Con đường vào phủ là một dải đất hẹp chạy giữa hai bên mặt nước, hàng quán bún ốc và bánh tôm nối nhau tới tận cổng. Qua cửa tam quan hai tầng, trên mái giữa có bốn chữ Tây Hồ hiển tích, quý vị bước vào một khoảng sân nhỏ, và ngay sau lưng vẫn là hồ Tây. Đây là một nơi thờ tự nằm gọn trên một mũi đất, ba mặt là nước.
Điều làm phủ này khác các phủ Mẫu khác không nằm ở quy mô. Phủ Tây Hồ không lớn, không phải một quần thể trải rộng như Phủ Dầy. Cái riêng của nó là chỗ đứng: một phủ thờ Mẫu nằm ngay trong lòng một đô thị lớn, được người thành phố lui tới đều đặn vào mùng một và ngày rằm, chứ không chỉ đông vào mùa hội. Nếp thờ Mẫu ở đây vì thế gắn vào nhịp sống hằng tháng của một thành phố.
壹Thánh Mẫu Liễu Hạnh Và Cuộc Gặp Bên Hồ
Chữ phủ ở đây chỉ nơi thờ Mẫu, khác với chùa của nhà Phật và khác với đền thờ nhân thần hay thành hoàng. Vị được thờ chính là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị đứng đầu hệ thống Tứ phủ và là vị nữ duy nhất trong hàng Tứ bất tử của người Việt.
Theo cách tín ngưỡng này tự nói về mình, thế giới chia làm các phủ do các vị Mẫu cai quản: Thiên phủ là miền trời sắc đỏ, Địa phủ là miền đất sắc vàng, Thoải phủ là miền sông nước sắc trắng, về sau thêm Nhạc phủ là miền rừng núi sắc xanh. Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tôn là Mẫu Thượng Thiên, đứng đầu hệ thống ấy. Dưới hàng Mẫu là hàng Chầu, hàng Quan, hàng Ông Hoàng, hàng Cô, hàng Cậu, mỗi vị mang một phủ, một sắc áo, một bản chầu văn riêng. Người theo tín ngưỡng này tin rằng Mẫu che chở cho đời sống hiện tại của con người, ban sức khỏe và tài lộc, chứ không hứa hẹn một cõi khác sau khi chết.
Truyền thuyết gắn với chính mảnh đất này kể về cuộc gặp giữa Phùng Khắc Khoan, người đời quen gọi là Trạng Bùng, cùng hai người bạn với Liễu Hạnh công chúa tại một quán bên hồ Tây. Ba người và vị tiên nữ xướng họa thơ với nhau, tới khi hết cuộc thì người kia biến mất; về sau nơi ấy được dựng phủ để thờ. Chuyện gặp tiên của Trạng Bùng được nữ sĩ Đoàn Thị Điểm chép lại trong tập truyện của bà, cùng mạch với truyện Vân Cát thần nữ về Thánh Mẫu. Cần nói rõ: đây là lớp truyền tụng và văn chương, không phải sử biên niên. Về năm mất của Phùng Khắc Khoan, phần lớn tài liệu ghi năm 1613, nhưng cũng có tài liệu về di tích ghi năm 1631; chúng tôi nêu cả hai chứ không chọn bừa một con số.
Hai chỗ hay nhầm. Thứ nhất, phủ không phải chùa: trong phủ không có tăng ni, hệ thần linh và nghi thức đều khác nhà Phật, tuy trên tầng cao của điện Sơn Trang vẫn có ban thờ Phật theo lối thờ tự nhiều lớp quen thuộc của người Việt. Thứ hai, Phủ Tây Hồ không phải nơi thờ Mẫu gốc: gốc của tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nằm ở Phủ Dầy thuộc vùng Vụ Bản, còn Phủ Tây Hồ là một nhánh của mạch ấy, gắn với truyền thuyết riêng về cuộc gặp bên hồ.
貳Từ Quán Bên Hồ Đến Phủ Trong Phố
Không có văn bản nào cho biết chắc chắn năm dựng phủ. Các tài liệu di tích đều gắn việc lập phủ với truyền thuyết về cuộc gặp của Phùng Khắc Khoan, tức khoảng cuối thế kỷ 16 sang đầu thế kỷ 17, nhưng đó là suy ra từ truyền tụng chứ không phải từ bia ký. Những gì thấy được hôm nay là kết quả của nhiều lần sửa chữa nối nhau.
