Đi hết phố Nhà Thờ, quý vị bước ra một khoảng quảng trường nhỏ và thấy cả một mặt tiền cao lớn dựng đứng trước mặt. Hai tháp vuông vươn lên hai bên, giữa là cửa sổ hoa hồng cùng chiếc đồng hồ lớn và trên đỉnh là cây thánh giá bằng đá. Mặt tường mang màu xám rêu phong của thời gian khiến công trình trông trầm mặc giữa khu phố cổ. Phía dưới, trên vỉa hè lát đá, xe cộ và hàng quán vẫn nhộn nhịp sát chân tường.
Người Hà Nội gọi đây là Nhà thờ Lớn, một cái tên đặt theo quy mô. Tên chính thức của công trình là Nhà thờ Chính tòa Thánh Giuse. Hai cụm từ trong tên ấy nói hai việc riêng biệt. Chính tòa cho biết vị trí của ngôi nhà thờ này trong tổ chức của Giáo hội Công giáo, còn Thánh Giuse là vị thánh bổn mạng mà nhà thờ được dâng kính. Hiểu hai lớp ý nghĩa ấy sẽ thấy vì sao một ngôi nhà thờ giữa phố cổ lại giữ vai trò khác hẳn các nhà thờ xung quanh.
ITên gọi và ý nghĩa
Trong nếp Công giáo, mỗi nhà thờ đều được dâng kính một vị thánh hoặc một tước hiệu, và tước hiệu ấy trở thành tên chính thức đồng thời là bổn mạng của nhà thờ. Ở đây vị bổn mạng là Thánh Giuse (Saint Joseph), Đấng bảo trợ của Chúa Giêsu và của Hội Thánh. Từ năm 1678, Giáo hoàng Innôcentê XI đã tôn Thánh Giuse làm quan thầy cho các sứ vụ truyền giáo ở Đông Á, và về sau ngài cũng được chọn làm quan thầy của Tổng giáo phận Hà Nội cùng ngôi nhà thờ chính tòa này. Lễ kính trọng thể ngài rơi vào ngày 19 tháng 3 hằng năm theo lịch phụng vụ.
Chữ chính tòa cần được giải thích rõ, vì nó không phải một tính từ chỉ độ lớn. Trong tổ chức của Giáo hội Công giáo, thế giới được chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một vị giám mục coi sóc. Nhà thờ nào có đặt cathedra, tức chiếc ghế hay ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa.
Ngai tòa không phải một món đồ trang trí mà là dấu chỉ của quyền giảng dạy và mục vụ. Vì thế nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi các nghi lễ trọng nhất trong năm của giáo phận được cử hành dưới sự chủ sự của vị giám mục. Ngôi nhà thờ này là chính tòa của Tổng giáo phận Hà Nội (chuyển hẳn tòa giám mục và chức năng chính tòa từ Sở Kiện về đây từ thập niên 1920), nên giữ vai trò trung tâm cho cả một vùng rộng chứ không riêng giáo xứ tại chỗ.
Về mặt tư liệu, tên gọi Nhà thờ Lớn là cách gọi dân gian, hình thành vì đây là ngôi nhà thờ có quy mô lớn tại Hà Nội vào thời điểm dựng xong. Tên gọi ấy tồn tại song song với tên chính thức suốt hơn một thế kỷ và tới nay vẫn được dùng rộng rãi.
Con phố chạy thẳng vào mặt tiền mang tên phố Nhà Thờ (số 1 phố Nhà Thờ), còn con phố chạy dọc bên hông nơi đặt trụ sở Tòa Tổng giám mục và văn phòng giáo xứ mang tên phố Nhà Chung (số 40 phố Nhà Chung). Cả hai tên phố đều được đặt theo sự hiện diện của quần thể nhà thờ này.
Có hai chỗ hay bị nhầm lẫn. Thứ nhất, một số du khách gọi nhầm nơi này là Nhà thờ Đức Bà do quen miệng với ngôi ở Sài Gòn. Hai công trình khác nhau cả về vị bổn mạng lẫn về lối kiến trúc, bởi nơi đây dâng kính Thánh Giuse và theo lối Gothic với tường gạch trát vữa, còn ngôi trong Nam dâng kính Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội và theo lối Roman cải biên với tường gạch đỏ để trần.
