải vì mạnh hơn hay cao hơn, mà chỉ vì nằm thấp hơn hết, nên mọi dòng tự chảy về. Ngôi vua ấy không do giành mà có, cũng không do ai phong; nó là hệ quả tự nhiên của chỗ đứng.

Muốn ở trên dân thì hạ lời mình xuống, muốn đi trước dân thì đặt thân mình lại sau; dấu hiệu là ở trên mà dân không thấy nặng, ở trước mà dân không thấy bị lấn. Câu kết lặp lại gần nguyên văn chương 22, và lập luận của nó không phải là không tranh thì cao thượng, mà là không tranh thì không còn chỗ nào cho người khác tranh vào.

Hai chữ bất tiếu 不肖 mở chương nghĩa gốc là không giống, không ứng vào khuôn nào, vốn là chữ người đời dùng để mắng kẻ kém cỏi; Lão Tử nhận lấy rồi lật lại, chính vì lớn nên mới không giống cái gì. Rồi tới chỗ lạ nhất của cả quyển sách: một bản kê ba vật báu, đánh số một hai ba, việc không chỗ nào khác trong tám mươi mốt chương làm. Vật thứ nhất là từ 慈: không phải lòng nhân theo nghĩa luân lý Nho gia, mà là cái thương tự nhiên như mẹ thương con, không tính công, không đòi đáp.

Chữ kiệm 儉 nghĩa là dè, không dùng hết, không bày ra hết; không riêng tiết kiệm của cải mà dè sức, dè lời, dè cả cái tài của mình, cùng một mạch với chữ sắc 嗇 ở chương 59. Câu kiệm cố năng quảng nghe như nghịch lý, nhưng lập luận nằm ở chỗ tồn trữ: dùng dè thì còn lại nhiều, còn lại nhiều thì phủ được xa.

Chữ tiên 先 đây là đứng trước thiên hạ, tức nhận lấy chỗ dẫn đầu, chỗ ra mặt, chỗ mà mọi mũi nhọn nhắm vào. Hai chữ bất cảm 不敢 không trỏ sự sợ hãi mà trỏ việc biết chỗ nào không nên bước vào; cùng hai chữ ấy kết chương 64 và mở lời nhà dùng binh ở chương 69.

Vế đáp, cố năng thành khí trưởng, là chỗ hiểu khác nhau. Đọc khí trưởng 器長 liền nhau, người đứng đầu của mọi tài khí, thì nghĩa là chính vì không giành chỗ trước nên mới thành người đứng đầu. Đọc thành khí 成器 liền nhau, tức những đồ đã thành hình, rồi 長 là trưởng của chúng, thì nghĩa xoay sang quan hệ giữa cái chưa thành hình với cái đã thành hình, khớp với chữ phác 樸 ở chương 28 và 32.

Bốn chữ này lật ngược một lẽ thường: người ta tưởng cái dũng sinh từ sự gan góc, sách nói cái dũng sinh từ lòng thương. Một người mẹ vốn rất nhát, nhưng con lâm nguy thì xông vào chỗ mà kẻ can trường cũng lùi; cái dũng ấy không để thắng ai, nó chỉ che cho cái mình thương. Câu tiếp là lời cảnh báo dữ dội hiếm thấy: bỏ thương mà chọn mạnh, bỏ dè mà chọn rộng, bỏ sau mà chọn trước, thế là chết, vì mạnh, rộng, trước vốn là quả chứ không phải nhân. Riêng câu kết, thiên tương cứu chi, dĩ từ vệ chi, các nhà chú giải theo lối tự nhiên đọc chữ thiên là nhịp trời đất, các nhà theo lối tôn giáo đọc là trời che chở người có lòng thương.

Phải ghi thẳng một chỗ vênh về văn bản. Bản thông hành Vương Bật chép câu mở chương là thiện vi sĩ giả bất vũ, người khéo làm tướng sĩ thì không hung hăng; bản bạch thư Mã Vương Đôi cũng chép 善為士者. Nhưng câu này còn lưu hành theo một cách chép khác, thiện chiến giả bất vũ. Cách chép sau có chỗ yếu rõ: câu liền sau vốn đã là thiện chiến giả bất nộ, nên mở chương bằng 善戰者 thì hai câu đầu trùng chủ ngữ. Chữ sĩ 士 thời Chiến Quốc trỏ người biết việc binh, không phải nhà nho như nghĩa đời sau.

