Đạo Đức Kinh Chương 37 Tới 45: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Bảy chữ này là câu kết của cả phần Đạo Kinh. Chữ thường 常 vốn là chữ hằng 恆, bản thông hành đổi vì kiêng húy Hán Văn Đế tên Lưu Hằng.

Vế sau có hai lối hiểu cùng đứng vững: không việc gì là không làm được, nói về năng lực, hoặc không việc nào lại không nhờ đó mà thành, nói về hiệu quả. Trang này theo lối thứ hai vì khớp với chương 34 và 51.

Phải ghi thẳng một chỗ văn bản rất nặng: bốn chữ 而無不為 không có trong hai bản cổ nhất. Thẻ tre Quách Điếm chép 道恆亡為也, đạo hằng vô vi, hết câu. Bạch thư Mã Vương Đôi chép 道恆無名, đạo hằng vô danh. Cụm vô vi nhi vô bất vi vẫn có ở chương 48 nên chắc chắn thuộc về sách, nhưng chỗ đứng của nó tại chương 37 là do truyền bản về sau.

Chữ trấn 鎮 nghĩa gốc là lấy vật nặng đè cho khỏi động, như cái trấn giấy, không mang nghĩa đàn áp. Vật nặng ấy là khúc gỗ chưa đẽo chưa có tên, chữ phác 樸 đã gặp ở chương 15, 28 và được gọi thẳng ở chương 32.

Buông cho muôn vật tự chuyển hóa thì tốt, nhưng trong khi chuyển hóa thì lòng ham muốn nổi lên. Cách xử lý không phải cấm từng cái muốn, mà đặt lại cái mộc mạc không tên làm nền để cái muốn không còn chỗ bám.

Chữ đức 德 xuất hiện ba lần với hai chức năng: lần thứ hai là động từ, nghĩa là coi mình có đức, bày cái đức của mình ra. Hiểu vậy thì câu hết tối. Người đức cao không tự thấy mình có đức nên đức còn nguyên; người đức thấp lúc nào cũng canh chừng cho khỏi mất đức, mà chính cái canh chừng ấy đã biến đức thành món tài sản phải giữ.

Chữ đức ở sách này không trùng chữ đức của Nho gia. Ở đây đức là phần Đạo hiện ra nơi từng vật, chứ không phải phẩm hạnh do rèn luyện. Chương 51 nói thẳng: Đạo sinh ra, đức nuôi nấng.

Đây là chỗ khó nhất chương, và các nhà chú giải hiểu khác nhau ở chữ dĩ 以. Lối thứ nhất đọc dĩ vi là có chỗ nhằm mà làm, nên vô dĩ vi là làm mà không nhắm kết quả nào cho riêng mình; trang này theo lối ấy. Lối thứ hai đọc dĩ là cố ý. Lối thứ ba, gắn với Hàn Phi Tử, đọc theo hướng lòng người không bị bên ngoài dắt đi.

Một điểm văn bản phải ghi thẳng: bản bạch thư Mã Vương Đôi không có vế 下德為之而有以為, mà đi liền từ thượng đức sang thượng nhân, nên chỉ còn một bậc đức và ba bậc nhân, nghĩa, lễ. Lại có bản thông hành khác chép hạ đức vô vi nhi hữu dĩ vi. Ba mặt chữ cùng tồn tại, chưa bản nào dứt điểm.

Đây là chuỗi tụt dốc nổi tiếng nhất của sách, và là lý do chương 38 được chọn làm chương mở phần Đức Kinh. Năm bậc xếp từ cao xuống thấp: Đạo, đức, nhân, nghĩa, lễ, mỗi bậc dưới là thứ phải dùng tới khi bậc trên đã hỏng.

Tiêu chí phân bậc là mức phải ra tay và mức đòi người khác đáp lại. Đức cao thì không làm gì. Nhân thì có làm mà không nhằm. Nghĩa thì có làm và có nhằm. Tới lễ thì còn đòi bên kia đáp lễ, không đáp thì xắn tay áo mà lôi, hình ảnh cố ý thô để tả nghi thức phải cưỡng bức mới giữ được.

Câu lễ là chỗ lòng trung tín đã mỏng, và là đầu mối của loạn là câu nặng nhất sách nói về Nho gia. Nhưng phải đọc đúng mức: sách không bảo bỏ lễ, nó bảo việc phải cậy vào lễ là dấu hiệu lòng người đã mỏng.