Thứ hai, việc công trình được nói là lấy cảm hứng từ Nhà thờ Đức Bà Paris khiến không ít người tưởng đây là bản sao thu nhỏ. Thực tế điểm chung chỉ nằm ở ngôn ngữ tạo hình Gothic trung cổ với mặt tiền hai tháp vuông và cửa sổ hoa hồng, còn quy mô, mặt bằng, vật liệu địa phương (gạch đất nung, vữa giấy bổi) và cách trang trí nội thất bằng gỗ sơn son thếp vàng mang đậm dấu ấn thợ thủ công Việt Nam.
IITừ nền chùa Báo Thiên tới ngôi nhà thờ gạch
Khu đất mà nhà thờ đang đứng có một lớp lịch sử dài hơn bản thân công trình. Trước khi có nhà thờ, đây từng là khuôn viên của chùa Báo Thiên, tên đầy đủ là Sùng Khánh Báo Thiên tự, một ngôi quốc tự nổi tiếng của kinh thành Thăng Long thời Lý và thời Trần. Thư viện ghi việc này theo lối sử liệu, tức chỉ nêu điều các tư liệu lịch sử chép lại.
- 1057Chùa Báo Thiên và tháp Đại Thắng Tư ThiênĐời vua Lý Thánh Tông, chùa Sùng Khánh Báo Thiên cùng ngọn tháp Đại Thắng Tư Thiên được dựng ở khu đất phía tây hồ Lục Thủy (hồ Hoàn Kiếm ngày nay). Đầu thế kỷ 15, tháp bị tướng nhà Minh là Vương Thông phá hủy và đến cuối thế kỷ 18 phần nền chùa đã đổ nát, trở thành bãi đất họp chợ.
- Cuối thế kỷ 19Khu đất chuyển sang dựng nhà thờKhi khu nền cũ đã hoang phế, mảnh đất được chuyển giao cho Giám mục Paul-François Puginier (Giám mục Đại diện Tông tòa Tây Đàng Ngoài, người Việt gọi là Đức cha Phước). Trước khi có công trình xây gạch, một nhà thờ tạm bằng gỗ đã được dựng tại chỗ.
- 1882 đến 1884Bắt đầu công cuộc xây dựng nhà thờ gạchGiám mục Puginier tự phác thảo thiết kế và trông coi việc xây dựng nhà thờ mới bằng gạch, tổng kinh phí khoảng 200.000 franc Pháp (trong đó có khoảng 30.000 franc quyên góp qua hai đợt mở xổ số năm 1883 và 1886). Tư liệu Tổng giáo phận ghi khoảng xây dựng bắt đầu từ năm 1882, còn các tư liệu kiến trúc và Wikipedia ghi khởi công năm 1884.
- 24 tháng 12 năm 1886Thánh lễ đầu tiên đêm Giáng SinhTư liệu của Tổng giáo phận Hà Nội và Wikipedia tiếng Anh ghi thánh lễ đầu tiên được cử hành trong nhà thờ mới vào đêm Giáng Sinh ngày 24 tháng 12 năm 1886.
- Tháng 12 năm 1887Lễ cung hiến và khánh thànhTheo tư liệu của Tổng giáo phận, lễ cung hiến chính thức diễn ra ngày 23 tháng 12 năm 1887 (Wikipedia tiếng Việt ghi khánh thành vào dịp lễ Giáng Sinh năm Đinh Hợi 1887, một số hạng mục phụ hoàn thiện đến năm 1888).
- 1895Bộ máy đồng hồ và hệ thống năm quả chuôngBộ máy đồng hồ ba mặt cùng hệ thống năm quả chuông đồng (trị giá 20.000 franc Pháp thời bấy giờ) được chế tạo tại Pháp năm 1895 rồi lắp lên hai tháp, nối kết với nhau thành một cơ cấu báo khắc và báo giờ chung.
- 2020 đến 2022Đại trùng tu mặt ngoài và lắp đàn đại phong cầm mớiTừ tháng 7 năm 2020 đến tháng 5 năm 2022, nhà thờ được tu bổ toàn bộ phần mái, hai tháp chuông, bộ máy đồng hồ và sơn phục hồi hiệu ứng rêu phong nguyên bản trên mặt tường. Ngày 23 tháng 11 năm 2022, nhà thờ lắp đặt cây đàn đại phong cầm (pipe organ) gồm 1.850 ống do nghệ nhân người Bỉ Guido Schumacher chế tác.
