Đi vào làng Văn Lâm giữa một ngày thường, quý vị sẽ khó nhận ra thánh đường nếu không có người chỉ. Không mái vòm, không tháp cao, không vầng trăng lưỡi liềm trên nóc. Chỉ là một nếp nhà dài quét vôi sáng, tường phẳng, cửa đóng, đứng lặng giữa xóm như một ngôi nhà hội của làng. Cửa ấy đóng gần trọn năm.
Nhưng đến tháng Ramưwan thì cả làng đổi nhịp. Người đi tảo mộ, các mâm cúng bày ra trong từng nhà, và các vị chức sắc mặc áo trắng, chít khăn, lần lượt vào ở hẳn trong thánh đường suốt một tháng. Họ giữ chay ở đó, và theo lệ của đạo Bàni, họ giữ chay thay cho cả cộng đồng. Hiểu được câu ấy là hiểu được gần hết chỗ đặc biệt của nơi này.
壹Bàni Là Đạo Gì
Xin nói rõ ngay từ đầu, vì đây là chỗ hay bị xếp nhầm nhất. Bàni là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ, và khác với Hồi Giáo Islam chính thống mà cộng đồng Chăm Islam cùng người Malay theo. Hai bên cùng gốc, nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ. Thư viện ghi lại chỗ khác nhau ấy như ghi một sự kiện, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
Chữ Bàni gốc tiếng Arab, nghĩa gần với người thuộc về, con cháu của. Trong cách tự gọi của người Chăm còn một cặp tên khác: Awal chỉ nhóm theo Bàni, Ahier chỉ nhóm theo Bàlamôn. Awal nghĩa là trước, Ahier nghĩa là sau. Hai chữ ấy không xếp hạng cao thấp mà chỉ định vị hai nửa của một chỉnh thể: trong lối nghĩ Chăm, Awal và Ahier là cặp âm dương phải có nhau thì đời sống nghi lễ mới đủ.
Theo giáo nghĩa Bàni, đấng tối cao là Po Awluah, tức Allah, đứng đầu hệ thần linh. Bên cạnh đó, người Bàni vẫn thờ cúng ông bà tổ tiên và vẫn giữ các vị thần tự nhiên như thần Mưa, thần Biển, thần Núi trong hệ nghi lễ của mình. Kinh sách gọi là Kuraân, chép bằng chữ Arab, được các chức sắc học thuộc để tụng trong nghi lễ.
Khác biệt lớn nhất về giáo nghĩa nằm ở năm bổn phận, tức năm trụ cột của Hồi Giáo: tuyên tín, cầu nguyện năm lần mỗi ngày, bố thí, giữ chay tháng Ramadan và hành hương Mecca. Bên Islam chính thống, năm bổn phận ấy là việc của từng tín đồ. Bên Bàni, chúng được giao cho lớp chức sắc đảm nhận thay. Việc bố thí bằng tiền được thay bằng lễ vật gạo và thức ăn dâng lên thánh đường; việc hành hương Mecca hầu như không đặt ra.
Về mặt sử liệu, Hồi Giáo tới vương quốc Chăm Pa theo đường biển vào khoảng thế kỷ 9 tới thế kỷ 10, mang tới bởi thương nhân và thợ thủ công người nước ngoài cư trú dọc bờ biển miền Trung. Bằng chứng vật chất sớm là mấy tấm bia ký chữ Arab tìm được ở dải bờ biển ấy, được xếp niên đại trong khoảng 1025 tới 1039; các nguồn ghi niên đại từng tấm có chỗ chênh nhau, và chúng tôi ghi theo khoảng.
Từ lớp Hồi Giáo sớm ấy, qua nhiều thế kỷ hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, đạo Bàni thành hình như hôm nay. Theo truyền thống Chăm, việc dàn xếp cho hai nhánh Awal và Ahier cùng nằm trong một hệ lễ nghi chung gắn với đời vua Po Rome ở thế kỷ 17. Đây là chuyện của truyền thống chứ không phải tài liệu biên niên.