Chữ tiền thức 前識 được hiểu hai hướng. Hàn Phi Tử trong Giải Lão đọc là biết trước, liệu việc chưa tới; hướng kia đọc là cái biết có sẵn, tức khuôn phân loại mang sẵn khi nhìn sự vật. Cả hai dẫn tới cùng kết luận: thứ ấy chỉ là hoa chứ không phải quả. Cặp hậu 厚 dày và bạc 薄 mỏng ở hai câu kết chính là chữ bạc trong trung tín chi bạc phía trên, nên đó là kết luận rút thẳng từ lập luận vừa rồi.

Chữ nhất 一 nối thẳng với bão nhất ở chương 10 và đạo sinh nhất ở chương 42. Ở đây nó là cái làm cho một vật giữ được bản tính của nó; nói theo chữ chương 38 thì cái một chính là đức của vật. Sáu chủ thể xếp từ trời xuống tới hầu vương, đặt vua cùng một hàng với hang núi và cỏ cây, rồi sáu câu sau lặp lại theo chiều ngược để nói cái gì xảy ra khi mất cái một.

Hai câu này lấy một sự thật kiến trúc làm bằng: phần cao đứng được nhờ phần thấp làm nền. Bằng chứng rất thật về mặt lịch sử là ba tiếng tự xưng của vua chư hầu thời Chu: cô 孤 kẻ côi, quả 寡 kẻ ít đức, bất cốc 不穀 kẻ không lành, tiếng Việt còn giữ dấu vết trong chữ quả nhân. Người tôn quý nhất tự gọi mình bằng ba chữ xấu nhất, và chương đọc thẳng đó là việc lấy cái hèn làm gốc.

Đây là chỗ chú giải chia rẽ nhất trong chương, vì mặt chữ không thống nhất. Bản thông hành chép dư 輿, cỗ xe: đếm hết từng bộ phận thì chẳng còn thấy cỗ xe đâu, ý nối thẳng chương 11. Nhưng một số bản chép dự 譽, tiếng khen, đọc thành gom cho nhiều tiếng khen thì rốt cuộc chẳng còn tiếng khen nào. Thư viện nêu cả hai, không chốt.

Câu chót dùng hai từ láy: lục lục 琭琭 vẻ lóng lánh của ngọc, lạc lạc 珞珞 vẻ thô cứng của đá. Chỗ đáng nhớ là sách không chọn bên nào; ai đọc vội thường tưởng câu này ca ngợi đá, đó là hiểu sót một nửa.

Chữ phản 反 mang ít nhất hai nghĩa và các nhà chú giải nhấn khác nhau. Quay về: chữ 反 thời cổ dùng thông với 返, nên câu nói về cái nhịp đã dựng ở chương 16. Trái ngược: Đạo vận hành ngược với cái người ta trông đợi, cái đầy thì sắp vơi, cái cứng thì sắp gãy. Hai nghĩa không loại nhau, nhưng người đọc nên biết mình đang cầm nghĩa nào.

Chữ nhược 弱 ở vế đối không phải yếu ớt bất lực mà là mềm, không cứng đối lại, và đó là gốc lý luận cho chương 43, 76, 78. Gộp lại: chiều đi của Đạo là quay về, cách đi của Đạo là mềm.

Hai câu này thường được đọc thành chuỗi ba bậc: vô sinh ra hữu, hữu sinh ra vạn vật. Vương Bật chú giải theo đúng chuỗi ấy và cả truyền thống về sau đi theo ông.

Nhưng phải ghi thẳng một dị bản đáng kể: thẻ tre Quách Điếm chép 天下之物生於有生於無, thiếu chữ hữu đứng riêng làm chủ ngữ ở vế sau. Nhiều nhà nghiên cứu đọc thành muôn vật sinh ra từ cái có, sinh ra từ cái không, tức hai vế song song chứ không nối tiếp, và như vậy thì không còn chuỗi ba bậc. Bạch thư Mã Vương Đôi chép đủ như bản thông hành. Thư viện nêu cả hai, không chốt.

Ba hạng sĩ được phân theo phản ứng khi nghe Đạo, không theo học vấn hay địa vị. Câu tiếp mới là chỗ sắc: nó không trách kẻ cười mà lấy tiếng cười làm bằng chứng ngược. Cần nói cho phân minh để tránh một lối lạm dụng khá phổ biến: câu này không nói hễ bị cười thì tất là đúng, nó chỉ nói một chiều rằng Đạo thì tất bị hạng dưới cười.

Bốn chữ này cho thấy sách đang dẫn lại lời của người khác. Chữ kiến ngôn 建言 được hiểu hai hướng: tên một sách cổ đã mất, hoặc danh từ chung nghĩa là lời người xưa truyền lại. Không còn văn bản nào để phân xử. Mười hai câu tiếp đi thành một khối rất đều, mỗi câu bốn chữ, cùng một khuôn: cái thật ở mức cao nhất thì trông giống hệt cái trái ngược với nó.