Có hai chỗ nguồn ghi chép khác nhau mà thư viện nêu thẳng để quý vị đối chiếu. Thứ nhất là năm khánh thành. Tư liệu của Tổng giáo phận Hà Nội phân biệt rõ hai mốc gồm thánh lễ đầu tiên vào đêm Giáng Sinh ngày 24 tháng 12 năm 1886 và lễ cung hiến chính thức ngày 23 tháng 12 năm 1887. Trong khi đó nhiều tư liệu kiến trúc và báo chí chỉ ghi gọn một mốc, có bài ghi khánh thành dịp Giáng Sinh năm 1886, có bài ghi Giáng Sinh năm 1887 (và hoàn tất toàn bộ vào năm 1888). Cách đọc hợp lý là nhìn nhận cả quá trình hoàn thiện từ cuối năm 1886 sang cuối năm 1887.
Thứ hai là năm khởi công, khi tư liệu của Tổng giáo phận ghi giai đoạn xây dựng từ năm 1882 đến 1886, còn các tài liệu kiến trúc và lưu trữ ghi khởi công xây nhà thờ gạch từ năm 1884.
IIIKiến trúc Gothic, hai tháp và năm quả chuông
Công trình thiết kế theo lối Gothic trung cổ châu Âu (Neo-Gothic), ngôn ngữ kiến trúc lấy chiều cao vòm cuốn và ánh sáng làm phương tiện biểu đạt chính. Đặc trưng của lối này hiện diện rõ ở hệ vòm cuốn nhọn hướng lên bầu trời, các cửa sổ cao hẹp, ô cửa sổ hoa hồng giữa mặt tiền và hai tháp chuông vuông vức kẹp hai bên.
Vật liệu xây dựng lại gắn chặt với kỹ thuật bản địa. Tường xây bằng gạch đất nung dày, trát vữa trộn giấy bổi và mật mía theo cách làm truyền thống Bắc Bộ, mái lợp ngói đất nung. Phần đồ gỗ bên trong, đặc biệt là cung thánh và các bàn thờ chạm trổ hoa văn sơn son thếp vàng, được thực hiện bởi bàn tay nghệ nhân Việt Nam, tạo nên sự giao thoa giữa vỏ kiến trúc Gothic phương Tây và hồn cốt trang trí đình chùa Á Đông.
Hai khối tháp vuông ở hai bên mặt tiền, cao 31 mét theo tư liệu Tổng giáo phận (31,5 mét theo tư liệu kiến trúc), bốn góc có những trụ đá lớn, trên đỉnh đặt cây thánh giá bằng đá.
Bộ chuông đồng gồm bốn quả chuông nhỏ và một quả chuông boòng lớn (trị giá 20.000 franc Pháp thời đó), chế tạo tại Pháp năm 1895, treo trên hai tháp và nối với bộ máy đồng hồ.
Chiếc đồng hồ lớn gắn giữa mặt tiền nhà thờ, có hệ thống báo khắc và báo giờ liên kết trực tiếp với năm quả chuông trên hai tháp, vừa được phục hồi trong đợt tu bổ năm 2020 đến 2022.
Cửa sổ tròn hoa hồng đặt giữa mặt tiền cùng hệ thống cửa sổ vòm nhọn chạy dọc hai bên tường, lắp những bức tranh các Thánh bằng kính màu sản xuất tại Pháp tạo nguồn sáng tự nhiên dịu nhẹ trong lòng nhà thờ.
Khu cung thánh chạm trổ hoa văn gỗ sơn son thếp vàng tinh xảo theo nghệ thuật truyền thống Việt Nam, giữa gian chính có tượng Thánh Giuse bằng đất nung cao hơn 2 mét. Cuối năm 2022, nhà thờ có thêm cây đàn đại phong cầm 1.850 ống hơi của nghệ nhân Bỉ Guido Schumacher.