Về tên gọi thì các nguồn dùng nhiều chữ khác nhau cho cùng một cộng đồng: Bàni, Chăm Bàni, Hồi Giáo Bàni, Awal, Bani Awal. Ngay trong giới nghiên cứu và trong chính cộng đồng cũng có những ý khác nhau về việc nên dùng chữ nào. Thư viện ghi nhận cả các cách gọi ấy và không đứng về cách gọi nào.
Có ba chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu, không nhằm chê trách ai.
Thứ nhất, Bàni và Islam không phải một. Người Chăm Islam ở đồng bằng sông Cửu Long, và cả một bộ phận người Chăm ở Nam Trung Bộ từ nửa sau thế kỷ 20, thực hành theo Hồi Giáo Islam chính thống: mọi tín đồ tự cầu nguyện năm lần mỗi ngày, cả cộng đồng cùng giữ chay tháng Ramadan, masjid có mái vòm và biểu tượng trăng lưỡi liềm. Người Chăm Bàni thực hành theo lối đã mô tả ở trên. Gọi chung cả hai là người Chăm theo đạo Hồi thì đúng về gốc nhưng che mất chỗ khác nhau đáng kể.
Thứ hai, thánh đường Bàni không phải chùa. Người địa phương và cả báo chí đôi khi gọi là chùa Bàni, có lẽ vì nơi này đóng cửa quanh năm và chỉ mở khi có lễ. Nhưng trong thánh đường không có tượng, không có bàn thờ Phật, không có sư. Chữ đúng của tiếng Chăm là sang mưgik, tức nhà thờ phượng.
Thứ ba, tháng Ramưwan không phải bản dịch thẳng của tháng Ramadan. Hai tên cùng gốc, nhưng cách hành lễ đã khác: ở Bàni, tháng này mở đầu bằng tảo mộ và mời tổ tiên về nhà, tức có cả một lớp thờ cúng tổ tiên mà Ramadan của Islam chính thống không có.
貳Làng Văn Lâm Và Ngôi Thánh Đường
Văn Lâm là một trong những làng Chăm Bàni đông người nhất vùng, ở xã Phước Nam thuộc huyện Thuận Nam cũ. Các tài liệu chúng tôi tra được không ghi một năm khởi dựng cụ thể cho ngôi thánh đường này, và chúng tôi để trống chỗ ấy thay vì đưa ra một con số không có nguồn. Điều này không lạ với thánh đường Bàni: công trình gốc vốn làm bằng vật liệu mau hỏng, dựng lại nhiều lần, nên niên đại được nhớ theo đời chức sắc chứ không theo văn bia.
- Thế kỷ 9 tới 10Hồi Giáo tới Chăm PaHồi Giáo theo đường biển tới vương quốc Chăm Pa cùng thương nhân và thợ thủ công nước ngoài cư trú dọc bờ biển miền Trung.
- 1025 tới 1039Bia ký chữ ArabKhoảng niên đại của mấy tấm bia ký chữ Arab tìm được ở dải bờ biển miền Trung, bằng chứng vật chất sớm nhất về sự có mặt của cộng đồng Hồi Giáo.
- Thế kỷ 15 tới 17Hình thành đạo BàniLớp Hồi Giáo sớm hòa với tín ngưỡng bản địa và với lớp Bàlamôn có sẵn, thành đạo Bàni với hệ chức sắc và hệ lễ riêng.
- Thế kỷ 17Cặp Awal và AhierTheo truyền thống Chăm, việc dàn xếp cho hai nhánh Awal và Ahier cùng nằm trong một hệ lễ nghi chung gắn với đời vua Po Rome.
- Trước giữa thế kỷ 20Thánh đường bằng vật liệu nhẹThánh đường Bàni theo mô tả của giới nghiên cứu vốn làm mái tranh, vách tre, nền đất, dựng lại theo chu kỳ chứ không xây kiên cố.