Bốn chữ này đã thành thành ngữ trong tiếng Việt, thường hiểu là người tài lớn thì muộn mới nên nghiệp. Nhưng đây là một trong những chỗ dị bản làm đổi nghĩa nặng nhất của cả sách.

Bản thông hành chép vãn 晚, muộn. Bạch thư Mã Vương Đôi chép miễn 免, tức đại khí miễn thành, đồ lớn thì không thành. Thẻ tre Quách Điếm chép mạn 曼, chữ mà giới nghiên cứu đọc cả hai hướng, thông với 慢 là chậm hoặc thông với 無 là không. Nghĩa không thành hợp mạch hơn, vì ba câu liền kề đều là phủ định. Thư viện nêu cả hai, nhưng lưu ý quý vị rằng nghĩa quen thuộc trong tiếng Việt có thể là nghĩa đến sau.

Mười hai chữ này là chỗ Đạo Đức Kinh chạm vào vũ trụ luận rõ nhất, và là chỗ hai nghìn năm chú giải không ai chịu ai. Điều phải nói trước tiên: sách không nói một, hai, ba là gì, nó chỉ đếm. Mọi nội dung gán cho ba con số ấy đều là của người chú giải.

Cách thứ nhất, theo hướng khí luận. Đây là cách của Hà Thượng Công và của truyền thống Đạo Giáo về sau: một là nguyên khí chưa chia, đời sau gọi là thái cực; hai là khí ấy tách thành âm và dương; ba là âm khí, dương khí cộng thêm hòa khí sinh ra từ chỗ hai khí giao nhau. Bằng chứng nội tại nằm ngay ở câu kế, đúng ba thành phần vừa kể. Một biến thể đọc ba là tam tài trời, đất, người.

Cách thứ hai, theo Vương Bật. Ông không đọc đây là chuỗi sinh hóa vật chất. Ông hỏi ngược rằng vạn vật muôn hình mà quy về một, vậy do đâu tới được cái một ấy, rồi đáp là do ở vô. Với ông, đoạn này nói về quan hệ giữa cái duy nhất và cái nhiều: hễ đã nói tới cái một là đã có tên, đã có cái đếm, và từ chỗ đếm mà sinh ra muôn cái khác nhau.

Cách thứ ba, đọc con số như một phép nói. Thiên Tề Vật Luận trong Trang Tử dùng đúng lối đếm này để bàn về ngôn ngữ chứ không về vũ trụ: có cái một, rồi có lời nói về cái một, thì đã thành hai, cộng lại thành ba, cứ thế không dứt. Theo hướng này, một hai ba chỉ tả cái đà sinh sôi khi bắt đầu phân biệt và đặt tên.

Thư viện nêu ba cách và không chốt. Điều đáng giữ là chiều của câu: chương 40 nói chiều quay về, chương 42 nói chiều đi ra, hai chương đứng liền nhau chính là để đọc chung.

Đây là chỗ duy nhất trong cả tám mươi mốt chương mà hai chữ âm 陰 và dương 陽 đứng cạnh nhau thành một cặp, điều đáng nhớ vì người đời nay quen coi Đạo Đức Kinh là sách nền của thuyết âm dương. Hai chữ phụ 負 cõng ở lưng và bão 抱 ôm trước ngực vẽ một tư thế thân người rất cụ thể, hợp với nghĩa gốc của âm là sườn núi khuất nắng và dương là sườn núi có nắng.

Chữ xung 沖 là chữ khó nhất câu. Nghĩa gốc là trống, rỗng, cùng chữ với đạo xung nhi dụng chi ở chương 4 và đại doanh nhược xung ở chương 45, nên xung khí là thứ khí trống rỗng ở giữa, không nghiêng bên nào. Có nhà chú giải lại đọc xung theo nghĩa xông vào nhau, hiểu là hai khí xô nhau mà thành hòa. Trang này theo lối thứ nhất vì hợp với cách dùng chữ ấy ở những chương khác trong cùng sách.

Nửa sau chương đổi giọng, và bản lề nối hai nửa là ba tiếng cô, quả, bất cốc vừa gặp ở chương 39: thứ người đời ghét nhất mà vương công lấy làm xưng hiệu, tức tự bớt mình đi. Từ đó rút ra quy luật bớt đi lại hóa thêm, thêm vào lại hóa bớt. Cặp tổn 損 và ích 益 chính là tên hai quẻ trong Kinh Dịch, ở đó cũng đi thành cặp lật ngược nhau. Câu chót nhận một lời cũ làm giáo phụ 教父, chữ có hai lối đọc, gốc của lời dạy hoặc người thầy đầu tiên, đa số nghiêng về lối thứ nhất.

