Đạo Đức Kinh Chương 46 Tới 54: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Tẩu mã 走馬 là ngựa chạy nhanh, khước 卻 là trả về, phẩn 糞 ở đây là động từ nghĩa bón ruộng chứ không phải danh từ chỉ chất bẩn. Câu sau đối lại: nhung mã 戎馬 là ngựa việc binh, giao 郊 là đồng ngoài thành, ngựa cái theo quân lâu ngày không về được nên đến kỳ thì đẻ ngay ngoài đồng. Sách chỉ chỉ vào chỗ con ngựa đang đứng, không kể một lời thiệt hại.

Chữ cữu 咎 là lỗi và tai vạ do chính mình chuốc lấy, đã gặp ở chương 9. Vế trên nói cái trạng thái, vế dưới nói cái động tác sinh ra từ đó: sự loạn không nổ ra vì thiếu mà vì không biết đủ. Cái đủ nhờ lấy đủ số thì luôn treo trên một con số, mà con số thì đổi.

Bản Hà Thượng Công và hai bản bạch thư Mã Vương Đôi còn có vế tội mạc đại ư khả dục 罪莫大於可欲 đứng trước, thành ba vế; bản thông hành Vương Bật chỉ có hai vế, và xin ghi ra đây để quý vị biết đoạn này vốn dài hơn.

Hộ 戶 là cửa một cánh của gian nhà ở, dũ 牖 là cửa sổ, khuy 闚 là nhòm qua khe hở, nhiều bản khắc lại viết thành 窺. Chỗ dễ đọc sai nằm ở chữ tri 知: câu này không nói người ấy biết được tin tức từng việc ngoài kia, vì như vậy là phép thần thông, điều sách chưa từng hứa. Cái được nói tới là biết lẽ chung, và vế dưới nói thẳng: cái thấy được là thiên đạo 天道, đạo trời.

Di 彌 là càng, thêm lên. Câu viết nghịch, và chỗ nghịch ấy mới là lập luận: nó không bác việc đi và xem, nó bác việc lấy số lượng kiến văn làm thước đo cái biết. Càng gom nhiều việc rời rạc thì cái nhìn càng vụn.

Ba chữ bất kiến nhi danh ở câu kết là chỗ chú giải chia ngả: bản thông hành chép danh 名, gọi tên, còn nhiều nhà đời sau đọc thành minh 明, sáng tỏ, vì đối với chữ tri ở vế trên thì chữ minh thuận hơn. Trang này giữ bản thông hành, nhưng quý vị nên biết câu này chưa có một lời cuối cùng.

Sáu chữ này bị rút gọn nhiều nhất, và bản rút gọn thường thấy là: Lão Tử chê việc học. Nguyên văn không nói thế. Ích 益 là thêm vào, tổn 損 là bớt đi; hai chữ đối nhau về chiều, không đối nhau về tốt xấu. Trong câu không có chữ nào mang sắc thái chê, không chữ hại, chữ vọng hay chữ ngụy, những chữ sách vẫn dùng khi muốn chê; hai vế đứng ngang nhau, cùng khuôn ba chữ.

Điều câu này nói là chỗ khác nhau giữa hai việc về phép làm. Học là tích lũy, ai học mà mỗi ngày một biết ít đi thì đó là học hỏng; tu đạo là dọn bớt, ai tu mà mỗi ngày một chất thêm vào thì đó là tu hỏng. Lẫn phép của việc này sang việc kia thì hỏng cả hai.

Vương Bật chú vế trên là cốt cho cái mình làm được tiến lên, vế dưới là cốt quay về chỗ trống: lời chú tả hai hướng, không xếp hạng. Chỗ sách thật sự nói nặng về việc học là câu tuyệt học vô ưu, cuối chương 19 hay đầu chương 20 tùy bản, mà ở đó chữ học chỉ cái học lễ nghi phiền toái và tài biện luận đương thời.

Hựu 又 là lại, lần nữa, làm cho việc bớt thành việc lặp lại không có hạn kỳ. Điểm tới không phải chỗ trống rỗng mà là vô vi 無為: không phải ngồi yên không làm gì, mà là không còn cái làm do ý riêng thêm vào. Vương Bật đọc chữ tổn là bỏ cái làm có mục đích riêng; giới nội đan đời Đường Tống đọc thành phép công phu giảm dần số niệm, lối ấy nguyên văn không chống mà cũng không đòi.

