Đạo Đức Kinh Chương 19 Tới 27: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Bản thẻ tre Quách Điếm, khai quật năm 1993, chép ba câu đầu khác hẳn. Bản thông hành Vương Bật chép tuyệt thánh khí trí và tuyệt nhân khí nghĩa. Thẻ tre Quách Điếm nhóm giáp chép ba cặp khác, thứ tự cũng khác: tuyệt trí khí biện 絕智棄辯, dứt cái khôn vứt tài hùng biện; tuyệt xảo khí lợi 絕巧棄利, giống bản thông hành; và tuyệt ngụy khí lự 絕偽棄慮, dứt cái giả vứt cái toan tính, riêng chữ đầu cặp này có nhà đọc 偽 ngụy, có nhà đọc 爲 vi. Ở bản xưa nhất còn giữ được, chữ thánh và hai chữ nhân nghĩa đều không có mặt.

Nếu bản ấy gần với hình dạng sớm của sách thì lời lẽ chống nhân nghĩa gay gắt của bản thông hành có thể là hình dạng về sau, khi hai phái Nho và Đạo đã đối lập rõ; bản bạch thư Mã Vương Đôi chép gần như bản thông hành, tức lối chép ấy đã có từ trước đời Hán. Thư viện ghi cả hai chứ không chọn thay quý vị.

Về nghĩa, tuyệt 絕 là cắt đứt, khí 棄 là ném đi. Câu không nói mấy thứ ấy xấu, nó nói hãy thôi đề cao chúng, vì đề cao bậc thánh thì sinh ra người tranh nhau làm thánh.

Chữ văn 文 ở câu trên là lời lẽ, điều khoản viết ra: ba mệnh lệnh kia nếu chỉ là ba câu chữ thì chưa đứng được. Tố 素 là lụa mộc chưa nhuộm, phác 樸 là khúc gỗ chưa đẽo; cả câu nói một trạng thái duy nhất, chưa bị thêm vào.

Một chỗ ngắt đáng ngờ: bốn chữ mở đầu chương 20, tuyệt học vô ưu 絕學無憂, nhiều nhà hiệu khám cho rằng vốn thuộc cuối chương 19 vì hiệp vần với phác và dục. Thư viện giữ chỗ ngắt của bản thông hành.

Duy 唯 là tiếng dạ cung kính, a 阿 là tiếng ừ suồng sã, trong lễ chế nhà Chu cách nhau cả một bậc thân phận. Hỏi hai âm ấy cách nhau bao nhiêu rồi nâng lên hỏi cái tốt với cái xấu cách nhau được mấy, nhưng câu thứ ba lập tức kéo lại: điều người đời sợ thì mình cũng không thể không sợ.

Chương này có nhiều chữ chép khác nhau, cần nói rõ. Chữ chúng tôi phiên là bạc, bản Vương Bật chép 怕, bản khác chép 泊, đều chỉ trạng thái lặng lẽ không động; hiểu theo mặt chữ 怕 của tiếng Việt ngày nay thành sợ hãi là sai. Hai chữ láy câu sau, bản Phó Dịch chép 儡儡, bản Vương Bật chép 儽儽, bản Hà Thượng Công chép 乘乘, nghĩa đều quanh chỗ rã rời; trang này chép mặt chữ của bản Phó Dịch vì âm Hán Việt của chữ ấy chắc chắn hơn, còn nghĩa thì ba bản không khác nhau. Câu ngã độc nhược hôn cũng có bản chép 我獨昏昏.

食母 nếu đọc chữ 食 theo âm thực thì là mẹ của thức ăn; đọc theo âm tự, nghĩa cho bú cho ăn, thì tự mẫu là người mẹ nuôi, và phần lớn các nhà theo cách sau, hiểu đó là chỉ Đạo.

Đặt câu ấy vào thì cả chương đổi nghĩa: người đời no đủ nhờ những thứ bày ra trước mắt, ông nhận phần nuôi dưỡng từ cái gốc không nhìn thấy, nên vẻ đần độn quê mùa suốt chương là cách một người có gốc khác bị nhìn từ bên ngoài. Tuy vậy các nhà chú giải không nhất trí về giọng chương này: Vương Bật đọc thành lời tả cảnh giới người đắc đạo, nhiều người đọc hiện nay đọc thành lời tự thuật của một con người cô độc.