Chữ đáng để ý nhất là trì sính 馳騁, ruổi ngựa phi nước đại, đã gặp ở chương 12 trong câu trì sính điền liệp. Dùng một chữ mạnh và nhanh như vậy cho cái mềm là cố ý: cái mềm không rón rén len lỏi, nó đi khắp như ngựa phi trong lòng cái cứng. Sách không nói rõ cái mềm nhất là gì; phần lớn nhà chú giải hiểu là nước theo chương 78, một số khác hiểu là khí, vì khí lọt vào được chỗ nước không vào nổi.

Năm chữ cô đọng tới mức gần như một câu đố, chỗ khó nằm ở hai chữ vô hữu 無有. Lối thứ nhất đọc là cái không có hình thể, thứ không chiếm chỗ nên vào được cả nơi đặc kín; lối thứ hai đọc vô và hữu như hai khái niệm của chương 40. Lối thứ nhất hợp mạch hơn vì cả chương đang nói chuyện mềm cứng rất cụ thể. Chỗ đáng nhớ là bước suy luận ở câu sau: từ một hiện tượng vật chất, sách rút thẳng ra kết luận về cách làm việc.

Ba câu hỏi mở chương đều dùng chữ thục 孰, nghĩa là cái nào, và đều bỏ ngỏ không đáp, một lối viết hiếm trong sách vốn quen nói khẳng định. Chữ thân xuất hiện hai lần với hai mặt chữ khác nhau: thân 身 là thân mình, thân 親 là gần gũi.

Câu thứ ba sắc nhất và hay bị đọc lướt. Người đời mặc nhiên coi được là lành và mất là bệnh; câu hỏi này đặt lại cả hai lên cân, rồi ngầm trả lời bằng hai câu kế.

Hai cụm tri túc biết đủ và tri chỉ biết dừng được nhắc nhiều lần: biết đủ ở chương 33, biết dừng ở chương 32, và chương 46 sẽ nói họa mạc đại ư bất tri túc.

Điều đáng nói là cách lập luận. Sách không nói biết đủ là đức tính tốt; nó nói biết đủ thì không chuốc nhục, biết dừng thì không gặp nguy, tức đưa ra hậu quả chứ không đưa ra lời răn. Đặt đa tàng cất nhiều đối với hậu vong mất dày thì thành một cặp cân xứng: chất đống bao nhiêu thì đổ sập bấy nhiêu.

Chương này lấy lại đúng khuôn mười hai câu kiến ngôn ở chương 41 nhưng thêm một vế mà chương 41 không có: vế nói về công dụng. Chữ khuyết 缺 là sứt mẻ, chữ tệ 弊 là mòn hỏng vì dùng nhiều. Lập luận nằm ở đó: thứ đã hoàn tất trọn vẹn thì từ đấy chỉ còn đường hao đi, còn thứ vẫn còn chỗ khuyết thì chưa tới đỉnh nên chưa phải đi xuống, ý khớp thẳng với chương 9 và với bất dục doanh ở chương 15.

Ba câu đại trực nhược khuất, đại xảo nhược chuyết, đại biện nhược nột cùng một khuôn: cái đạt mức cao nhất thì mất hết dấu vết của kỹ thuật nên trông ra vụng về. Sách không bảo hãy tỏ ra vụng, tức làm bộ; nó nói cái khéo tới cùng thì tự nó không còn vẻ khéo.

Hai câu sáu chữ cuối gọn tới mức các nhà chú giải hiểu khác nhau, và mặt chữ giữa các bản cũng không thống nhất. Đọc theo bản thông hành thì rất mộc: rét thì cử động cho ấm, nóng thì ngồi yên cho mát. Nhiều nhà cho rằng vế đầu chỉ là bậc thang để bước lên vế sau, trọng tâm nằm ở tĩnh thắng nhiệt. Lại có bản chép đảo thành tĩnh thắng táo, đọc thế thì hai vế cùng ngả về phía tĩnh, mạch xuôi hơn nhưng mất thế đối. Thư viện giữ mặt chữ bản thông hành và ghi lại lối đọc kia.

Bạch thư chép câu chót thành thanh tĩnh khả dĩ vi thiên hạ chính. Hai chữ thanh tĩnh 清靜 về sau thành thuật ngữ riêng của Đạo Giáo, và là tên của Thanh Tĩnh Kinh.