Từ quốc lộ rẽ vào xã Kim Thái, quý vị đi giữa đồng lúa phẳng lì, rồi bất chợt thấy mấy quả núi đất thấp nhô lên. Dưới chân những quả núi ấy là các mái phủ ngói cũ, cổng gạch, sân lát, hồ bán nguyệt; đi vài trăm mét lại gặp một nơi thờ. Đây không phải một ngôi đền mà là một vùng đất thờ, trải rộng cả một xã.
Điều làm nơi này khác các trung tâm tín ngưỡng khác nằm ở chỗ nó thờ một vị nữ thần làm trung tâm, và cả một hệ thống thần linh xếp quanh vị ấy theo ba phủ, bốn phủ. Thánh Mẫu Liễu Hạnh được dân gian xếp vào hàng Tứ bất tử, tức bốn vị bất tử của người Việt, và là vị nữ duy nhất trong bốn vị ấy.
壹Thánh Mẫu Liễu Hạnh
Tên Phủ Dầy là tên Nôm của vùng đất, nên khi viết bằng chữ Hán người ta thường lấy tên phủ chính là Tiên Hương Phủ, viết là 仙香府. Chữ phủ ở đây chỉ nơi thờ Mẫu, khác với chùa của nhà Phật và khác với đền thờ nhân thần hay thành hoàng.
Theo cách tín ngưỡng này tự nói về mình, thế giới chia làm ba phủ do ba vị Mẫu cai quản: Thiên phủ là miền trời, sắc đỏ; Địa phủ là miền đất, sắc vàng; Thoải phủ là miền sông nước, sắc trắng. Về sau thêm Nhạc phủ là miền rừng núi, sắc xanh, thành hệ Tứ phủ. Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tôn là Mẫu Thượng Thiên, đứng đầu hệ thống ấy. Dưới các Mẫu là hàng Chầu, hàng Quan, hàng Ông Hoàng, hàng Cô, hàng Cậu, mỗi vị mang một phủ, một sắc áo, một điệu chầu văn riêng. Người theo tín ngưỡng này tin rằng Mẫu ban cho con người sức khỏe, tài lộc và sự che chở trong đời sống hiện tại, chứ không hứa hẹn một cõi khác sau khi chết.
Về phần khảo được, hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh định hình trong khoảng thế kỷ 16 tới thế kỷ 17 và được ghi lại sớm trong văn học, trong đó có truyện Vân Cát thần nữ của Đoàn Thị Điểm. Chuyện được chép lại kể bà là tiên nữ giáng trần nhiều lần, một lần sinh vào làng Vân Cát thuộc vùng đất này. Các lần giáng sinh ấy thuộc lớp truyền tụng chứ không phải sử biên niên. Điều khảo được chắc chắn hơn là quá trình một vị thần địa phương ở Vụ Bản dần trở thành vị Mẫu được thờ khắp Bắc Bộ rồi lan vào miền Trung và miền Nam, kéo theo cả một hệ thống nghi lễ, âm nhạc và trang phục riêng.
Ba chỗ hay nhầm. Thứ nhất, tên nơi này viết là Phủ Dầy hay Phủ Giầy đều gặp trong tư liệu, không có bản viết nào là sai hoàn toàn. Thứ hai, Phủ Dầy không phải một công trình đơn lẻ mà là tên gọi chung cho cả quần thể hơn hai mươi di tích. Thứ ba, phủ thờ Mẫu không phải chùa; trong phủ không có tăng ni, nghi thức và hệ thần linh đều khác nhà Phật, tuy trong quần thể vẫn có chùa nằm xen kẽ theo lối thờ tự nhiều lớp quen thuộc của làng Việt.
貳Quần Thể Hình Thành Qua Các Đời
Quần thể này không dựng một lần mà lớn dần theo sức lan của tín ngưỡng. Nơi thờ đầu tiên là một ngôi phủ trong làng, rồi các phủ, đền, lăng khác mọc thêm quanh đó qua nhiều thế kỷ.