Chữ dữ 與 ở câu thứ ba, Vương Bật chú gọn một chữ: tranh, tức đối đầu. Người khéo thắng địch thì không đấu với địch, mà làm cho cuộc đấu ấy không xảy ra. Ba câu đầu đều trỏ vào một chỗ là bỏ cái khí hăng, vì hung hăng, nổi giận, đối đầu đều là để đối phương quyết định nhịp của mình.

Năm chữ cuối chia hai cách ngắt. Ngắt phối thiên cổ chi cực liền một hơi thì nghĩa là sánh với mực cùng tột của trời thời xưa; bản bạch thư chép thị vị phối thiên, cổ chi cực dã, ngắt làm hai vế, và còn chép câu giữa chỉ thị vị dụng nhân, không có hai chữ 之力. Bản Quách Điếm không có chương này.

Chương mở bằng bốn chữ dụng binh hữu ngôn, nhà dùng binh có câu rằng, tức Lão Tử dẫn lời người khác chứ không tự nói: chương này không phải bài binh pháp của sách, mà là sách lấy một câu sẵn có trong nghề binh về để nói tiếp việc của mình. Chủ 主 là bên khởi việc, bên chủ động phát binh; khách 客 là bên đáp lại. Chịu làm khách nghĩa là không mở việc, chỉ ứng lại, và đó chính là vật báu thứ ba của chương 67 nói lại bằng lời nhà binh.

Bốn vế tiếp là chỗ khó nhất của chương, cả bốn cùng một hình dạng làm mà không có cái để làm. Chữ hành 行 ở vế đầu xuất hiện hai lần với hai âm hai nghĩa nên rất dễ đọc sai: chữ trước đọc hành, nghĩa là đi; chữ sau đọc hàng, nghĩa là hàng ngũ. Chữ 扔 bản Vương Bật chép như vậy, có bản chép 仍. Về nghĩa chung có hai lối đọc: lối thứ nhất coi bốn vế tả cái trống không của bên biết giữ mình, không bày đội hình, không lộ tay, không dựng đối phương lên thành địch để mà đánh; lối thứ hai coi đây là tả cái vô ích của việc hăng hái khi không có gì thật để đánh.

Sách vừa nói lui một thước, liền nói ngay cái họa không gì lớn hơn coi thường quân địch. Lui không phải vì coi rẻ đối phương; lui chính vì biết trọng đối phương, bởi người coi thường địch mới là người dám tiến bừa. Chữ cơ 幾 ở câu sau lại là chữ đã gặp ở chương 64, nghĩa gần, sắp.

Câu kết, ai giả thắng hĩ, các nhà chú giải hiểu khác nhau. Đọc chữ ai 哀 là xót thương thì bên nào còn biết xót cái chết của người, bên ấy thắng, nối thẳng vào chữ từ của chương 67; đọc là bi thương, ở thế bị hại, thì bên chịu đau sẽ thắng; lại có nhà đọc 哀 thông với 愛.

Chương này ngắn, và giọng của nó khác hẳn mọi chương khác: từ đầu sách tới đây người viết nói về Đạo, về vạn vật, về việc trị nước, chỗ này người viết nói về chính mình và về việc mình không được hiểu. Hai câu mở là một cặp nghịch đặt sát nhau đến mức gây tức, nhưng không phải lời oán trách: cái đơn giản thì khó tin vì người ta đi tìm cái phức tạp.

Tông 宗 là gốc, là tổ; quân 君 là chủ, là cái cầm đầu. Ai không nắm được cái gốc ấy thì nghe từng câu đều hiểu, mà hợp lại thì không hiểu gì. Câu tiếp có hai chữ tri đứng gần nhau với hai nghĩa: vô tri là không biết cái gốc kia, bất ngã tri là không hiểu ta.

Bốn chữ này là chỗ cả quyển sách lộ ra một điều nó vốn giấu kín: người viết biết mình đang nói vào chỗ trống. Chữ hy 希 nghĩa là ít, thưa, chính chữ đã dùng ở chương 14. Vế đối, tắc ngã giả quý, chia hai cách đọc: đọc chữ tắc 則 làm động từ, nghĩa lấy làm khuôn mà noi theo, thì kẻ hiểu ta thì ít mà kẻ noi theo ta thì đáng quý; đọc làm liên từ, nghĩa là nên, thì kẻ hiểu ta thì ít nên ta mới hóa ra quý. Cách thứ nhất giữ được thế đối ngẫu nên phần nhiều nhà chú giải theo. Câu này không phải lời tủi thân: nó là chỗ đứng của người biết rằng điều mình nói sẽ không được nhận, mà vẫn nói.