- 1962Masjid Islam đầu tiên trong làngTheo tư liệu nghiên cứu, ngôi masjid theo Hồi Giáo Islam chính thống đầu tiên ở Văn Lâm được dựng năm này, mở đầu việc hai lối hành đạo cùng có mặt trong một làng.
- Các thập niên sauXây lại bằng vật liệu bềnPhần lớn thánh đường Bàni được xây lại bằng gạch và mái ngói hoặc mái tôn, giữ nguyên bố cục cũ nhưng đổi vật liệu.
- Hiện nayQuy mô cộng đồngSố liệu đã công bố cho biết địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ có khoảng 29.700 tín đồ Hồi Giáo Bàni, cư trú tập trung tại 12 thôn thuộc 6 xã.
參Kiến Trúc Thánh Đường Bàni
Người quen hình dung thánh đường Hồi Giáo là một khối có mái vòm, có tháp gọi lễ vươn cao, có vầng trăng lưỡi liềm trên chóp, khi tới đây sẽ thấy khác hẳn. Thánh đường Bàni là một nếp nhà dài mặt bằng chữ nhật, tường xây phẳng, mái dốc hai phía, không vòm, không tháp, không biểu tượng trên nóc.
Một gian dài không chia cột giữa, sàn hoặc nền để trống hoàn toàn, không ghế, không tượng, không tranh. Chỗ ngồi của chức sắc phân theo bậc, xếp thành hàng ngang hướng về phía tường hành lễ.
Theo các bản khảo tả kiến trúc tôn giáo Chăm, cửa chính của thánh đường Bàni mở về phía mặt trời mọc, khác với masjid của Islam chính thống vốn định hướng cả công trình theo Mecca. Khi hành lễ, chức sắc vẫn quay về hướng qibla, tức hướng tây từ đất Việt Nam.
Nguyên gốc là mái tranh, vách tre, nền đất. Từ nửa sau thế kỷ 20 phần lớn được xây lại bằng gạch, mái ngói hoặc tôn, quét vôi sáng màu. Bố cục giữ nguyên, chỉ đổi vật liệu.
Bên cạnh khối nhà chính thường có nhà bếp và chỗ nghỉ, vì trong tháng Ramưwan các chức sắc ở lại trong khuôn viên suốt một tháng và mọi việc ăn nghỉ đều diễn ra tại chỗ.
Một điểm nữa đáng ghi: thánh đường Bàni đóng cửa gần như trọn năm. Nó không phải nơi tín đồ lui tới hằng ngày như masjid, mà mở vào tháng Ramưwan và những ngày lễ trọng. Ngoài các dịp ấy, đời sống nghi lễ của người Bàni diễn ra tại nhà và tại nghĩa trang dòng họ. Cái vắng lặng ấy không phải dấu hiệu tàn lụi, mà là đúng nếp vận hành của nó.
肆Thế Đất Và Hướng
Xin nói thẳng trước khi đọc tiếp. Hồi Giáo không dạy phong thủy. Hướng của một thánh đường Hồi Giáo được định theo qibla, tức hướng về Mecca, và đó là một quy tắc của phụng vụ chứ không phải một phép xem đất. Phần dưới đây là chỗ đối chiếu của thư viện dành cho bạn đọc quen lối cổ truyền của người Việt, không phải điều giáo lý dạy và cũng không phải điều người dựng thánh đường tính tới.
Trước hết là chỗ đặt trong làng. Thánh đường Bàni không đứng ngoài rìa mà nằm giữa xóm, chung một mặt bằng với nhà ở, không tường bao cao, không sân hành lễ rộng. Đọc theo lối cũ của người Việt thì đây là thế tụ giữa, tức lấy điểm thờ tự làm tâm của khu dân cư thay vì đẩy nó ra chỗ riêng biệt. Đình làng Bắc Bộ cũng hay đặt như vậy, tuy lý do của hai bên chẳng liên quan gì đến nhau.