- Giữa thế kỷ 17Phủ chính Tiên HươngNgôi phủ tại làng An Thái, nay là làng Tiên Hương, được dựng từ khoảng giữa thế kỷ 17. Đây là nơi thờ chính của cả quần thể.
- Về sauPhủ Vân CátPhủ Vân Cát được dựng sau phủ chính, đặt tại làng Vân Cát, nơi truyền tụng là chỗ Mẫu giáng sinh.
- 1938Xây lăng MẫuKhu lăng Thánh Mẫu được hưng công xây dựng bằng đá xanh, có khoảng 60 búp sen đá và năm lớp tường bao quanh phần mộ hình bát giác ở giữa.
- 1975Di tích quốc giaQuần thể được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
- 2013Di sản phi vật thể quốc giaLễ hội Phủ Dầy được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- 2016UNESCO ghi danhThực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Số lượng di tích trong quần thể được các nguồn ghi khác nhau, từ gần hai mươi tới hai mươi mốt công trình, tùy cách đếm những nơi thờ nhỏ nằm rải trong xã. Ba nơi luôn được kể trước tiên và liên quan trực tiếp tới Thánh Mẫu là phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Mẫu. Bên cạnh đó còn có phủ Bóng tức đền Cây Đa Bóng, phủ Công Đồng, phủ Tổ cùng nhiều đền chùa khác.
參Ba Nơi Trọng Yếu
Đi Phủ Dầy mà chỉ vào một nơi thì mới thấy một phần. Ba nơi dưới đây làm thành cái sườn của cả quần thể: phủ chính Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Thánh Mẫu, ba nơi có ba kiểu kiến trúc khác hẳn nhau.
| Nơi thờ | Đặc điểm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phủ chính Tiên Hương | Dựng từ khoảng giữa thế kỷ 17, nhiều lớp nhà nối nhau, sân rộng, hồ nước phía trước | Nơi thờ chính của quần thể, cũng là nơi diễn ra phần lớn nghi lễ trong kỳ hội |
| Phủ Vân Cát | Dựng sau phủ chính, nằm ở làng Vân Cát | Gắn với truyền tụng về nơi Mẫu giáng sinh |
| Lăng Thánh Mẫu | Xây năm 1938 toàn bằng đá xanh, phần mộ hình bát giác ở giữa, năm lớp tường đá bao quanh, khoảng 60 búp sen đá | Cách phủ chính Tiên Hương chừng một cây số, cửa chính trông về phía dãy núi Tiên Hương |
| Phủ Bóng, phủ Công Đồng, phủ Tổ | Các nơi thờ nhỏ hơn nằm rải trong xã | Cùng với đền chùa khác làm thành quần thể hơn hai mươi di tích |
Điểm chung của các phủ là hệ thống cung thờ nhiều lớp. Ngoài cùng thường là cung Công Đồng thờ chung các vị trong hệ Tứ phủ, trong cùng là cung cấm đặt tượng các Mẫu. Màu sắc trong phủ rất đậm và rất có quy tắc: đỏ, vàng, trắng, xanh không bày tùy hứng mà ứng với bốn phủ. Ai để ý màu sắc sẽ đọc được thứ tự thần linh mà không cần hỏi ai.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Vụ Bản là đất đồng bằng châu thổ, phẳng gần như tuyệt đối, nhưng trên cái nền phẳng ấy lại có mấy quả núi đất thấp nhô lên. Trong phép xem đất, chỗ nhô lên giữa vùng bằng phẳng gọi là đột, và đột là chỗ khí kết. Cả một vùng lúa mênh mông chỉ có mấy điểm đột như vậy, thì theo lối nhìn cổ truyền, đó là những chỗ hiếm và quý; việc các phủ, các đền, các lăng đều bám lấy chân và sườn những quả núi ấy không phải chuyện ngẫu nhiên.