Đây là chỗ văn bản có khác biệt đáng kể. Bản thông hành chép vô vi nhi vô bất vi, thẻ tre Quách Điếm ở đoạn tương ứng cũng chép ý ấy, dùng chữ vong 亡 thay chữ vô 無. Nhưng ở chương 38, cả bản thông hành lẫn bản bạch thư Mã Vương Đôi đều chép vô vi nhi vô dĩ vi 無為而無以為, và một số nhà nghiên cứu cho rằng lối nói gốc của sách là vô dĩ vi, còn vô bất vi là do đời sau chỉnh cho câu mạnh lên.

Vô bất vi không phải lời hứa quyền năng: bỏ hết phần ý riêng thì cái làm còn lại thuận theo lẽ vật, mà thuận lẽ vật thì không gặp sức cản.

Vô sự 無事 là không bày việc ra, đối lại hữu sự 有事 là sinh sự, dựng ra chính lệnh, huy động lao dịch. Đoạn kết kéo phép tổn từ chuyện trong lòng một người ra chuyện ngoài đời, và nói bằng giọng dứt khoát: đã bày việc ra thì không đủ sức nữa, chứ không phải khó hơn.

Bản thông hành chép vô thường tâm 無常心, cả hai bản bạch thư Mã Vương Đôi chép hằng vô tâm 恆無心. Chữ hằng 恆 bị kiêng húy đời Hán vì trùng tên Hán Văn Đế là Lưu Hằng nên nhiều chỗ trong sách bị đổi thành chữ thường 常, và ở câu này, đổi chữ xong thì vị trí hai chữ cũng xê dịch.

Đọc lối nào thì vế sau cũng lấp ngay chỗ trống ấy bằng lòng trăm họ: câu này không tả một người không có ý gì cả, nó tả một người đã dời chỗ đặt ý.

Hai chữ đức thiện 德善 là chỗ chú giải chia ngả. Đọc chữ đức 德 theo mặt chữ thì nghĩa là như vậy mới là cái đức lành; nhiều nhà đọc nó thông với chữ đắc 得, được, nên nghĩa là làm như vậy mới thu được cái lành về. Bản dịch của trang này nghiêng về lối thứ hai, và đây là chỗ chưa ngã ngũ, xin để quý vị cân nhắc.

Câu này hay bị đọc thành lời kêu gọi xóa bỏ phân biệt thiện ác, nhưng nguyên văn vẫn gọi rành mạch thiện giả và bất thiện giả. Điều nó bỏ đi là việc lấy phân biệt ấy làm điều kiện để đối xử: chỉ xử lành với người lành thì cái lành của mình là món trao đổi, tùy người kia. Chữ hài 孩 ở câu cuối có hai lối hiểu, đãi trăm họ như đãi trẻ nhỏ hoặc đưa họ về chỗ chất phác như trẻ nhỏ.

Bốn chữ mở đầu xuất sinh nhập tử có hai lối đọc: ra khỏi chỗ kia là sinh, trở vào là tử, tức tóm cả một đời người; hoặc, như Vương Bật nghiêng theo, ra chỗ sống vào chỗ chết, tức nói về chỗ người ta tự đưa mình vào.

Ba chữ thập hữu tam thì tranh luận suốt hai nghìn năm. Lối thứ nhất, ba phần mười: Vương Bật đọc là mười phần có ba phần, nên chương đếm ba phần mười thuộc đường sống, ba phần mười thuộc đường chết, ba phần mười nữa đang sống yên mà tự cựa quậy vào chỗ chết; cộng lại chín phần, dư một phần, và đúng một phần ấy là người khéo giữ gìn sự sống nói ở nửa sau chương. Lối thứ hai, đúng số mười ba: Hàn Phi Tử, trong thiên Giải Lão, bản chú giải xưa nhất còn lại, kể ra bốn chân tay cùng chín lỗ trên người, gọi là tứ chi cửu khiếu. Trang này theo lối thứ nhất.

Chữ sinh 生 trong sinh sinh chi hậu lặp hai lần, chữ trước là động từ nuôi, chữ sau là danh từ cái sống. Đây là chỗ lập luận quay ngoắt: có hạng người đang sống yên mà tự đi vào đất chết, chỉ vì chăm cái sống quá kỹ.

Nửa sau chương ba lần dùng chữ vô sở 無所, không có chỗ: sừng, vuốt và lưỡi dao không thiếu, cái thiếu là chỗ để chúng bấu vào. Đời sau giới phương thuật đọc chương này thành bằng chứng cho thuật trường sinh, nhưng nguyên văn chỉ nói tới chỗ đứng.