Thứ hai là chuyện hai hướng, và đây là chỗ thú vị nhất để đối chiếu. Cửa chính mở về phía đông đón mặt trời mọc, trong khi hướng hành lễ lại là hướng tây, về phía Mecca. Nghĩa là người bước vào theo một chiều rồi quay lưng lại chiều ấy mà cầu nguyện. Trong phép cũ của người Việt, hướng đông thuộc hành Mộc ứng với khí sinh phát buổi sáng, hướng tây thuộc hành Kim ứng với chiều tà; một công trình có hai hướng ngược nhau như thế là điều thầy địa lý người Việt sẽ thấy khó xử. Nhưng đây không phải chuyện hướng tốt xấu, mà là dấu vết của hai lớp truyền thống chồng lên nhau: lớp bản địa để cửa đón mặt trời, lớp Hồi Giáo đặt hướng cầu nguyện về thánh địa. Ngôi nhà này nói bằng hình khối đúng cái điều mà lễ nghi cũng đang nói.
Thứ ba là chỗ trống bên trong. Người Việt xem đất thường tính cả bài trí bên trong: hương án ở đâu, hậu cung sâu bao nhiêu, khí đi từ cửa vào tới bàn thờ ra sao. Ở đây không có gì để tính, vì lòng nhà để trống hoàn toàn. Cái rỗng ấy là chủ ý: nơi này không thờ vật, chỉ dành cho việc quay mặt về một hướng.
伍Tháng Ramưwan Và Các Vị Acar
Ramưwan là tháng lễ lớn nhất trong năm của người Chăm Bàni, tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm, thường vào khoảng tháng Ba. Đây không phải một ngày lễ mà là cả một mùa, gồm phần ở nghĩa trang, phần ở nhà và phần ở thánh đường.
Hệ chức sắc năm bậc
Chức sắc Bàni chia năm bậc, từ thấp lên cao là Acar, Mưdin, Katip, Imưm và Po Gru. Acar là bậc nhập môn, đông nhất, đại diện cho gia đình mình trong việc đạo. Mưdin lo điều hành nghi lễ và dạy kinh; Katip giảng trong ngày lễ hằng tuần; Imưm là người đã tu học nhiều năm, thường trên mười lăm năm. Po Gru là bậc cao nhất của mỗi thánh đường, do cộng đồng cử ra, quyết định mọi việc thuộc phần đạo trong làng.
Cả năm bậc hợp thành lớp người mà tín đồ quen gọi gọn là các vị Acar. Chính lớp này thực hành năm bổn phận thay cho cộng đồng.
| Chặng | Nơi diễn ra | Nội dung |
|---|---|---|
| Tảo mộ | Nghĩa trang dòng họ | Trước khi vào tháng lễ, các gia đình ra nghĩa trang dòng họ với bánh trái và trầu cau, làm lễ mời ông bà tổ tiên về nhà. |
| Cúng gia tiên | Trong từng nhà | Bày phản, gối, cơi trầu, ấm trà, bánh và trái cây. Mỗi người thân đã khuất được dâng một mâm chay và một mâm mặn. |
| Chức sắc vào thánh đường | Thánh đường | Các vị Acar làm lễ tẩy uế rồi vào ở hẳn trong thánh đường, giữ chay và hành lễ suốt tháng thay cho cả cộng đồng. |
| Nửa tháng đầu | Thánh đường | Nguồn ghi vênh nhau về độ dài chặng nghiêm ngặt nhất: có nguồn ghi mười lăm ngày đầu, có nguồn ghi ba ngày đầu. Trong chặng ấy chức sắc không ăn uống khi mặt trời chưa lặn, không làm việc nặng, không về nhà. |
| Kiêng cữ trong làng | Từng gia đình | Suốt chặng chức sắc giữ chay nghiêm, các gia đình kiêng sát sinh và giữ hòa thuận với nhau. |
| Nửa tháng sau và mãn chay | Thánh đường và trong làng | Từ sau ngày mười sáu, sinh hoạt trong làng trở lại bình thường. Hết tháng, chức sắc rời thánh đường, cửa lại đóng cho tới mùa lễ sau. |
Chỗ khác biệt rõ nhất so với Ramadan của Hồi Giáo Islam chính thống nằm ở hai điểm. Một là ai giữ chay: bên Islam là toàn thể tín đồ trưởng thành, bên Bàni là lớp chức sắc giữ thay. Hai là lớp thờ cúng tổ tiên: phần tảo mộ và mời ông bà về nhà là phần mở đầu bắt buộc của Ramưwan, và đó là lớp nghi lễ bản địa không có trong Ramadan. Hai điều ấy nói gọn cả câu chuyện bản địa hóa mà đạo Bàni đã trải qua trong nhiều thế kỷ.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Văn Lâm, xã Phước Nam, huyện Thuận Nam cũ, tỉnh Khánh Hòa
- Đường tới
- Nằm ở thôn Văn Lâm, xã Phước Nam, huyện Thuận Nam cũ, tỉnh Khánh Hòa, trên trục quốc lộ xuôi từ Phan Rang về phía nam. Trong làng còn có thánh đường của cộng đồng Chăm Islam, là hai cơ sở khác nhau.
