Đứng trên vỉa hè đường Trần Phú nhìn lên, quý vị thấy một khối tường màu hồng nhạt kéo dài về phía sau và một ngọn tháp vuông vươn thẳng lên gần năm chục mét. Trên chóp tháp, nhỏ đến mức phải nheo mắt mới rõ, là một con gà trống bằng kim loại. Con gà ấy không đứng yên: nó quay theo chiều gió, và những hôm Đà Lạt nổi gió thì cả thành phố có một cái chong chóng cao nhất khu trung tâm.
Chính con gà ấy đặt tên cho công trình. Người ta gọi đây là Nhà thờ Con Gà, gọi theo thứ nhìn thấy được từ xa nhất. Tên chính thức thì khác hẳn: Nhà thờ Chính tòa Thánh Nicôla Bari. Hai chữ trong tên ấy nói hai việc riêng biệt, chính tòa nói vị trí của ngôi nhà thờ này trong tổ chức Giáo hội, còn Thánh Nicôla Bari là vị thánh mà nhà thờ được dâng kính.
壹Tên Gọi Và Ý Nghĩa Con Gà
Trong nếp Công Giáo, mỗi nhà thờ đều được dâng kính một vị thánh hoặc một tước hiệu, và tước hiệu ấy vừa là tên chính thức vừa là bổn mạng của nhà thờ. Ở đây vị bổn mạng là Thánh Nicôla thành Bari, một vị giám mục sống vào thế kỷ thứ tư ở vùng Tiểu Á; ngài mang thêm chữ Bari vì hài cốt về sau được đưa sang thành Bari bên Ý. Giáo hội kính ngài ngày mùng 6 tháng 12 theo lịch phụng vụ, và đó là ngày lễ riêng của ngôi nhà thờ này.
Chữ chính tòa không phải một tính từ chỉ độ lớn. Trong tổ chức Giáo hội Công Giáo, thế giới được chia thành các giáo phận, mỗi giáo phận do một vị giám mục coi sóc. Nhà thờ nào có đặt cathedra, tức ghế hay ngai tòa của vị giám mục ấy, thì gọi là nhà thờ chính tòa. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận. Ngôi nhà thờ này giữ vai trò ấy cho Giáo phận Đà Lạt, tức cho cả một vùng rộng chứ không riêng giáo xứ tại chỗ.
Còn con gà. Pho tượng trên chóp tháp đúc bằng hợp kim đồng, tư liệu ghi dài 0,66 mét và cao 0,58 mét, đặt trên một trục xoay theo chiều gió và gắn liền với cột thu lôi. Nghĩa là nó vừa là biểu tượng vừa có công dụng: một cái chong chóng gió, thứ kiến trúc nhà thờ châu Âu gọi là girouette, đồng thời là chỗ tiếp đất cho sét. Kiểu quay ấy còn giúp pho tượng đỡ chịu lực gió trực diện.
Về mặt biểu tượng, con gà trống có chỗ đứng lâu đời trong Kitô Giáo, và chỗ đứng ấy bắt nguồn từ một trình thuật trong Tin Mừng. Trước cuộc thương khó, Chúa Giêsu báo trước rằng thánh Phêrô sẽ chối Người ba lần trước khi gà gáy; điều ấy xảy ra đúng như vậy, và tiếng gà gáy là lúc Phêrô sực nhớ lại lời đã nghe rồi khóc. Vì thế con gà trống trở thành hình ảnh của sự ăn năn hối cải.
Lớp nghĩa thứ hai đến từ tập tính con vật: gà trống gáy báo hừng đông. Trong ngôn ngữ nhà đạo, ánh sáng đẩy lui bóng tối là hình ảnh của Phục Sinh, nên con gà đứng trên điểm cao nhất của nhà thờ còn mang nghĩa tỉnh thức và canh thức. Đặt nó lên chóp tháp là đặt lời nhắc ấy ở chỗ ai cũng ngước lên trông thấy.