Hai chữ hốt hoảng đã gặp ở chương 14, nhưng chương 21 đi thêm một bước: chương 14 chỉ nói Đạo không hình không vật, chương 21 nói trong cái mập mờ ấy có cái gì đó. Ba lớp kể từ ngoài vào trong: có tượng 象, hình bóng chưa thành vật; có vật 物; rồi trong chỗ tối thẳm, có tinh 精, chữ vốn chỉ hạt gạo giã kỹ, phần cốt lõi sau khi bỏ vỏ trấu.

Đọc chương 14 dễ kết luận Đạo là hư không; chương 21 nói ngược, và chữ thậm chân 甚真, rất thật, đặt ở đây là đặt rất nặng.

Chữ tín 信 không phải lòng tin của người, mà là tính đáng tin cậy của chính sự vật, tức nó luôn như vậy nên người ta dựa vào mà đoán được. Nếu cái gốc không có tín thì mọi phép suy đoán của thuật số đều vô nghĩa.

Bốn chữ mở câu này có hai lối chép. Bản thông hành Vương Bật chép tự cổ cập kim 自古及今; bản bạch thư Mã Vương Đôi chép đảo lại thành tự kim cập cổ 自今及古, và câu sau cũng chép dĩ thuận chúng phụ 以順眾父 chứ không phải dĩ duyệt chúng phủ. Nhiều nhà hiệu khám cận đại chuộng lối chép đảo vì chữ 古 hiệp vần với chữ 甫 ở câu dưới.

Ba chữ này được chính chương xác nhận là lời người xưa, ở câu cổ chi sở vị khúc tắc toàn giả. Nghĩa nằm trong kinh nghiệm rất thường: cây cong queo thì thợ không đốn nên sống trọn đời, cây thẳng đẹp thì bị hạ trước. Toàn 全 là còn nguyên vẹn không sứt mẻ, không phải toàn thắng. Năm vế còn lại cùng khuôn ấy: cái ở vị trí thiệt thòi lại là cái giữ được lâu.

Riêng vế uổng tắc trực các nhà giải không thống nhất, có người hiểu là chịu oan khuất rồi được minh oan, có người hiểu là thanh gỗ cong phải uốn ngược lại mới thành thẳng.

Chữ 見 ở đây đọc là kiến nhưng mang nghĩa của chữ 現, phô ra, không phải nhìn thấy. Lập luận của bốn vế nằm ở chỗ ai xác nhận: người tự khen thì lời khen do chính mình nói ra nên không có giá trị.

Bốn vế này nên đọc kèm chương 24, vì chương ấy nói lại đúng chúng ở dạng phủ định ngược, và việc cùng một đoạn xuất hiện hai lần trong hai chương liền nhau là dấu vết cho thấy sách được gom từ nhiều mảnh lời có sẵn.

Chữ hy 希 đã gặp ở chương 14, nghĩa gốc là thưa thớt, ít tới mức gần như không có, nên hy ngôn là gần như không nói ra thành lời. Chữ tự nhiên ở đây mang đúng nghĩa sẽ bàn kỹ ở chương 25.

Gió lốc và mưa rào là hai thứ ồn ào nhất trời đất làm ra, và cũng là hai thứ tắt nhanh nhất; còn thứ trời đất làm liên tục không nghỉ thì lặng lẽ, ngày đêm nối nhau, bốn mùa đi vòng. Câu chốt nặng hơn cả hai ví dụ: trời đất còn không giữ được lâu, huống chi con người.

Ba vế đạo, đức, thất xếp thành bậc thang đi xuống, chữ thất 失 chỉ trạng thái đã rời khỏi đạo và đức. Ý của đoạn giản dị mà lạnh: người ta hòa vào cái gì thì cái ấy nhận lấy người ta, không có thưởng phạt từ bên ngoài, chỉ có sự tương ứng.

Một chỗ về văn bản: bản Vương Bật truyền tới nay chép cố tòng sự ư đạo giả, đạo giả đồng ư đạo, lặp lại hai chữ đạo giả, mà đại đa số các nhà hiệu khám coi là diễn văn, chữ thừa do người chép thêm; thư viện chép theo cách đã bỏ. Câu cuối chương lặp nguyên văn câu kết chương 17.

Chữ xí 企 gồm bộ nhân trên bộ chỉ, tức người nhấc gót, là kiễng chân; chữ khóa 跨 là bước dạng chân thật rộng. Hai hình ảnh ấy là hai cách vượt quá tầm của chính mình.

Kiễng chân thì cao hơn thật nhưng vài nhịp thở là mỏi; sải bước dài thì mỗi bước xa hơn nhưng vài chục bước là đuối. Cái hỏng không ở chỗ cao hay dài mà ở chỗ tư thế ấy không giữ được: sách không hỏi việc ấy đạt tới đâu, mà hỏi nó duy trì được bao lâu.