- Toạ độ
- 11.5, 108.9167
Đây là nơi thờ phượng của một cộng đồng cụ thể, không phải điểm tham quan, và thánh đường đóng cửa gần như trọn năm. Lệ thường được nhắc: hỏi ý người trong làng trước khi vào khuôn viên, ăn mặc kín đáo, bỏ giày trước khi bước vào lòng nhà, không mang thức ăn đồ uống vào trong. Trong tháng Ramưwan, phần nghi lễ thuộc về các vị chức sắc; xin quý vị đứng ngoài và không chụp ảnh khi chưa được phép.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Đạo Bàni là đạo gì
Là Hồi Giáo đã bản địa hóa của người Chăm, hình thành riêng ở vùng Nam Trung Bộ từ lớp Hồi Giáo tới Chăm Pa khoảng thế kỷ 9 tới 10. Người Chăm còn tự gọi nhánh này là Awal, đặt cặp với Ahier là nhánh theo Bàlamôn. Đạo Bàni thờ Po Awluah tức Allah, đồng thời giữ thờ cúng tổ tiên và các vị thần tự nhiên.
Chăm Bàni và Chăm Islam khác nhau thế nào
Chăm Islam theo Hồi Giáo Islam chính thống: mọi tín đồ tự cầu nguyện năm lần mỗi ngày và cả cộng đồng cùng giữ chay tháng Ramadan. Chăm Bàni giao năm bổn phận cho lớp chức sắc thực hành thay, giữ thêm lớp thờ cúng tổ tiên, và thánh đường không có mái vòm hay tháp gọi lễ. Hai bên cùng gốc nhưng đã đi thành hai lối từ nhiều thế kỷ.
Vì sao chỉ các vị Acar giữ chay còn dân làng thì không
Vì đạo Bàni giao năm bổn phận của Hồi Giáo cho lớp chức sắc đảm nhận thay cho cả cộng đồng. Trong tháng Ramưwan, các vị Acar vào ở hẳn trong thánh đường, giữ chay và hành lễ suốt tháng. Tín đồ thường lo phần tảo mộ, cúng gia tiên và giữ kiêng cữ trong làng.
Tháng Ramưwan diễn ra vào lúc nào
Tính theo lịch riêng của người Chăm nên rơi vào những ngày dương lịch khác nhau qua từng năm, thường vào khoảng tháng Ba. Tháng lễ mở đầu bằng tảo mộ và cúng gia tiên tại nhà, sau đó các chức sắc vào thánh đường giữ chay trọn một tháng rồi mới mãn chay.
Vì sao thánh đường Bàni gọi là chùa
Đó là cách gọi quen của người ngoài, có lẽ vì nơi này đóng cửa quanh năm và chỉ mở khi có lễ. Trong thánh đường không có tượng, không có bàn thờ Phật và không có sư. Tên đúng trong tiếng Chăm là sang mưgik, nghĩa là nhà thờ phượng.