- Thế kỷ 16Truyền thuyết cuộc gặpPhùng Khắc Khoan cùng hai người bạn gặp Liễu Hạnh công chúa tại một quán bên hồ Tây và xướng họa thơ. Đây là lớp truyền tụng, không có văn bản đương thời xác nhận.
- Khoảng thế kỷ 17Dựng phủPhủ được dựng để thờ vị đã gặp, theo các tài liệu di tích. Vùng đất này khi ấy là một làng cổ của kinh thành Thăng Long.
- Thế kỷ 19 đến 20Lớp di vật còn lạiHệ thống hoành phi, câu đối, tượng thờ hiện còn trong phủ phần lớn thuộc lớp niên đại thế kỷ 19 và 20, cho biết các đợt tu bổ trong giai đoạn này.
- 1996Xếp hạng di tích quốc giaPhủ Tây Hồ được xếp hạng di tích cấp quốc gia theo quyết định ngày 13 tháng 2 năm 1996. Các nguồn ghi tên loại hình khác nhau, có nơi ghi di tích lịch sử văn hóa, có nơi ghi di tích nghệ thuật.
- 2006Điện Sơn TrangTheo tài liệu giới thiệu di tích của địa phương, điện Sơn Trang trong khuôn viên phủ được dựng vào năm 2006. Một số tài liệu khác không nêu niên đại này.
- 2016UNESCO ghi danhNgày 1 tháng 12 năm 2016, tại kỳ họp thứ mười một của Ủy ban liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể họp ở Addis Ababa, Ethiopia, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Về số lượng tượng thờ trong phủ, các nguồn ghi vênh nhau khá xa. Một bài giới thiệu di tích nêu con số gần ba trăm pho tượng lớn nhỏ cùng hệ thống hoành phi câu đối thế kỷ 19 và 20; một nguồn khác lại ghi khoảng năm mươi pho. Khoảng chênh này nhiều khả năng đến từ phạm vi đếm: đếm riêng ba lớp phủ chính thì ra một con số, đếm cả điện Sơn Trang, lầu Cô, lầu Cậu và các ban thờ nhỏ thì ra con số khác hẳn. Chúng tôi chưa tra được bản kiểm kê chính thức nào để nói dứt điểm, nên ghi cả hai.
參Ba Lớp Phủ Chính Và Các Ban Thờ
Khuôn viên phủ chia làm mấy khối tách bạch: phủ chính ba lớp, điện Sơn Trang ba tầng đứng riêng một bên, cùng lầu Cô, lầu Cậu và khu nhà khách. Người đi lễ theo lệ cũ thường đi hết các ban chứ không chỉ vào một chỗ, và trật tự các ban chính là trật tự của hệ thần linh Tứ phủ.
Phủ chính
Một toà nhà chia làm ba phần theo lối chữ tam, đi từ ngoài vào trong:
- Tiền tế, còn gọi là ban Công Đồng, thờ chung các vị trong hệ Tứ phủ.
- Trung tế, thờ vua cha Ngọc Hoàng Thượng đế cùng Tam toà Thánh Mẫu dưới dạng bài vị.
- Hậu cung, thờ ba vị Thánh Mẫu dưới dạng tượng: Mẫu Liễu ở giữa, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải hai bên.
Mặt trước phủ chính là cửa tam quan hai tầng, mái giữa ghi bốn chữ Tây Hồ hiển tích, trang trí chạm khắc tỉ mỉ.
Điện Sơn Trang
Toà đứng riêng, ba tầng với tám mái cong. Tầng trên thờ Phật cùng Tam toà Thánh Mẫu; tầng dưới thờ Mẫu Thượng Ngàn và hai mươi bốn cô sơn trang. Sơn Trang là lớp thần linh gắn với miền rừng núi trong hệ Tứ phủ, nên ban thờ ở đây thường bày lễ vật của rừng và mang sắc xanh làm chủ. Đây là chỗ khiến người mới tới hay ngỡ ngàng, vì cách bày và màu sắc khác hẳn phủ chính.
Lầu Cô và lầu Cậu
Hai công trình nhỏ trong khuôn viên, thờ hàng Cô và hàng Cậu, tức lớp thần linh trẻ tuổi đứng cuối hệ Tứ phủ. Trong quan niệm của tín ngưỡng này, hàng Cô hàng Cậu là những vị gần người nhất, hầu cận các Mẫu và các Quan, nên ban thờ của họ thường được bày với đồ chơi, quạt, nón, gương lược. Sự có mặt của lầu Cô lầu Cậu là dấu hiệu cho biết nơi thờ tự này đủ lớp, tức thờ trọn hệ thống chứ không chỉ thờ riêng hàng Mẫu.
