Từ ngoài nhìn vào, Tòa Thánh Tây Ninh làm người ta lúng túng khi phải gọi tên: có tháp như nhà thờ, có mái cong và cột rồng như đình chùa, có vòm và cửa sổ kính màu như thánh đường phương Tây. Cái lúng túng ấy không phải ngẫu nhiên; nó là chủ ý, và muốn hiểu công trình thì phải bắt đầu từ chỗ đó.
Nơi này là trung tâm hành đạo của đạo Cao Đài, tên đầy đủ là Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ. Đạo được khai lập ở Nam Bộ trong nửa sau thập niên 1920 và chủ trương quy hợp các nền giáo lý lớn về một mối. Kiến trúc của Tòa Thánh là chủ trương ấy được dựng thành gạch đá: mỗi lớp hình thức lấy từ một truyền thống, và tất cả xếp lại trên cùng một trục.
壹Đấng Được Thờ Và Biểu Tượng Thiên Nhãn
Trên bàn thờ cao nhất của Tòa Thánh không có tượng, không có tranh chân dung, chỉ có một con mắt vẽ trên nền hình cầu. Đó là Thiên Nhãn, biểu tượng trung tâm của đạo Cao Đài, và cũng là điều đầu tiên khách lạ nhận ra khi bước vào.
Theo giáo lý của đạo, đấng được thờ là Đức Chí Tôn, tức Đấng Tối Cao, cội nguồn của muôn loài. Đạo dạy rằng Đức Chí Tôn không hiện ra dưới một hình hài người nào, nên không thể tạc tượng; điều duy nhất có thể biểu thị là cái nhìn thấu suốt của Ngài, và cái nhìn ấy được vẽ thành Thiên Nhãn, con mắt trái. Thờ một con mắt thay vì một pho tượng, theo cách đạo tự giảng, là để nhắc tín đồ rằng mọi việc mình làm đều ở trong tầm nhìn ấy, kể cả khi không ai khác trông thấy.
Cũng theo giáo lý, đây là kỳ phổ độ thứ ba, nên đạo mang tên Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ. Đạo chủ trương Tam giáo quy nguyên, tức ba nền giáo lý Nho, Thích, Đạo cùng trở về một gốc, và Ngũ chi phục nhất, tức năm nhánh tu hành hợp lại thành một. Vì thế trong đền thờ có bàn thờ dành cho các đấng của nhiều truyền thống khác nhau, xếp theo thứ bậc do giáo lý của đạo quy định.
Về mặt khảo được, đạo Cao Đài hình thành ở Nam Bộ trong nửa sau thập niên 1920, khởi đi từ những nhóm tu tập ở Sài Gòn và các tỉnh miền Đông. Theo tư liệu của đạo, hình ảnh Thiên Nhãn xuất hiện với ông Ngô Văn Chiêu, một trong những người đầu tiên, vào khoảng năm 1921, và về sau trở thành biểu tượng chung. Lễ khai đạo được tổ chức năm 1926. Đạo Cao Đài là một tôn giáo hình thành tại Việt Nam, không du nhập từ nơi khác, và điều đó phản ánh rõ trong ngôn ngữ nghi lễ cũng như trong kiến trúc.
Có người thấy Thiên Nhãn rồi liên hệ với con mắt trong các biểu tượng phương Tây và cho rằng hai bên có liên quan. Đó là suy diễn theo hình thức bề ngoài. Trong hệ thống giáo lý Cao Đài, Thiên Nhãn có nguồn gốc, cách giải thích và vị trí thờ tự riêng, được trình bày rõ trong kinh sách của đạo; nó không mượn nghĩa từ bất kỳ hệ biểu tượng nào khác. Muốn hiểu đúng một biểu tượng thì phải đọc nó trong hệ thống sinh ra nó.
貳Lịch Sử Xây Dựng
Công trình không dựng một mạch. Từ lúc đặt móng tới lúc làm lễ khánh thành là hơn hai mươi năm, chia thành nhiều chặng, có chặng phải ngưng vì hoàn cảnh rồi mới nối lại.