Thế của phủ chính là thế tựa sơn hướng thủy đúng nghĩa, điều rất khó có ở đồng bằng. Lưng phủ dựa vào núi đất phía sau, đó là huyền vũ làm chỗ tựa; trước mặt là sân rộng và hồ nước, đó là minh đường có thủy tụ. Có sơn để tựa thì khí không bị đẩy từ sau lưng, có thủy ở minh đường thì khí đến rồi đọng lại chứ không đi thẳng qua. Ở lăng Mẫu, cửa chính lại trông về phía dãy núi Tiên Hương; đó là lối đặt cho phần âm trạch quay về chỗ có sơn làm án, tức có núi chắn ở trước mặt để giữ thế.
Đáng chú ý là bố cục rải của cả quần thể. Hơn hai mươi nơi thờ không dồn vào một khuôn viên mà nằm tản trong một xã, mỗi nơi bám một điểm đất riêng. Đọc theo phong thủy, đây không phải một huyệt đơn mà là một vùng khí, trong đó phủ chính giữ vai trò tâm điểm, các phủ đền còn lại đứng quanh như chân trụ. Người đi lễ theo lệ cũ thường đi một vòng qua nhiều nơi chứ không vào mỗi một chỗ, và cái vòng ấy chính là cách đi hết một vùng khí thay vì chỉ chạm vào một điểm.
Sau cùng là ngũ hành và phương vị đọc từ chính hệ thống Tứ phủ. Thiên phủ sắc đỏ ứng hành Hỏa, Địa phủ sắc vàng ứng hành Thổ, Thoải phủ sắc trắng ứng hành Kim và miền nước, Nhạc phủ sắc xanh ứng hành Mộc và miền rừng núi. Bốn phủ ấy phủ kín trời, đất, nước, rừng, tức phủ kín bốn cõi mà người nông dân đồng bằng phải sống cùng. Một vùng đất có núi nhỏ, có nước, có đồng, có trời rộng thì bày ra đủ bốn cõi ấy trong tầm mắt; và một tín ngưỡng lấy bốn cõi làm khung thì tìm được chỗ đứng vững ở đúng một nơi như vậy.
伍Hội Tháng Ba Và Nghi Lễ
Hội Phủ Dầy mở vào đầu tháng Ba âm lịch hằng năm, từ mùng ba tới mùng mười. Mùng ba tháng Ba là ngày giỗ Mẫu, cũng là ngày khai hội. Đây là một trong những kỳ hội lớn nhất của đồng bằng Bắc Bộ.
| Ngày âm lịch | Nghi lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 3 tháng 3 | Ngày giỗ Mẫu, khai hội | Ngày trọng nhất trong năm, mở đầu kỳ hội kéo dài tới mùng mười. |
| Tối mùng 5 tháng 3 | Rước đuốc | Đám rước cầm đuốc đi trong đêm, theo quan niệm dân gian là để xua điều rủi. |
| Mùng 6 tháng 3 | Rước thỉnh kinh | Đám rước đi từ phủ Tiên Hương lên chùa Tiên Hương, kéo dài vài cây số. |
| Trong kỳ hội | Hoa trượng hội, kéo chữ | Hàng trăm người mặc áo đỏ và vàng, cầm gậy hoa xếp thành các chữ lớn trên sân, gắn với ước mong mưa thuận. |
| Mùng 3 tới mùng 10 tháng 3 | Trọn kỳ hội | Suốt kỳ có các giá hầu đồng, hát chầu văn và nhiều trò diễn dân gian tại các phủ. |
Hai thực hành gắn liền với nơi này là hát chầu văn và hầu đồng. Chầu văn là lối hát nghi lễ, dàn nhạc gồm đàn nguyệt, trống, phách và cảnh, lời hát kể sự tích và ca ngợi từng vị thần trong hệ Tứ phủ. Hầu đồng là nghi lễ trong đó người hầu, gọi là thanh đồng, lần lượt trình diễn các giá ứng với từng vị; mỗi giá có khăn áo riêng theo sắc của phủ, có điệu múa riêng, có điệu chầu văn riêng, và kết thúc bằng việc phát lộc cho người dự.