Một điểm về màu sắc mà quý vị nên để ý: đỏ, vàng, trắng, xanh trong phủ không bày tùy hứng mà ứng với bốn phủ. Đứng ở giữa phủ chính mà nhìn màu áo trên các pho tượng và màu vải phủ trên các ban, quý vị đọc được thứ tự thần linh mà không cần hỏi ai.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đầu tiên và cũng là điều rõ nhất: phủ nằm trên một mũi đất nhô ra mặt nước, ba mặt là hồ Tây, chỉ một dải đất hẹp nối vào bờ. Trong phép xem đất, nước là thứ tụ khí; một điểm đất được nước bao gần khắp thì khí đến mà không tán đi được, và trong sách vở lối đất ấy được xếp vào hàng hiếm. Ở giữa một thành phố lớn, chỗ như vậy lại càng hiếm, vì đất ven hồ hầu như đã bị nhà cửa lấp kín từ lâu.
Kế đến là sự tương hợp giữa nước và vị được thờ. Trong hệ Tứ phủ, Thoải phủ là miền sông nước, sắc trắng, và Mẫu Thoải là một trong ba vị được thờ trong hậu cung ở đây. Đặt một phủ Mẫu ngay giữa mặt hồ lớn nhất của Hà Nội là đặt nơi thờ vào đúng hành của một trong các vị được thờ. Trong phong thủy, sự trùng khớp giữa hành của đất và hành của vị chủ nơi thờ được gọi là đắc vị, tức được đúng chỗ. Đây cũng là điểm khiến Phủ Tây Hồ khác Phủ Dầy: một nơi lấy đột đất giữa đồng làm chỗ tựa, một nơi lấy chính mặt nước làm nền.
Thứ ba là hướng và minh đường. Phủ trông ra mặt hồ rộng, tức có một minh đường mở gần như không giới hạn, điều mà các đền phủ trong phố hầu như không bao giờ có được. Theo lối nhìn cổ truyền, minh đường rộng và bằng phẳng là thế của nơi đón được nhiều người tới, khác với minh đường hẹp vốn hợp với nơi thờ kín đáo. Việc phủ này quanh năm đông người, đông hơn nhiều phủ Mẫu lớn hơn nó, có thể đọc từ chính đặc điểm ấy.
Sau cùng là lớp đất của cả vùng hồ Tây. Quanh hồ này còn đền Quán Thánh trấn phương Bắc của kinh thành, chùa Trấn Quốc trên một đảo nhỏ, cùng nhiều đình đền của các làng cổ. Đọc cả vùng cùng lúc thì thấy hồ Tây không phải một mặt nước trơ trọi mà là một vành đai thờ tự bao quanh nước, mỗi nơi giữ một phần. Phủ Tây Hồ giữ phần thuộc về Mẫu, tức phần gần với đời sống thường ngày nhất trong vành đai ấy.
伍Lệ Ngày Rằm Và Nghi Thức Hầu Đồng
Khác nhiều nơi thờ tự chỉ đông vào mùa hội, Phủ Tây Hồ có nhịp riêng: đông đều đặn theo mùng một và ngày rằm hằng tháng, đông nhất vào rằm tháng Giêng và những ngày đầu năm. Bên cạnh đó là hai ngày tiệc Mẫu trong năm.
| Thời điểm âm lịch | Lệ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 3 tháng 3 | Ngày giỗ Mẫu | Ngày tiệc lớn trong năm, có lễ dâng hương và các giá hầu tại phủ. |
| Ngày 13 tháng 8 | Ngày tiệc Mẫu | Ngày tiệc thứ hai trong năm được các tài liệu di tích nêu cùng với ngày mùng ba tháng Ba. |
| Rằm tháng Giêng | Lễ đầu năm | Ngày đông người nhất trong năm, nối vào lệ đi lễ đầu xuân của người Hà Nội. |
| Mùng 1 và ngày rằm hằng tháng | Lệ thường kỳ | Nhịp lui tới đều đặn quanh năm, đặc điểm riêng của một phủ Mẫu nằm trong lòng đô thị. |
| Rải rác trong năm | Các vấn hầu | Các buổi hầu đồng do thanh đồng và bản hội tổ chức, có dàn cung văn đi kèm, thời điểm tùy từng bản hội. |
Hai thực hành gắn liền với nơi này là hát chầu văn và hầu đồng. Chầu văn là lối hát nghi lễ, dàn nhạc gồm đàn nguyệt, trống, phách và cảnh, lời hát kể sự tích và ca ngợi từng vị trong hệ Tứ phủ. Hầu đồng là nghi lễ trong đó người hầu, gọi là thanh đồng, lần lượt trình diễn các giá ứng với từng vị; mỗi giá có khăn áo riêng theo sắc của phủ, có điệu múa riêng, có bản văn riêng, và thường kết thúc bằng việc phát lộc cho người dự.