| Số đo | Tư liệu Tổng giáo phận | Tư liệu kiến trúc và Wikipedia |
|---|---|---|
| Chiều dài công trình | 55 m | 64,5 m |
| Chiều rộng | 33 m | 20,5 m |
| Chiều cao hai tháp chuông | 31 m | 31,5 m |
| Chiều cao mái | 17 m | Không thấy ghi |
| Số quả chuông | 5 quả (1 lớn, 4 nhỏ) | 5 quả (trị giá 20.000 franc Pháp) |
Một điều đáng chú ý về bố cục mặt bằng là lòng nhà thờ được chia thành nhiều nhịp nối nhau theo chiều dài, gian chính giữa rộng gấp đôi hai gian phụ hai bên, hai đầu là khu cung thánh và khu sảnh dưới chân hai tháp (có một cửa đi lớn ở giữa và hai cửa nhỏ hai bên). Cách bố trí ấy là chuẩn mực của nhà thờ Gothic, giúp hướng tầm mắt của người bước vào chạy thẳng theo trục dọc tới bàn thờ chính ở cuối lòng nhà thờ. Phía trước mặt tiền có quảng trường nhỏ đặt đài Đức Mẹ bằng kim loại, phía sau có hang đá và liền kề là quần thể Tòa Tổng giám mục, Đại chủng viện Thánh Giuse và Dòng Mến Thánh Giá Hà Nội.
IVThế đất và hướng
Phần này cần một lời nói rõ. Công giáo không dạy phong thủy, và hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc cử hành phụng vụ chứ không phải hướng chọn theo la bàn phong thủy. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt do thư viện đưa ra để bạn đọc có thêm góc nhìn đối chiếu, không phải điều chép trong tư liệu của nhà thờ và cũng không phải điều mà những người dựng công trình này tính tới.
Điều đáng đọc trước nhất là chỗ đặt. Nhà thờ tọa tây hướng đông, đứng ở đầu một con phố ngắn (phố Nhà Thờ) chạy thẳng ra khu vực hồ Hoàn Kiếm, tức chiếm vị trí đầu trục trong một bố cục phố cổ. Trong phép xem đất, một công trình đặt ở đầu trục và có đường dẫn thẳng tới thì được coi là đắc thế nghênh khí, dòng người đi trên trục ấy đều hướng về nó, khiến nó thành điểm quy tụ tự nhiên của cả khu dù chiều cao không vượt trội so với phố xá bốn bề.
Trước mặt tiền là một khoảng quảng trường nhỏ đặt đài Đức Mẹ. Theo lối đọc cổ truyền, đây là minh đường, chỗ đất bằng ngay trước cửa để khí dừng lại trước khi vào. Sách xưa đòi minh đường phải rộng, bằng và sáng, ở đây thì bằng và sáng nhưng không quá rộng bởi công trình nằm giữa khu phố cổ đã kín đất từ trước. Độ hẹp của sân trước được bù lại bằng chiều dài của con phố Nhà Thờ dẫn thẳng tới hồ Hoàn Kiếm ở phía đông, đóng vai trò lai lộ dẫn thủy khí từ mặt hồ vào.
Về hình thể, hai tháp vuông vươn cao cân xứng hai bên một khối giữa thấp hơn tạo thành thế mà phong thủy gọi là song phong hộ vệ, tức hai ngọn kèm giữ ở hai bên. Bố cục đối xứng ấy được xem là thế vững chãi vì không bên nào lấn bên nào. Cần nhắc lại rằng mặt tiền hai tháp là một quy ước lâu đời của kiến trúc nhà thờ châu Âu có từ nhiều thế kỷ trước, sự trùng khớp với một khái niệm phong thủy chỉ là trùng khớp của hình thể chứ không phải của chủ ý.
Cuối cùng là nền đất. Khu đất này vốn là nền của chùa Sùng Khánh Báo Thiên thời Lý, tức là một mảnh đất đã được người xưa chọn để dựng công trình thờ tự lớn từ năm 1057. Con mắt phong thủy cổ truyền hay chú ý tới tính liên tục của những vùng đất linh thiêng qua các triều đại. Thư viện ghi nhận xét ấy đúng như một cách đọc cổ truyền và dừng ở đó.