Có ba chỗ hay lẫn, xin nói bằng giọng sử liệu.
Thứ nhất, về nghĩa của con gà thì chính các nguồn cũng không nói một giọng. Bên cạnh cách đọc theo biểu tượng Kitô Giáo nêu trên, nhiều tư liệu phổ thông trong nước lại giải thích con gà là gà trống xứ Gaule, biểu trưng của nước Pháp, và nói rằng các nhà thờ do người Pháp dựng ở Đông Dương hay đặt hình ấy lên tháp. Hai cách đọc này không loại trừ nhau và chúng tôi ghi cả hai, không xếp bên nào đúng hơn.
Thứ hai, tên Nhà thờ Con Gà không chỉ riêng ngôi này. Nhà thờ chính tòa Đà Nẵng cũng mang tên dân gian ấy, cũng vì một con gà trên tháp; khi tra cứu xin kèm địa danh để khỏi lẫn.
Thứ ba, đây là lối Roman chứ không phải Gothic. Ngôi nhà thờ này hay bị xếp chung với các nhà thờ Gothic cùng thời. Dấu phân biệt dễ thấy nhất nằm ở cửa: Gothic dùng vòm nhọn, Roman dùng vòm cuốn tròn, và ở đây các vòm đều tròn.
貳Mười Một Năm Trên Công Trường
Công trình mất khoảng mười một năm mới xong, một quãng dài cho một nhà thờ. Bài chỉ ghi các mốc thuộc về xây dựng, tu bổ và tổ chức Giáo hội.
- Đầu thế kỷ 20Những nơi cử hành đầu tiênTrước công trình gạch đá hiện nay, cộng đoàn Công Giáo tại Đà Lạt đã có những nơi cử hành nhỏ và tạm. Tư liệu phổ thông ghi giai đoạn này không thống nhất nên bài không chốt niên đại.
- 1931Đặt viên đá đầu tiênLễ đặt viên đá đầu tiên diễn ra ngày 19 tháng 7 năm 1931, do Giám mục Colomban Dreyer chủ sự. Đây là mốc mà các nguồn đều thống nhất.
- 1932Xong giai đoạn đầuTư liệu ghi phần việc của giai đoạn đầu hoàn tất vào ngày 27 tháng 3 năm 1932. Công trình sau đó tiếp tục được xây dựng thêm trong nhiều năm.
- 1942Khánh thànhCông trình khánh thành vào tháng Giêng năm 1942. Ngày cụ thể thì nguồn ghi 25 tháng 1, nguồn khác ghi 26 tháng 1; chênh lệch một ngày này nêu rõ ở phần dưới.
- Thập niên 1930Hệ cửa kính màuHệ cửa kính màu do xưởng Louis Balmet ở Grenoble, Pháp chế tạo rồi chở sang lắp. Xưởng này cũng làm kính cho vài nhà thờ khác ở Việt Nam cùng thời kỳ.
- 1960Trở thành nhà thờ chính tòaKhi Giáo phận Đà Lạt được thiết lập, ngôi nhà thờ này giữ vai trò nhà thờ chính tòa, tức nơi đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận.
- Những thập niên gần đâyCác đợt tu bổCông trình được tu bổ theo từng hạng mục: lớp sơn mặt ngoài, phần mái, tháp chuông và hệ cửa kính màu. Việc tu bổ tiến hành dần chứ không làm một đợt lớn.
Ba chỗ nguồn vênh nhau, xin ghi thẳng thay vì chọn bừa. Ngày khánh thành: có tư liệu ghi 25 tháng 1 năm 1942, có tư liệu ghi 26 tháng 1 năm 1942. Người thiết kế: có nguồn ghi một linh mục người Pháp mang họ Nicolas, có nguồn ghi một tên khác hẳn; chúng tôi chưa tra được tài liệu nào nói dứt điểm nên không nêu tên ai. Hệ cửa kính: có nguồn ghi cả 70 ô đều là kính màu của xưởng Louis Balmet, có nguồn ghi trong 70 ô thì 38 ô là kính màu. Quý vị nên coi ba chỗ này là điều cần đối chiếu thêm.