Nhìn ở góc nhân học, một vấn hầu là một chỉnh thể gồm âm nhạc, trang phục, vũ đạo, ngôn ngữ nghi lễ và quan hệ cộng đồng, tiến hành theo một trình tự đã được quy ước qua nhiều đời. Chính tính chỉnh thể ấy là lý do thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1 tháng 12 năm 2016, tại kỳ họp thứ mười một của Ủy ban liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể họp ở Addis Ababa, Ethiopia. Cần nói rõ: điều được ghi danh là tập quán thực hành cùng các giá trị văn hóa của nó, không phải một phán xét về niềm tin.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Bán đảo Quảng An, phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội
- Đường tới
- Nằm trên bán đảo Quảng An, phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội, ở cuối một dải đất hẹp nhô ra mặt hồ. Đoạn cuối đường vào thường phải đi bộ, nhất là vào mùng một và ngày rằm.
- Toạ độ
- 21.0687, 105.8244
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động và rất đông người vào mùng một, ngày rằm, nên lệ nhà cần được giữ: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào cung thờ, đi nhẹ nói khẽ ở hậu cung, không đặt tiền lẻ lên tượng và đồ thờ mà bỏ vào hòm công đức. Nếu gặp một vấn hầu, xin quý vị đứng ngoài phạm vi chiếu hầu và không đi cắt ngang giữa thanh đồng với ban thờ. Việc quay phim chụp ảnh tùy người chủ buổi lễ và người trông coi phủ, hỏi trước là chắc nhất.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Phủ Tây Hồ thờ ai
Thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị đứng đầu hệ thống Tứ phủ và là vị nữ duy nhất trong hàng Tứ bất tử của người Việt. Hậu cung phủ chính thờ tượng ba vị Thánh Mẫu là Mẫu Liễu, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải; trong khuôn viên còn có điện Sơn Trang, lầu Cô và lầu Cậu thờ các hàng dưới trong hệ Tứ phủ.
Truyền thuyết Phùng Khắc Khoan ở đây kể chuyện gì
Kể rằng Phùng Khắc Khoan, người đời gọi là Trạng Bùng, cùng hai người bạn gặp Liễu Hạnh công chúa tại một quán bên hồ Tây và xướng họa thơ với nhau, hết cuộc thì người kia biến mất, về sau nơi ấy được dựng phủ. Chuyện này thuộc lớp truyền tụng và văn chương, không phải sử biên niên.
Điện Sơn Trang thờ những vị nào
Điện Sơn Trang ba tầng tám mái, tầng trên thờ Phật cùng Tam toà Thánh Mẫu, tầng dưới thờ Mẫu Thượng Ngàn và hai mươi bốn cô sơn trang. Sơn Trang là lớp thần linh gắn với miền rừng núi trong hệ Tứ phủ, nên ban thờ lấy sắc xanh làm chủ và bày lễ vật của rừng.
Lầu Cô lầu Cậu là gì
Là hai công trình nhỏ trong khuôn viên phủ, thờ hàng Cô và hàng Cậu, lớp thần linh trẻ tuổi đứng cuối hệ Tứ phủ và được coi là gần người nhất. Ban thờ của các vị này thường bày quạt, nón, gương lược và đồ chơi. Có lầu Cô lầu Cậu nghĩa là nơi thờ tự này thờ trọn hệ thống chứ không chỉ thờ riêng hàng Mẫu.
UNESCO ghi danh điều gì vào năm 2016
Ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, vào ngày 1 tháng 12 năm 2016 tại kỳ họp thứ mười một họp ở Addis Ababa, Ethiopia. Điều được ghi danh là tập quán thực hành gồm chầu văn, hầu đồng, trang phục và lễ tiết, không phải một phán xét về niềm tin.