Bốn vế kê ra bốn thứ đã làm nên một vật, và đây là một trong rất ít chỗ sách tự nói chữ đức nghĩa là gì. Chữ đức 德 ở đây không phải đạo đức theo nghĩa luân lý, không phải nết tốt, mà là phần riêng mà mỗi vật nhận được từ Đạo. Vật 物 là chất liệu, thế 勢 là hoàn cảnh vây quanh nó lúc thành hình.

Bản bạch thư Mã Vương Đôi chép vế thứ tư là khí thành chi 器成之, đồ vật làm nó nên, thay cho thế thành chi 勢成之; hai chữ lệch nghĩa khá xa.

Chữ mệnh 命 ở đây là động từ, nghĩa là ra lệnh, phong tặng một danh vị. Câu này đáp câu hỏi mà vế trên vừa làm nảy ra: muôn vật tôn Đạo quý đức, vậy ai bắt chúng phải tôn quý? Không ai cả. Thứ cao quý mà người đời biết đều là thứ được phong, mà phong được thì tước lại được; cái cao quý nói ở đây không nằm trong tay ai.

Sáu động từ xếp liền tả một việc nuôi làm tới cùng chứ không bỏ dở. Hai chữ đình 亭 và độc 毒 là chỗ các nhà hiểu khác nhau: Hà Thượng Công đọc đình là thành 成 và độc là thục 熟, nên có bản chép thẳng thành 成之熟之; Vương Bật đọc đình là làm cho đứng vững, độc là làm cho yên ổn; lại có nhà đọc độc theo nghĩa đốc 篤. Ba lối đều tránh nghĩa độc hại.

Ba vế cuối chương, sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, cùng bốn chữ thị vị huyền đức, lặp đúng nguyên văn câu kết chương 10. Bốn mươi mốt chương cách nhau mà một câu trở về không sai một chữ. Đây không phải chỗ chép thừa; điều đã đổi là chỗ đứng của câu ấy.

Ở chương 10, câu này khép lại chuỗi sáu câu hỏi về việc tu thân, chủ ngữ ngầm là con người, nên huyền đức ở đó là một lối cư xử phải đạt tới. Ở chương 51, nó khép lại đoạn nói về quan hệ giữa Đạo với vạn vật, chủ ngữ ngầm là Đạo và đức, nên huyền đức ở đây là cách Đạo đối với cái nó sinh ra.

Đặt hai chương cạnh nhau thì chuỗi lập luận chạy ngược chiều với thứ tự chương: chương 51 đặt cái gốc, chương 10 đặt cái theo, người tu thân hãy cư xử với cái mình sinh ra và nuôi ra đúng như cách Đạo cư xử với muôn vật. Chương 10 là chương 51 đem áp vào một người, và vì cùng một mẫu mực nên câu ấy phải lặp nguyên văn.

Chữ huyền 玄 đã gặp từ chương 1 trong cụm huyền chi hựu huyền, nghĩa là sâu kín tối thẳm, không phải huyền bí theo nghĩa phép lạ. Huyền đức vì thế là thứ đức không phô ra, không ghi công. Cả sách dùng chữ ấy ba lần: chương 10, 51 và 65, nơi nghĩa lệch sang việc trị dân.

Chữ thủy 始 là chỗ khởi đầu, chữ mẫu 母 là mẹ, hai chữ đã đứng cạnh nhau từ chương 1 và trở lại ở chương 25. Phép ở đây đi hai chiều: nắm được mẹ thì biết được con, tức hiểu cái gốc thì suy ra muôn vàn cái ngọn; rồi biết được con thì quay lại giữ mẹ, vì người đi từ gốc ra ngọn rất dễ ở lại luôn với ngọn.

Chữ đoài 兌 dễ gây lẫn. Trong Kinh Dịch, 兌 là tên một quẻ trong tám quẻ đơn, tượng là cái đầm; nhưng ở chương này các nhà chú giải đều không đọc theo nghĩa quẻ, họ đọc 兌 là lỗ hổng, chỗ thông ra ngoài, tức tai mắt mũi miệng. Vương Bật chú: đoài là chỗ mà sự và dục từ đó sinh ra, môn là chỗ mà sự và dục từ đó mà đi.