Bốn chữ này là một trong những chỗ khó phiên nhất của cả sách. Dư thực 餘食 là cơm thừa đổ đi; chữ thứ tư mới rắc rối. Chép theo mặt chữ thì là 行, âm hành. Nhưng chuế 贅 là cái bướu mọc thừa trên thân, nên rất nhiều nhà chú giải cho rằng 行 ở đây là chữ 形 hình chép nhầm, phải đọc là dư thực chuế hình, cơm thừa và bướu thịt; bản bạch thư Mã Vương Đôi vẫn chép 行. Thư viện giữ mặt chữ bản thông hành, phiên là hành, nhưng dịch nghĩa theo hướng cái thừa mọc trên thân.

Điều chương muốn nói không phụ thuộc chỗ ấy: tự phô, tự khen, tự kiêu đều là thứ thêm vào mà không nuôi được gì.

Chữ hỗn 混 là lẫn vào nhau chưa tách bạch, nên hỗn thành là đã thành hình nhưng thành trong trạng thái chưa phân chia. Cả truyền thống vũ trụ luận Á Đông về sau dựa vào chữ ấy.

Chú ý chữ vật 物: chương 14 vừa nói Đạo trở về chỗ không có vật, nay lại gọi nó là một vật; mâu thuẫn ấy cố ý, vì mỗi lần buộc phải nói thì sách mượn tạm một chữ rồi tự tháo chữ ấy ra ngay. Bản bạch thư Mã Vương Đôi chép khả dĩ vi thiên địa mẫu, mẹ của trời đất, thay vì thiên hạ mẫu, và không có câu chu hành nhi bất đãi.

Trong lễ chế xưa, danh 名 là tên cha mẹ đặt lúc mới sinh, tự 字 là tên chữ đặt thêm lúc thành niên để người ngoài gọi cho tiện. Câu này nói ta không biết danh của nó nên chỉ đặt cho một chữ tự là Đạo; chữ Đạo do đó chỉ là tên gọi tiện dụng. Chữ cưỡng 強 ở câu sau còn thẳng hơn, gượng mà đặt tên gọi là Lớn.

Bốn chữ đại, thệ, viễn, phản là một vòng khép kín: lớn thì lan đi, xa dần, xa tới cùng thì quay lại chỗ cũ. Chữ phản 反 sẽ thành mệnh đề cốt lõi ở chương 40, phản giả đạo chi động.

Bốn cái lớn là Đạo, trời, đất, và cái thứ tư; chỗ tranh cãi nằm ở chính cái thứ tư ấy. Bản thông hành Vương Bật và bản bạch thư Mã Vương Đôi đều chép vương 王, vua; bản Phó Dịch và một số bản khác chép nhân 人, người.

Một chữ ấy đổi hẳn tầm của chương. Nếu là vương thì đây là mệnh đề chính trị, người cầm quyền được xếp ngang trời đất nhưng cũng vì thế bị buộc theo phép của trời đất; nếu là nhân thì đây là mệnh đề về vị trí con người trong vũ trụ. Lý do nhiều nhà nghiêng về chữ nhân: câu ngay sau mở đầu bằng nhân pháp địa chứ không phải vương pháp địa. Thư viện chép theo bản thông hành và ghi chỗ tranh cãi ra đây để quý vị tự cân nhắc.

Mười sáu chữ này là câu được trích nhiều nhất của cả nền tư tưởng Trung Hoa, và cũng là câu bị hiểu lệch nhiều nhất khi sang tiếng Việt. Chữ pháp 法 ở đây là động từ, lấy cái gì làm khuôn mẫu. Ba vế đầu là một chuỗi đi lên rành mạch: người sống trên mặt đất nên theo nhịp của đất, tức mùa vụ, thổ nghi, địa thế; đất chịu nhịp của trời, tức nắng mưa, ngày đêm, tiết khí; trời chịu nhịp của Đạo. Tới đây chuỗi phải dừng, vì trên Đạo không còn tầng nào nữa.

Đây là chỗ phải nói cho thật rõ, vì người Việt hiểu lệch nhiều nhất ở đây. Hai chữ tự nhiên 自然 trong câu này không có nghĩa là thiên nhiên, cây cỏ, núi sông, môi trường. Nghĩa ấy là nghĩa mới, vào tiếng Hán và tiếng Việt quãng cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khi cần một chữ dịch khái niệm nature của phương Tây và người ta mượn lại lối dùng của tiếng Nhật. Trong tiếng Hán cổ, 自然 không phải danh từ chỉ giới tự nhiên mà là hai chữ ghép: tự 自 là chính nó, nhiên 然 là như thế. Tự nhiên là tự nó vốn thế, tự thế mà thế, không do cái gì khác khiến cho thành ra như vậy.