參Lối Roman, Tháp Chuông Và Cửa Kính Màu
Công trình theo lối Roman, ngôn ngữ kiến trúc châu Âu có trước Gothic và khác Gothic ở chỗ căn bản: Roman dùng vòm cuốn tròn và tường dày, Gothic dùng vòm nhọn và mở tường thành những mảng kính lớn. Nhìn các cửa và các vòm ở đây, quý vị thấy toàn vòm tròn.
Tường xây gạch và đá, tư liệu ghi dày 30 tới 40 xăng ti mét. Bề dày ấy là hệ quả trực tiếp của lối Roman, vì tường phải gánh lực thay cho hệ khung chịu lực mà Gothic dùng; nó cũng hợp với khí hậu cao nguyên, nơi chênh lệch nhiệt độ ngày đêm khá lớn. Lòng nhà thờ chia thành ba gian chạy dọc, gian giữa rộng và hai gian bên hẹp hơn, kết thúc ở khu cung thánh.
Khối tháp vuông cao 47 mét, là điểm cao nhất khu trung tâm Đà Lạt vào thời điểm công trình dựng xong. Chính chiều cao này khiến con gà trên đỉnh tháp nhìn thấy được từ nhiều phía trong thành phố.
Tượng gà trống bằng hợp kim đồng, dài 0,66 mét, cao 0,58 mét, đặt trên trục xoay theo chiều gió và gắn với cột thu lôi. Vừa là biểu tượng vừa là chong chóng gió và chỗ tiếp đất cho sét.
Tư liệu ghi 70 ô cửa kính, do xưởng Louis Balmet ở Grenoble, Pháp chế tạo; số ô là kính màu thì nguồn ghi 70, nguồn ghi 38. Các ô vẽ tích Kinh Thánh và lọc ánh sáng thành màu trước khi đưa vào trong.
Gian giữa rộng và hai gian bên hẹp, chạy dọc từ cửa chính vào cung thánh. Cách chia kinh điển này đưa cái nhìn của người bước vào chạy thẳng tới bàn thờ ở cuối lòng nhà thờ.
Phần trong cùng, nơi đặt bàn thờ và ngai tòa của vị giám mục giáo phận. Đây là chỗ khiến ngôi nhà thờ này khác các nhà thờ khác trong vùng về vai trò chứ không về kích thước.
| Số đo | Tư liệu ghi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều dài công trình | 65 m | Các nguồn tra được đều ghi con số này |
| Chiều rộng | 14 m | Nhiều khả năng là chiều rộng lòng nhà thờ, không kể phần phụ |
| Chiều cao tháp chuông | 47 m | Điểm cao nhất khu trung tâm khi công trình dựng xong |
| Tượng gà trên chóp | Dài 0,66 m, cao 0,58 m | Hợp kim đồng, đặt trên trục xoay theo gió |
| Số ô cửa kính | 70 ô | Số ô là kính màu thì nguồn ghi 70, nguồn ghi 38 |
| Bề dày tường | 30 tới 40 cm | Gạch và đá, theo yêu cầu kết cấu của lối Roman |
Một điều đáng nói thêm về kính màu. Phần vỏ công trình là gạch đá làm tại chỗ với bàn tay thợ bản xứ, còn phần lọc ánh sáng thì đặt từ một xưởng cách nửa vòng trái đất, chở đường biển sang rồi lắp lên. Ánh sáng trong lòng nhà thờ này, nói cho đúng, là ánh sáng cao nguyên đi qua một tấm kính Grenoble.