Hạt 褐 là áo vải gai thô, áo của người làm ruộng và người ở đợ; chữ bị 被 đây nghĩa là khoác lên mình, không phải nghĩa bị động như tiếng Việt ngày nay. Điểm cần giữ cho đúng: câu này không dạy giấu tài để chờ ngày được trọng dụng. Cái áo thô chỉ là hệ quả của việc người ấy không bày mình ra; người đời nhìn áo mà xếp hạng, còn ngọc thì vẫn ở đó.

Bốn chữ này có ba cách đọc, và cả ba đều lưu hành: biết cái mình không biết, tức biết giới hạn của cái biết của mình; biết mà coi như chưa biết, tức không cậy vào cái biết; và biết cái không thể biết, đọc sang siêu hình. Có vế sau làm đối, hai cách đầu đều đứng vững; cách thứ ba lệch khỏi thế đối ngẫu nên ít người theo. Bản bạch thư Mã Vương Đôi chép tri bất tri, thượng hĩ, dùng chữ thượng 尚 nghĩa là được chuộng thay cho chữ 上 nghĩa là trên, và vế sau chép bất tri tri, bệnh hĩ.

Chữ bệnh 病 trong chương xuất hiện bảy lần, mỗi lần đổi chức. Cụm bệnh bệnh gồm một chữ làm động từ và một chữ làm danh từ: lấy bệnh làm bệnh. Lập luận tự khép rất gọn: bệnh ở đây là bệnh tưởng mình biết, mà ai nhận ra mình đang mắc bệnh ấy thì ngay lúc nhận ra đã khỏi. Câu cuối lặp lại nguyên vế trước, và nhiều nhà hiệu khám coi chỗ lặp ấy là chữ thừa do người sao chép đời sau chép lẫn.

Chữ uy 威 xuất hiện hai lần với hai nghĩa khác nhau. Uy thứ nhất là cái oai của người cầm quyền, tức hình phạt và sự áp chế. Đại uy thứ hai thì các nhà chú giải hiểu khác nhau: có người đọc là cái oai của trời, tức tai họa; có người đọc là sự nổi dậy của dân. Cả hai cách dẫn về cùng một lập luận: người trên càng dùng oai thì oai càng mòn, tới lúc dân không sợ nữa thì cái đến sau không còn ai điều khiển được. Đây là chỗ sách nói về giới hạn của lối cai trị bằng sự sợ, nối vào chương 17.

Bản Vương Bật chép vô hiệp 無狎; chữ 狎 nghĩa gốc là thân mật quá hóa khinh nhờn, ở đây các nhà chú giải đọc thành chèn ép chỗ dân ở. Bản Hà Thượng Công chép 無狹, nghĩa thẳng là làm cho chật hẹp, nên ý rõ hơn và không ít người theo bản ấy.

Chữ yếm 厭 dùng với hai nghĩa trong hai câu liền nhau, và đó là chỗ tinh của chương. Ở vô yếm kỳ sở sinh, chữ ấy đọc theo nghĩa đè, ép, thông với chữ 壓. Ở câu sau, chữ thứ nhất vẫn là đè ép, chữ thứ hai đổi sang nghĩa chán ghét: chỉ vì người trên không đè nén nên dân mới không chán ghét. Bỏ mất chỗ đổi nghĩa ấy thì câu thành lời trùng lặp vô nghĩa.

Chữ kiến 見 ở đây phải đọc là hiện, theo nghĩa hiện ra, bày ra, tức nghĩa của chữ 現: tự biết mà không tự bày, tự thương mà không tự cho mình cao quý. Cần nói rõ một chỗ rất hay lẫn: câu tự tri giả minh, tự biết mình là sáng, không nằm ở chương này mà ở chương 33, nơi nó đi thành cặp với tri nhân giả trí. Bốn chữ kết chương, cố khứ bỉ thủ thử, lặp lại đúng bốn chữ kết chương 12 và chương 38: cái kia là phần bày ra bên ngoài, cái này là phần giữ ở bên trong.