- 1926Khai đạoLễ khai đạo được tổ chức, đánh dấu việc đạo Cao Đài chính thức ra mắt. Cơ sở hành đạo ban đầu đặt tại một ngôi chùa mượn ở Tây Ninh trước khi đạo có đất riêng.
- 1933Khởi công Tòa ThánhCông trình Tòa Thánh trên khu đất hiện nay được khởi công. Phần lớn nhân lực là tín đồ tự nguyện tới làm công quả, không lấy tiền công.
- 1947Hoàn thành phần xây dựngPhần xây dựng cơ bản của Tòa Thánh được ghi nhận là hoàn tất vào năm này, sau nhiều chặng thi công gián đoạn.
- 1955Khánh thànhĐại lễ khánh thành Tòa Thánh được cử hành, đưa công trình vào sử dụng chính thức làm trung tâm hành đạo.
Khu vực quanh Tòa Thánh, mà tín đồ gọi là nội ô, không chỉ có một tòa nhà. Theo các bản mô tả công bố, đây là một quần thể gồm hơn một trăm công trình lớn nhỏ trải trên diện tích tính bằng ki lô mét vuông, trong đó có các đền, dinh thự hành chính đạo, nhà hội, cùng nhiều lối đi và vườn cây lâu năm. Tòa Thánh là công trình trung tâm của quần thể ấy chứ không đứng riêng một mình.
參Ba Đài Trên Một Trục
Chìa khóa để đọc công trình là ba chữ đài. Đi từ cửa chính vào trong, quý vị lần lượt qua Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài, rồi tới Bát Quái Đài ở tận cùng. Ba phần ấy không phải ba gian nhà rời mà là ba phần của một thân, xếp trên một đường thẳng và cao dần về ý nghĩa.
Theo giáo lý của đạo, ba đài ứng với ba phần trong cơ cấu hành đạo. Hiệp Thiên Đài là phần lo việc giao tiếp giữa hữu hình và vô hình, đồng thời giữ luật đạo. Cửu Trùng Đài là phần lo việc hành chính và phổ độ, gồm hàng chức sắc theo chín bậc, vì thế mà nền của gian này nâng lên chín cấp từ ngoài vào trong. Bát Quái Đài là phần thiêng nhất, nơi đặt bàn thờ Đức Chí Tôn, ứng với phần vô vi của đạo. Người tín đồ đi từ ngoài vào tới trong là đi qua đúng ba lớp nghĩa ấy.
Phần đầu công trình, có mặt bằng vuông mỗi cạnh 27 mét, gồm lầu chuông và lầu trống cao 27 mét ở hai bên, cùng Nghinh Phong Đài ở giữa.
Gian giữa, dài 81 mét và rộng 27 mét, nền chia làm chín cấp bậc nâng dần từ ngoài vào trong. Đây là nơi chức sắc và tín đồ đứng hành lễ, xếp chỗ theo phẩm vị.
Phần cuối, dựng trên mặt bằng vuông mỗi cạnh 27 mét, mái ba tầng, đỉnh cao 36 mét. Đây là nơi đặt quả Càn Khôn và bàn thờ Đức Chí Tôn.
Khối cầu đường kính 3,3 mét đặt trong Bát Quái Đài, trên mặt cầu vẽ Thiên Nhãn cùng 3.072 ngôi sao, theo tư liệu của đạo là biểu thị các cõi trong vũ trụ.
Mười tám cột đắp rồng quấn chia lòng Cửu Trùng Đài thành chín khoảng, sơn màu và đắp nổi. Đây là chi tiết mang rõ nhất dấu ấn tạo hình truyền thống Việt Nam trong công trình.
| Hạng mục | Số đo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toàn công trình | dài 135 m, rộng 27 m | Theo các bản mô tả công bố trên báo chí |
| Tam Đài ở mặt trước | cao 36 m | Phần cổng chính của công trình |
| Lầu chuông và lầu trống | cao 27 m | Hai bên Hiệp Thiên Đài |
| Nghinh Phong Đài và Bát Quái Đài | cao 36 m | Hai đỉnh cao nhất của công trình |
| Cửu Trùng Đài | dài 81 m, rộng 27 m | Chín cấp nền nâng dần |
| Cột trong toàn công trình | 112 cột tròn | Theo tư liệu công bố |
Một điều đáng để ý là con số 27 và 36 lặp lại nhiều lần trong các số đo trên, và chín thì có mặt ở cả số cấp nền lẫn số khoảng giữa các cột. Trong hệ thống của đạo, chín là con số của sự đầy đủ về phẩm bậc; các số đo bội của chín vì thế không phải ngẫu nhiên mà là cách đưa con số của giáo lý vào thước đo của công trình.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này là cách đọc của thư viện theo con mắt phong thủy cổ truyền, không phải điều được chép trong văn bia. Chúng tôi ghi rõ để quý vị phân biệt tư liệu với kiến giải.