肆Thế Đất Và Hướng
Phần này cần một lời rào trước rõ ràng hơn các bài khác trong mục Địa Điểm. Công Giáo không dạy phong thủy. Hướng của một ngôi nhà thờ theo truyền thống là hướng phụng vụ, tức hướng đặt bàn thờ và cung thánh theo quy tắc của việc cử hành, mà lối cổ điển là quay cung thánh về phía mặt trời mọc để lấy hình ảnh Chúa Kitô Phục Sinh; đó không phải hướng chọn theo la bàn phong thủy. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có một chỗ đối chiếu; nó không phải điều chép trong tư liệu nhà thờ, cũng không phải điều những người dựng công trình này tính tới.
Điều đáng đọc trước nhất là địa hình Đà Lạt. Thành phố nằm trong một lòng chảo trên cao nguyên Lang Biang, ở độ cao chừng một nghìn năm trăm mét, bốn phía là đồi thông, ở giữa có hồ Xuân Hương. Trong phép xem đất, một lòng chảo có đồi bao quanh và nước tụ ở giữa là thế tàng phong tụ khí gần như mẫu mực: gió bị đồi chắn nên khí không tán, nước đọng ở tâm nên khí có chỗ dừng. Nhà thờ nằm trên một dải đất cao chạy dọc đường Trần Phú trong lòng chảo ấy.
Thứ hai là chỗ đặt và chiều cao. Công trình đứng trên dải đất cao nhìn xuống thung lũng phía trước, và ngọn tháp bốn mươi bảy mét đặt trên đó trở thành điểm cao nhất khu trung tâm. Theo lối đọc cổ truyền, một công trình vừa được đất tôn lên vừa tự vươn cao thì gọi là đắc thế. Nhưng kết quả ấy không do phong thủy mà do một nguyên tắc rất khác: nhà thờ châu Âu vốn dựng tháp cao để tiếng chuông đi xa và để công trình làm mốc định hướng cho khu dân cư.
Thứ ba là hướng. Cổng chính mở ra đường Trần Phú, và ở địa hình dốc như Đà Lạt, hướng công trình thường bị con dốc cùng mặt đường quyết định trước. Xin nhắc lại rằng với một nhà thờ, thứ chi phối cách đặt bàn thờ và cung thánh là quy tắc phụng vụ chứ không phải la bàn.
Sau cùng là một chi tiết mà thư viện thấy nên nói rõ ngay là trùng hợp chứ không phải chủ ý. Trong mười hai địa chi của lịch cổ truyền, chi Dậu ứng với con gà và ứng với chính phương Tây, hành Kim. Một con gà bằng kim loại đặt trên điểm cao nhất công trình, xoay theo gió, là hình ảnh mà con mắt cổ truyền của người Việt đọc ra ngay thành Kim khí ở trên cao. Nhưng gốc của pho tượng ấy nằm trong tập quán kiến trúc nhà thờ châu Âu và trong biểu tượng Kitô Giáo, không liên quan gì tới địa chi.
伍Lễ Theo Lịch Phụng Vụ
Là nhà thờ chính tòa, nơi này theo lịch phụng vụ chung của Giáo hội, đồng thời có mấy ngày riêng gắn với vị bổn mạng và với vai trò đứng đầu giáo phận. Bài chỉ ghi những ngày cố định theo lịch phụng vụ, không ghi giờ giấc, vì giờ cử hành thay đổi theo từng năm.
| Thời điểm | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|
| 6 tháng 12 | Lễ Thánh Nicôla thành Bari | Lễ bổn mạng của nhà thờ, vì đây là vị thánh mà nhà thờ được dâng kính. |
| Mùa Vọng và lễ Giáng Sinh | Chuẩn bị và mừng Chúa giáng sinh | Dịp đông người nhất trong năm ở khu vực quanh nhà thờ, kể cả người không theo đạo. |
| Tuần Thánh và lễ Phục Sinh | Đỉnh cao của năm phụng vụ | Trong Tuần Thánh có thánh lễ Dầu, nghi lễ mang tính giáo phận do vị giám mục chủ sự tại nhà thờ chính tòa. |
| Lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống | Kết thúc mùa Phục Sinh | Một trong các lễ trọng của năm phụng vụ, tính theo ngày lễ Phục Sinh của từng năm. |
| Các dịp trọng của giáo phận | Nghi lễ do giám mục chủ sự | Vì đây là nơi đặt ngai tòa, các nghi lễ trọng nhất của cả giáo phận được cử hành tại đây chứ không ở nhà thờ khác. |
Một lưu ý nhỏ: Thánh Nicôla thành Bari là vị thánh mà truyền thống châu Âu gắn với tục tặng quà cho trẻ nhỏ, và ngày lễ của ngài rơi ngay trong Mùa Vọng, khiến hai dịp nối liền nhau thành một quãng dài đông người quanh nhà thờ.
