Đền Quả Sơn

IUy Minh Vương Lý Nhật Quang

Vị được thờ là một người thật, có tên trong chính sử là Lý Nhật Quang, con thứ tám của vua Lý Thái Tổ, tức Lý Công Uẩn, và là em của Lý Thái Tông. Tước hiệu Uy Minh Vương mà đời sau quen gọi là tước ngài nhận về cuối đời làm quan ở xứ Nghệ. Sự nghiệp của ngài gọn trong một địa bàn là châu Nghệ An của thế kỷ 11, tức vùng Nghệ An và Hà Tĩnh ngày nay. Xin nói rõ rằng ba chữ Quả Sơn Từ mà thư viện ghi ở đầu bài là chữ Hán do thư viện suy từ tên gọi tiếng Việt, không phải chữ chép lại từ một tấm hoành phi cụ thể nào.

Công tích khai khẩn và lập ấp

Việc mà người xứ Nghệ nhớ về ngài không phải một chiến công mà là một chuỗi việc làm ăn.

• Khai khẩn đất hoang. Ngài tập hợp dân phiêu tán cùng binh lính đồn trú thành lực lượng mở ruộng. Tư liệu địa phương nêu tên các vùng được khai phá thời ấy ở đất Cự Đồn, trong đó có Khe Diêm, Khe Choăng nay thuộc xã Châu Khê, Khe Thơi nay thuộc xã Lạng Khê của huyện Con Cuông cũ, tức những thung lũng thượng nguồn chứ không phải đất đồng bằng dễ làm.
• Lập làng ấp mới. Đất mở ra thì phải có người ở, nên việc lập làng lập ấp đi liền với việc khai khẩn. Đây là lý do tên ngài còn gắn với rất nhiều làng dọc thượng nguồn sông Lam.
• Trị thủy và mở đường. Ngài cho đắp đê ven sông Lam, khơi đường thủy, mở đường bộ nối các vùng, trong đó có tuyến thượng đạo khởi công năm 1046 từ Đô Lương lên vùng biên viễn phía tây và tuyến nối ra Thăng Long. Đất bồi ven sông không có đê thì mỗi mùa nước là mất một mùa lúa, nên việc đắp đê là phần tiếp của việc khai khẩn.
• Dựng chợ và dựng nghề. Chợ được lập để dân đổi được thứ mình làm ra, nghề trồng dâu nuôi tằm cùng một số nghề thủ công như rèn sắt, đóng thuyền được đưa vào, cho dân có việc ngoài mùa vụ.
• Mở trường học. Tư liệu địa phương truyền rằng thời ngài coi châu Nghệ An, ngài cho mở nhiều trường học và xứ này bắt đầu có nhiều người đỗ đạt khoa bảng, dù trong chính sử các khoa thi đại khoa của triều Lý mở muộn hơn vào năm 1075.
• Quân Nghiêm Thắng. Đạo quân lập theo phép ngụ binh ư nông, thời bình người lính về làm ruộng, giữ được sức người cho đồng ruộng mà vẫn có lực lượng phòng giữ.

Gộp lại, đó là công việc của một người cai trị đi mở đất. Chính vì vậy mà người dân nhiều đời sau vẫn thờ ngài như người sinh ra ruộng, sinh ra làng của mình.

IINghìn năm bên núi Quả

Lịch sử của nơi này chia hai đoạn không liền nhau. Đoạn thứ nhất là một ngôi đền cổ dựng từ thế kỷ 11, giữ được quy mô lớn qua nhiều triều. Đoạn thứ hai bắt đầu từ giữa thế kỷ 20, khi đền chỉ còn phế tích, rồi được dựng lại từ nền cũ.

• 1039 tới 1044Từ coi việc thuế tới tước vương
  Vào Nghệ An năm 1039, làm tri châu năm 1041 với tước Uy Minh hầu, tiến tước Uy Minh Vương năm 1044.
• 1055 hoặc 1057Ngài hóa tại Quả Sơn
  Nguồn ghi năm mất khác nhau, chỗ 1055, chỗ 1057. Theo thần tích, ngài hóa ở chân núi Quả và dân lập đền ngay tại đó.
• Thế kỷ 11Dựng đền và miễn tô vùng Bạch Đường
  Đền lập ngay sau khi ngài hóa, thuộc hạng quốc tế quốc tạo, tức triều đình dựng và giữ lệ tế. Năm 1073, Lý Đạo Thành vào làm tri châu Nghệ An đã dâng sớ xin miễn tô thuế vùng này để dân chăm lo hương khói cho đền.
• Các triều Lê NguyễnSắc phong và lệ thờ
  Đền nhận sắc phong qua nhiều triều, giữ được bộ đồ tế khí gồm ngai, lọng, kiệu, đại tự, bát bửu, lư hương.
• Giữa thế kỷ 20Đền thành phế tích
  Khoảng năm 1952 tới 1953, toàn bộ kiến trúc gỗ cổ bị hủy hoại. Người dân trong vùng rước di tượng Uy Minh Vương cùng ngai vị Đông Chinh Vương, Dực Thánh Vương và đồ tế khí về cất giữ ở chùa Nhân Bồi và nhà dân, lệ hội cũng gián đoạn từ năm 1953.
• 1996Khôi phục đền
  Đền được dựng lại trên nền cũ bằng công đức của dân trong vùng cùng hỗ trợ của ngân sách, các đồ tế khí cũ được rước trở lại đền.
• 1998 tới 1999Di tích quốc gia
  Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Cổng thông tin Đô Lương ghi ngày 12 tháng 2 năm 1998, trong khi các nguồn dẫn Quyết định số 05/1999/QĐ-BVHTT ghi ngày 12 tháng 2 năm 1999.
• 2018Lễ hội thành di sản quốc gia
  Lễ hội đền Quả Sơn được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 4 tháng 9 năm 2018.