Điều đáng đọc nhất ở đây là bố cục theo trục dọc. Ba đài xếp thẳng hàng từ ngoài vào trong, mỗi lớp lại nâng cao hơn lớp trước về nền và về ý nghĩa. Trong phép xem đất, một bố cục như vậy gọi là tiến khí thăng cấp: khí đi vào theo một đường duy nhất và mỗi lần qua một cửa lại được nâng lên một bậc, thay vì tản ra bốn phía. Kiến trúc đền miếu phương Đông vốn quen lối này, nhưng ở đây nó được đẩy tới mức triệt để, vì ba bậc trong công trình đúng bằng ba bậc trong giáo lý.
Về hướng, mặt chính của công trình quay về phía tây. Theo lối sách vở, hướng tây thường bị coi là hướng kém vì phải chịu nắng chiều; nhưng phong thủy không xét hướng một cách rời rạc, mà xét hướng cùng với chỗ tựa lưng. Ở đây lưng công trình quay về phía đông, tức phía có núi Bà Đen, ngọn núi đứng một mình nổi bật giữa cả một vùng đồng bằng rộng. Có núi phía sau lưng thì gọi là hậu chẩm hoặc huyền vũ, tức chỗ gối đầu. Trên một vùng đất bằng phẳng gần như không có gò đống, việc có được một ngọn núi thật để tựa lưng là điều hiếm, và một con mắt phong thủy sẽ đọc đây là chỗ đắc thế.
Mặt khác, quay mặt về phía tây trên một vùng đồng bằng đồng nghĩa với minh đường rộng mở. Trước mặt công trình là khoảng sân và đường lớn kéo dài, không có vật gì chắn ngang tầm nhìn. Sách xưa gọi thế này là minh đường khoát đại, chuộng ở chỗ khí không bị bức, người tới từ xa đã trông thấy đích. Một nơi tụ hội hàng vạn người trong các kỳ lễ thì cần đúng cái thoáng ấy, và ở đây thế đất với công năng gặp nhau.
Cuối cùng là hình thể tổng thể. Nhìn từ trên xuống, công trình có đầu, có thân chia đốt và có phần đuôi vuông vức khép lại; tư liệu của đạo giải thích hình dáng ấy theo một hình tượng riêng trong giáo lý. Đọc theo phong thủy hình thể, một công trình dài có đầu và có kết thúc rõ ràng, đặt trên đất bằng và có núi tựa lưng, được xem là hình toàn khí tụ, tức hình dáng trọn vẹn thì khí giữ lại được. Xin nhắc lại rằng người dựng công trình làm theo giáo lý của đạo mình, không theo sách địa lý; những gì ghi ở đây chỉ là cách một con mắt phong thủy sẽ nhìn khi đứng trước nó.
伍Lễ Và Lệ
Đạo Cao Đài có nếp cúng hằng ngày theo bốn thời trong ngày, và trong năm có mấy kỳ đại lễ mà tín đồ từ nhiều tỉnh cùng về nội ô. Hai kỳ được biết tới nhiều nhất là lễ vía Đức Chí Tôn đầu năm và Hội Yến Diêu Trì Cung vào rằm tháng tám.