Cho nên đạo pháp tự nhiên không có nghĩa là Đạo bắt chước thiên nhiên, càng không phải lời kêu gọi sống gần gũi cây cỏ. Nó có nghĩa: trời, đất và người đều phải noi theo một cái cao hơn mình, riêng Đạo thì không noi theo gì ngoài nó cả, Đạo chỉ theo chính cái tự nó vốn thế. Vương Bật chú rất gọn: ở chỗ vuông thì lấy phép của vuông, ở chỗ tròn thì lấy phép của tròn, đối với cái tự nó vốn thế thì không trái nghịch gì cả.

Một cách đọc khác cần ghi ra: có người, nhất là thời cận đại, đọc tự nhiên như một cái gì đó đứng trên Đạo, tức thêm một tầng thứ năm. Cách đọc ấy bị phần lớn các nhà chú giải bác bỏ, vì nó mâu thuẫn với chính phần đầu chương, chỗ đã nói Đạo sinh trước trời đất và đứng một mình không đổi. Hai chữ ấy cũng đã xuất hiện ở chương 17 và ở đầu chương 23 trang này với đúng nghĩa cũ.

Hai vế mở chương dựng hai cặp đối, nặng với nhẹ và tĩnh với xao động, rồi đặt vế thứ nhất vào vị trí gốc và chủ. Chữ căn 根 là rễ, chữ quân 君 là người làm chủ; hai chữ ấy không nói cái nặng tốt hơn cái nhẹ, mà nói cái nhẹ phải có chỗ neo vào cái nặng mới không bay đi.

Chữ táo 躁 gồm bộ túc, nghĩa gốc là chân cứ động không yên, nên nó chỉ sự nóng nảy bồn chồn chứ không phải vận động bình thường.

Truy trọng 輜重 là thuật ngữ nhà binh, đoàn xe chở lương thảo và đồ nặng đi kèm một cánh quân: chậm và cồng kềnh, nhưng tướng nào bỏ nó lại để hành quân cho nhanh thì thường thua. Câu tiếp dùng hình ảnh trái ngược, vinh quan 榮觀, lầu son đài đẹp; chữ 觀 đa âm, đọc quan khi là nhìn ngắm, đọc quán khi là lầu đài đền quán, Hà Thượng Công giải là cung khuyết còn Vương Bật giải là cảnh tượng vinh hoa, nên quý vị nên biết cả hai lối ấy.

Câu kết có một chỗ chép khác: bản thông hành và bản bạch thư đều chép khinh tắc thất bản 輕則失本, cân với chữ căn ở đầu chương, còn một số bản khác chép khinh tắc thất thần 輕則失臣 để đối với chữ quân.

Năm vế mở chương theo cùng một khuôn, khéo tới mức không cần tới dụng cụ của việc ấy nữa. Triệt tích 轍跡 là vết lún bánh xe; trù sách 籌策 là que tre dùng để tính; quan kiện 關楗 là then ngang chốt dọc cài cửa; thằng ước 繩約 là dây trói buộc.

Hai chữ tập minh 襲明 là khái niệm riêng của chương, và các nhà giải không nhất trí. Chữ tập 襲 vừa nghĩa là mặc chồng thêm một lớp áo, vừa nghĩa là kế thừa nối tiếp. Theo nghĩa trước thì tập minh là cái sáng được phủ kín, sáng mà không để lộ ra, hợp với năm vế đầu chương, và thư viện theo cách ấy; theo nghĩa sau thì là giữ cho cái sáng truyền đi không dứt, và quý vị nên biết cả hai.

Chữ khí 棄 trong vô khí nhân chính là chữ khí trong tuyệt thánh khí trí của chương 19 mở đầu trang này. Đặt cạnh nhau thấy rõ: sách sẵn sàng vứt bỏ các chuẩn mực, nhưng không vứt bỏ người nào.

Chữ tư 資 nghĩa gốc là vốn liếng, chỗ dựa để làm việc. Vế trước dễ hiểu, người khéo làm thầy người vụng; vế sau lật ngược, không có người vụng thì cái khéo của người khéo chẳng có chỗ nào dùng được. Câu kết nặng: ai không quý ông thầy ấy, không tiếc chỗ nhờ ấy, thì dù khôn tới đâu cũng vẫn mê lớn.