Nhìn ở góc nhân học, một buổi hầu đồng là một chỉnh thể gồm âm nhạc, trang phục, vũ đạo, ngôn ngữ nghi lễ và quan hệ cộng đồng, thực hiện theo trình tự đã được quy ước chặt chẽ qua nhiều đời. Chính tính chỉnh thể ấy là lý do UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Cần nói rõ: điều được ghi danh là tập quán thực hành cùng các giá trị văn hóa của nó, không phải một phán xét về niềm tin.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định
- Đường tới
- Nằm ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, cách thành phố Nam Định chừng mười lăm cây số về phía tây nam, các phủ nằm rải trong xã nên cần đi bộ hoặc đi xe giữa các điểm.
- Toạ độ
- 20.3269, 106.1131
Các phủ ở đây đang thờ tự và rất đông người vào mùa hội, nên lệ nhà cần được giữ. Vài điều thường được nhắc: ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào cung thờ, đi nhẹ nói khẽ ở cung cấm, không chen lấn ở cửa cung, không đặt tiền lẻ lên tượng và đồ thờ mà bỏ vào hòm công đức đặt sẵn.
Nếu quý vị gặp một buổi hầu đồng đang diễn ra, xin đứng ngoài phạm vi chiếu hầu, không đi cắt ngang giữa thanh đồng và ban thờ, không bật đèn máy ảnh vào mặt người đang hầu. Việc quay phim chụp ảnh trong các buổi hầu tùy vào người chủ buổi lễ và người trông coi phủ, hỏi trước là cách chắc nhất. Đi Phủ Dầy nên tính đi nhiều nơi trong một buổi, vì các phủ nằm cách nhau vài trăm mét tới một cây số.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Phủ Dầy thờ ai
Thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị được tôn là Mẫu Thượng Thiên đứng đầu hệ thống Tứ phủ và được dân gian xếp vào hàng Tứ bất tử, là vị nữ duy nhất trong bốn vị ấy. Cùng thờ trong các phủ còn có hàng Chầu, hàng Quan, hàng Ông Hoàng, hàng Cô và hàng Cậu.
Phủ Dầy gồm những nơi nào
Là quần thể hơn hai mươi đền, phủ, chùa, lăng nằm rải trong xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Ba nơi trọng yếu là phủ chính Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Thánh Mẫu; ngoài ra còn phủ Bóng, phủ Công Đồng, phủ Tổ và nhiều nơi thờ khác.
Lễ hội Phủ Dầy diễn ra khi nào
Từ mùng ba tới mùng mười tháng Ba âm lịch hằng năm. Mùng ba là ngày giỗ Mẫu và cũng là ngày khai hội. Trong kỳ hội có rước đuốc tối mùng năm, rước thỉnh kinh mùng sáu, hoa trượng hội kéo chữ, cùng các giá hầu đồng và hát chầu văn.
UNESCO ghi danh điều gì vào năm 2016
Ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều được ghi danh là tập quán thực hành cùng giá trị văn hóa của nó, gồm chầu văn, hầu đồng, trang phục và lễ hội, chứ không phải một phán xét về niềm tin.
Hầu đồng và chầu văn là gì
Chầu văn là lối hát nghi lễ với dàn nhạc đàn nguyệt, trống, phách và cảnh, lời hát kể sự tích từng vị thần trong hệ Tứ phủ. Hầu đồng là nghi lễ trong đó thanh đồng lần lượt trình diễn các giá ứng với từng vị, mỗi giá có khăn áo, điệu múa và bản văn riêng, kết thúc bằng việc phát lộc.