Cần nói cho phân minh: câu này không bảo bịt tai bịt mắt mà sống. Chương 56 lặp lại đúng hai câu ấy rồi tiếp ngay bằng hòa kỳ quang, đồng kỳ trần, tức vẫn ở giữa đời. Chỗ phải bít là chỗ lòng theo giác quan chạy ra ngoài rồi không về.

Hai câu kiến tiểu viết minh, thủ nhu viết cường định nghĩa lại hai chữ người đời tưởng đã hiểu: sáng là thấy được cái còn nhỏ, mạnh là giữ được cái mềm. Câu cuối có chỗ bản cổ chép khác: bản thông hành chép 習常, tập cho quen lẽ thường, bản bạch thư chép 襲常, nối lấy lẽ thường mà giữ.

Câu mở đầu có hai chỗ khó, cả hai đều là chỗ chú giải chia ngả. Thứ nhất là giới nhiên 介然: Hà Thượng Công đọc chữ giới 介 theo nghĩa lớn; một số nhà đọc theo nghĩa mảy may, chút ít; lại có lối đọc là dáng đứng vững chắc, kiên định. Bản dịch của trang này nghiêng về lối thứ ba, nhưng quý vị nên biết cả ba.

Thứ hai là chữ 施. Vương Bật chú chữ ấy là tà 邪, đi lệch, nên nhiều nhà đọc nó thông với chữ 迤 và phiên âm là dị, đi vòng vẹo rẽ ngang; một số nhà khác giữ âm thi theo nghĩa ban phát. Trang này theo Vương Bật, vì câu ngay sau nói tới đường tắt.

Chữ di 夷 trong đại đạo thậm di nghĩa là bằng phẳng, khác nghĩa cùng mặt chữ ấy ở chương 14. Hai vế đối nhau làm thành hình ảnh gốc cho toàn chương: đường lớn không hề khó đi, vậy mà người ta vẫn bỏ nó để chui vào lối tắt, chỉ vì lối tắt hứa hẹn tới nhanh hơn. Bảy vế giữa chương là một bản kê khai không có lấy một lời bình: sân triều bóng loáng đối lại ruộng hoang kho trống, rồi áo gấm, gươm sắc, ăn chán chê, của thừa.

Hai chữ kết đạo khoa 盜夸 là chỗ bản cổ chép khác. Bản thông hành chép chữ khoa 夸, khoe khoang, nên đạo khoa là kẻ trộm mà còn khoe của trộm được; Hàn Phi Tử trong thiên Giải Lão chép là đạo vu 盜竽, mà vu 竽 là cây sênh, nhạc khí đứng đầu dàn nhạc, nên đạo vu là kẻ cầm đầu đám trộm. Kẻ bị gọi thẳng là trộm là người mặc áo gấm đeo gươm sắc.

Kiến 建 là dựng đứng lên, bạt 拔 là nhổ lên, bão 抱 là ôm vào lòng, thoát 脫 là tuột ra. Hai vế định nghĩa chữ thiện 善, khéo, bằng kết quả về sau chứ không bằng công sức bỏ ra lúc làm: cây cột chôn sâu vẫn có thể bị nhổ, cái dựng khéo là cái không dựa vào sức chôn; vật ôm chặt vẫn có thể tuột, cái giữ khéo là cái không cần siết.

Năm vế lan từ nhỏ tới lớn, và chữ đi với mỗi bậc không lặp lại: chân 真 thật, dư 餘 có thừa ra, trường 長 dài lâu, phong 豐 dày dặn, phổ 普 trùm khắp. Vì thế đây không phải năm mức độ cao thấp của cùng một thứ đức, mà là năm phạm vi, mỗi phạm vi lộ ra một tính chất khác: ở tấm thân thì thước đo là chữ thật vì chỉ có mình với mình, ở làng thì đo bằng chỗ bền.

Bản bạch thư Mã Vương Đôi chép bậc thứ tư là tu chi bang 修之邦, bản thông hành chép tu chi ư quốc 修之於國, vì chữ bang 邦 bị kiêng húy do trùng tên Hán Cao Tổ là Lưu Bang; đó là bằng chứng chắc cho biết bản thông hành đã qua tay người chép đời Hán.

Chuỗi dĩ thân quán thân ở cuối có hai lối hiểu: lấy chính thân mình mà xét thân người, suy từ cái gần ra cái xa; hoặc xét thân bằng thước của thân, xét nước bằng thước của nước. Hai chữ dĩ thử khép lại chín chương bằng một lời rất chắc: cái biết về việc lớn đến từ chỗ làm đúng ở bậc gần nhất.