VLễ theo lịch phụng vụ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội, đồng thời có mấy ngày riêng gắn với vị thánh bổn mạng và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày lễ chính theo lịch phụng vụ.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 19 tháng 3 | Lễ trọng kính Thánh Giuse | Lễ quan thầy của Nhà thờ Chính tòa và của toàn Tổng giáo phận Hà Nội, thường có nghi thức rước kiệu Thánh Giuse trọng thể. |
| 1 tháng 5 | Lễ Thánh Giuse Thợ | Ngày lễ thứ hai trong năm phụng vụ kính Thánh Giuse, gắn với hình ảnh ngài là người thợ mộc mẫu mực. |
| Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh (24 và 25/12) | Chuẩn bị và mừng Chúa Giáng Sinh | Dịp đông người trong năm ở khu vực quảng trường quanh nhà thờ, kể cả người dân và du khách không theo đạo. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Làm phép Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do vị tổng giám mục chủ sự cùng linh mục đoàn tại nhà thờ chính tòa. |
| Các dịp trọng của giáo phận | Nghi lễ do tổng giám mục chủ sự | Vì đây là nơi đặt ngai tòa, những nghi lễ truyền chức và cử hành trọng thể của cả tổng giáo phận được tổ chức tại đây. |
Ngoài lịch phụng vụ, khu vực quanh nhà thờ còn có một nếp đời thường đã thành quen là khoảng quảng trường và phố nhỏ trước mặt tiền từ lâu là chỗ người ta hẹn nhau và là một trong những điểm nhận diện quen thuộc của phố cổ Hà Nội. Nếp ấy không thuộc phần nghi lễ, nhưng là một phần trong cách người Hà Nội sống cạnh công trình này.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 40 phố Nhà Chung (mặt tiền số 1 phố Nhà Thờ), phường Hoàn Kiếm, Hà Nội
- Đường tới
- Nhà thờ nằm tại số 40 phố Nhà Chung (mặt tiền ở số 1 phố Nhà Thờ), phường Hoàn Kiếm (phường Hàng Trống cũ), đi bộ từ hồ Hoàn Kiếm chỉ mất vài phút theo phố Nhà Thờ hoặc phố Lý Quốc Sư.
- Toạ độ
- 21.0288, 105.8489
Đây là nơi cử hành phụng vụ, không phải điểm tham quan thuần túy, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc gồm ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong và giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có Thánh lễ, khách tham quan xin giữ trật tự, không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh, nếu chỉ muốn xem kiến trúc thì xin đợi cho tới khi lễ xong. Việc bước lên khu vực cung thánh chỉ dành cho người có phận sự phụng vụ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Lớn Hà Nội
Contribute photos, information or video for St Joseph Cathedral, HanoiThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Lớn Hà Nội tên chính thức là gì?
Tên chính thức là Nhà thờ Chính tòa Thánh Giuse, nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Hà Nội. Nhà thờ Lớn là cách gọi dân gian đặt theo quy mô của công trình vào thời điểm dựng xong và tới nay vẫn được dùng rộng rãi trong đời sống.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì?
Là nhà thờ có đặt ngai tòa (cathedra) của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và mục vụ, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, nơi cử hành những nghi lễ trọng thể do vị giám mục chủ sự.
Nhà thờ được xây năm nào và khánh thành năm nào?
Các nguồn ghi chép bổ sung cho nhau. Tư liệu của Tổng giáo phận Hà Nội ghi giai đoạn xây dựng từ năm 1882, cử hành thánh lễ đầu tiên vào đêm Giáng Sinh ngày 24 tháng 12 năm 1886 và lễ cung hiến ngày 23 tháng 12 năm 1887. Một số tư liệu kiến trúc và Wikipedia ghi khởi công xây gạch từ năm 1884 và khánh thành vào dịp lễ Giáng Sinh năm 1886 hoặc 1887.
Trước khi có nhà thờ thì khu đất này là gì?
Theo các sử liệu, đây từng là khuôn viên của chùa Báo Thiên (Sùng Khánh Báo Thiên tự), ngôi chùa lớn dựng đời vua Lý Thánh Tông năm 1057 cùng với tháp Đại Thắng Tư Thiên. Tháp bị phá hủy vào đầu thế kỷ 15 và chùa đổ nát dần thành bãi họp chợ vào cuối thế kỷ 18 trước khi khu đất được chuyển giao để dựng nhà thờ vào cuối thế kỷ 19.
Tháp chuông cao bao nhiêu và có mấy quả chuông?
Hai tháp chuông cao 31 mét theo tư liệu Tổng giáo phận (hoặc 31,5 mét theo tư liệu kiến trúc). Trên tháp treo năm quả chuông đồng gồm một quả lớn và bốn quả nhỏ, chế tạo tại Pháp năm 1895, kết nối với bộ máy đồng hồ mặt tiền thành một cơ cấu báo giờ chung.