IIIBa điện dưới chân núi

Bố cục hiện nay dàn theo một trục dọc đi từ mặt nước vào chân núi, tức lối quen của đền miếu miền Trung, người lễ càng vào sâu thì càng lên cao và càng vào chỗ kín. Khuôn viên rộng hơn bốn hecta, gồm cả phần sân, phần điện và phần lăng mộ.

Về hiện vật, đền giữ được di tượng cổ cùng bộ đồ tế khí gồm ngai, lọng, kiệu, đại tự, bát bửu, lư hương. Bộ kiệu ở đây không phải hiện vật trưng bày mà được dùng thật trong cuộc rước lên chùa Bà Bụt. Cũng xin nói rõ cho quý vị khỏi trông đợi sai, vì kiến trúc gỗ cũ không còn, cái đáng xem ở đền Quả Sơn hôm nay không phải chạm khắc cổ mà là chỗ đất và nếp lễ, một ngôi đền dựng lại đúng trên nền nghìn năm, giữ nguyên trục thờ và giữ nguyên cuộc rước.

IVThế đất và hướng

Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia hay hồ sơ di tích. Thư viện ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.

VLễ hội tháng Giêng và cuộc rước lên chùa Bà Bụt

Kỳ hội mở vào tháng Giêng âm lịch, và phần khiến nó khác mọi kỳ hội khác trong vùng là cuộc rước đi ra ngoài khuôn viên đền, ngược sông lên một ngôi chùa. Về số ngày thì nguồn vênh nhau, hồ sơ di sản ghi từ ngày 18 tới 20 tháng Giêng, trang thông tin của huyện ghi hai ngày chính hội là 19 và 20 tháng Giêng, còn một bài viết khác ghi ba ngày từ 19 tới 21. Thư viện ghi cả ba cách chép.

Muốn hiểu cuộc rước thì phải biết trước sự tích. Chùa Bà Bụt, tên chữ Tiên Tích Tự, nằm dưới chân núi Hội ở thôn Thượng Thọ, xã Lam Sơn cũ, nay cùng thuộc xã Bạch Ngọc, cách đền chừng bốn cây số về phía thượng lưu. Thần tích kể rằng Bà Bụt là vị tiên nữ đã nhiều lần linh ứng phù trợ Lý Nhật Quang trong việc trị nhậm, giữ cõi và chỉ cho ngài biết Quả Sơn là nơi địa linh có thể hóa thân. Ngài theo lời mà hóa, dân lập đền tại chỗ. Vì vậy di tượng của ngài được rước từ đền lên chùa để lễ tạ ơn Bà Bụt, dân gian gọi là lễ Hạ linh hay tích con về thăm mẹ. Một số nguồn du lịch ghi lễ rước lớn tổ chức hai năm một lần vào các năm chẵn âm lịch.

Ngoài phần lễ, kỳ hội có các phần diễn của làng như duyệt quân bộ, duyệt thủy quân, đua thuyền bơi chải trên sông Lam, múa võ, hát ví giặm và các trò chơi cổ truyền. Theo hồ sơ di sản, lễ hội liên quan tới bảy làng gồm Thanh Xuân, Trạc Thanh, Tập Phúc, Nhân Bồi, Phúc Hậu, Nhân Trung và Phúc Yên thuộc ba xã Ngọc Sơn, Lam Sơn và Bồi Sơn cũ, nay đều thuộc xã Bạch Ngọc, nghĩa là đây là việc chung của cả vùng Bạch Đường xưa, mỗi làng giữ một phần việc trong cuộc rước.

VINơi Chốn Và Đường Tới

Những nơi gần đây trong thư viện

VIIĐóng Góp Cho Trang Này

?Hỏi Đáp Nhanh

›Đọc Tiếp