陸Nơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Số 15 đường Trần Phú, phường 3, thành phố Đà Lạt cũ, tỉnh Lâm Đồng
- Đường tới
- Nhà thờ ở số 15 đường Trần Phú, phường 3, thành phố Đà Lạt cũ, tỉnh Lâm Đồng. Từ khu Hòa Bình và hồ Xuân Hương đi bộ tới được, đường dốc thoải chạy dọc sườn đồi.
- Toạ độ
- 11.9425, 108.4392
Đây là nơi cử hành phụng vụ chứ không phải điểm tham quan, nên lệ của nơi thờ tự là lệ phải theo. Ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào trong, giữ im lặng trong lòng nhà thờ. Khi đang có Thánh lễ, xin không đi lại giữa các hàng ghế và không chụp ảnh; muốn xem kiến trúc thì đợi cho tới khi lễ xong. Việc vào cung thánh dành cho người có phận sự. Muốn nhìn rõ các ô kính màu, quý vị đứng ở cuối lòng nhà thờ và trông ngược lên.
Những nơi gần đây trong thư viện
問Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Con Gà Đà Lạt tên chính thức là gì
Tên chính thức là Nhà thờ Chính tòa Thánh Nicôla Bari, nhà thờ chính tòa của Giáo phận Đà Lạt. Nhà thờ Con Gà chỉ là tên dân gian, đặt theo pho tượng gà trống bằng hợp kim đồng trên chóp tháp chuông, và tới nay vẫn được dùng nhiều hơn cả tên chính thức.
Con gà trên tháp nhà thờ có ý nghĩa gì
Có hai cách đọc. Theo biểu tượng Kitô Giáo, gà trống gắn với trình thuật thánh Phêrô chối Chúa ba lần trước khi gà gáy, nên là hình ảnh của sự ăn năn, đồng thời gà gáy báo hừng đông nên còn mang nghĩa tỉnh thức. Nhiều tư liệu trong nước lại đọc đó là gà trống xứ Gaule, biểu trưng của nước Pháp. Thư viện ghi cả hai.
Nhà thờ chính tòa nghĩa là gì
Là nhà thờ có đặt ngai tòa của vị giám mục coi sóc giáo phận. Ngai tòa là dấu chỉ của quyền giảng dạy và coi sóc, nên nhà thờ chính tòa được coi là nhà thờ mẹ của cả giáo phận, và những nghi lễ trọng nhất trong năm của giáo phận được cử hành tại đây do vị giám mục chủ sự.
Nhà thờ Con Gà xây năm nào
Lễ đặt viên đá đầu tiên diễn ra ngày 19 tháng 7 năm 1931, do Giám mục Colomban Dreyer chủ sự; phần việc giai đoạn đầu hoàn tất tháng 3 năm 1932. Công trình khánh thành vào tháng Giêng năm 1942, ngày cụ thể thì nguồn ghi 25 tháng 1, nguồn khác ghi 26 tháng 1.
Kính màu ở nhà thờ Con Gà do ai làm
Do xưởng kính màu Louis Balmet ở Grenoble, Pháp chế tạo, rồi chở sang lắp. Tư liệu ghi nhà thờ có 70 ô cửa kính; về số ô là kính màu thì có nguồn ghi cả 70 ô, có nguồn ghi 38 ô, nên thư viện ghi cả hai con số thay vì chọn một.