| Ngày âm lịch | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| Mùng 9 tháng Giêng | Vía Đức Chí Tôn | Đại lễ lớn nhất đầu năm của đạo, tín đồ từ nhiều nơi về nội ô hành lễ. Số chín trong ngày lễ ứng với con số quan trọng trong giáo lý của đạo. |
| Rằm tháng Tám | Hội Yến Diêu Trì Cung | Kỳ đại lễ mùa thu, có nghi thức dâng lễ và rước, cùng phần trang trí và diễn xướng do các ban trong đạo chuẩn bị suốt nhiều tuần trước đó. |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Trung Nguơn | Một trong ba kỳ nguơn trong năm theo lịch hành đạo. |
| Rằm tháng Mười | Lễ Hạ Nguơn | Kỳ nguơn cuối năm, khép lại vòng lễ tiết của một năm hành đạo. |
Trong các kỳ lễ, chức sắc mặc lễ phục theo phẩm vị và theo phái, còn tín đồ mặc áo dài trắng. Cách xếp chỗ trong Cửu Trùng Đài cũng theo phẩm vị và theo giới, nam một bên, nữ một bên. Người ngoài đạo tới xem thì đứng ở khu vực dành riêng, không đi vào hàng của người hành lễ.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thị trấn Hòa Thành, huyện Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh
- Đường tới
- Tòa Thánh nằm ở thị xã Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh, cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng một trăm ki lô mét về phía tây bắc, đi cùng tuyến với núi Bà Đen.
- Toạ độ
- 11.2969, 106.1289
Đây là nơi hành đạo đang hoạt động chứ không phải công trình bảo tàng, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: bỏ giày dép trước khi vào lòng đền, ăn mặc kín đáo, nam đi cửa bên này và nữ đi cửa bên kia theo chỉ dẫn tại chỗ, đi nhẹ và không nói chuyện trong lúc đang cúng. Người không phải tín đồ vẫn được vào xem, nhưng đứng ở khu vực dành cho khách chứ không đứng lẫn vào hàng hành lễ.
Việc chụp ảnh trong lòng đền tùy lệ từng thời điểm và từng kỳ lễ. Xin quý vị hỏi người trực ở cửa trước khi giơ máy, và tránh chụp cận mặt người đang hành lễ.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Tòa Thánh Tây Ninh thờ ai
Nơi này thờ Đức Chí Tôn, tức Đấng Tối Cao theo giáo lý đạo Cao Đài. Đức Chí Tôn không được tạc tượng mà được biểu thị bằng Thiên Nhãn, hình con mắt vẽ trên quả Càn Khôn đặt trong Bát Quái Đài. Ngoài ra trong đền còn có các bàn thờ dành cho những đấng thuộc nhiều truyền thống, xếp theo thứ bậc do giáo lý của đạo quy định.
Ba đài trong Tòa Thánh là những đài nào
Đi từ cửa chính vào là Hiệp Thiên Đài, Cửu Trùng Đài, rồi Bát Quái Đài. Theo giáo lý của đạo, Hiệp Thiên Đài lo việc giao tiếp giữa hữu hình và vô hình cùng việc giữ luật đạo, Cửu Trùng Đài lo việc hành chính và phổ độ với chín bậc chức sắc, còn Bát Quái Đài là nơi thờ Đức Chí Tôn.
Tòa Thánh xây năm nào
Khởi công năm 1933, phần xây dựng cơ bản hoàn tất năm 1947, và đại lễ khánh thành cử hành năm 1955. Lễ khai đạo Cao Đài thì diễn ra sớm hơn, vào năm 1926, khi đạo còn mượn cơ sở khác để hành lễ.
Quả Càn Khôn là gì
Đó là khối cầu đường kính 3,3 mét đặt trong Bát Quái Đài, trên mặt vẽ Thiên Nhãn cùng 3.072 ngôi sao. Theo tư liệu của đạo, quả cầu biểu thị vũ trụ với các cõi trong đó, và Thiên Nhãn đặt trên quả cầu ấy có nghĩa là cái nhìn của Đức Chí Tôn bao trùm toàn vũ trụ.
Người không theo đạo có vào Tòa Thánh được không
Được. Người ngoài đạo vẫn được vào xem, nhưng cần giữ lệ của nơi hành đạo: bỏ giày dép trước khi vào lòng đền, ăn mặc kín đáo, đi theo cửa dành cho nam hoặc cho nữ theo chỉ dẫn tại chỗ, và đứng ở khu vực dành cho khách chứ không đứng lẫn vào hàng người đang hành lễ.