Đạo Đức Kinh Chương 55 Tới 63: Nguyên Văn, Phiên Âm, Dịch Nghĩa Và Giải Nghĩa Từng Câu

Xích tử 赤子 nghĩa đen là đứa đỏ, đứa bé vừa lọt lòng. Chương chọn hình ảnh ấy không phải để khen sự ngây thơ, mà vì hài nhi là mẫu vật gần nhất của trạng thái khí chưa bị chia: nó chưa có ý tách khỏi vật, nên vật cũng chưa tách ra chống lại nó. Hai vế sau đều kết bằng chữ chí 至: cái đầy không đến từ việc thêm vào, mà đến từ việc chưa hao.

Chương có hai chỗ khác bản. Vương Bật chép 蜂蠆虺蛇不螫, Hà Thượng Công chép 毒蟲不螫. Vương Bật chép 全作; bản Phó Dịch và mạch bạch thư chép 朘作, chữ 朘 chỉ bộ phận sinh dục bé trai.

Hai câu này dễ đọc ngược nghĩa vì tường 祥 và cường 強 nghe như lời khen. Chữ 祥 nghĩa gốc là điềm, lành dữ đều gọi được; đặt cạnh câu kết chương, nó chỉ điềm gở. Ích sinh là cố bồi thêm vào cái sống, tâm sử khí là lấy lòng muốn sai khiến khí; cả hai đều là thêm vào, và chương gọi thêm vào là hỏng.

Câu kết vật tráng tắc lão đã có nguyên văn ở chương 30: độ cứng mạnh không phải là đỉnh mà là chỗ bắt đầu đi xuống.

Điều phải nói trước tiên: chữ tri 知 ở đây không phải tri thức nhiều hay ít, không đo bằng số sách đã đọc. Nó chỉ cái biết về Đạo, thứ mà chương 1 đã rào trước: đạo khả đạo, phi thường đạo. Cái gì nói ra được thì đã bị cắt gọt cho vừa lời nói, nên không còn là nó nữa.

Vậy người đã biết theo nghĩa ấy thì không cậy vào lời. Câu này không đặt ra điều lệ về sự im lặng: chương 81 còn nhắc tri giả bất bác, bác giả bất tri.

Đoài 兌 ở đây không phải quẻ Đoài của Kinh Dịch, mà là chữ chỉ lỗ hổng, khiếu thông ra ngoài; các nhà chú giải xưa thường hiểu là giác quan, chỗ tâm chạy theo vật. Bốn chữ này đã có nguyên văn ở chương 52, kèm câu chung thân bất cần. Đặt lại ở đây, chúng làm việc dẫn đường: muốn tới huyền đồng thì trước hết phải thôi để mình bị rút ra ngoài theo từng cái nhìn cái nghe.

Bốn câu này cũng có nguyên văn ở chương 4, nơi chúng nói về chính Đạo; ở đây chúng nói về người. Hòa kỳ quang không phải tắt ánh sáng, mà để ánh sáng của mình lẫn vào ánh sáng chung; đồng kỳ trần là ở lẫn trong bụi bặm đời thường.

Câu thứ hai khác bản: Vương Bật chép 解其分, chữ 分 là chỗ chia tách; Hà Thượng Công và phần lớn bản thông hành đời sau chép 解其紛, chữ 紛 là rối bời.

Chữ huyền 玄 đã dùng ở chương 1 trong cụm huyền chi hựu huyền: nó nghĩa là sâu tối, nhìn không thấy đáy, không phải huyền bí theo nghĩa thần thông. Chữ đồng 同 là cùng một. Ghép lại, huyền đồng là cái cùng một ở tầng sâu, nơi các phân biệt chưa kịp mọc ra.

Nó không phải sự hòa tan làm mất mình, cũng không phải thái độ ba phải. Bằng chứng là sáu câu tiếp theo, đi thành ba cặp: thân và sơ, lợi và hại, quý và tiện. Người ở tầng chưa chia thì không có chỗ cho ai cầm.

Chính 正 là ngay, thẳng, chính diện; kỳ 奇 là lệch, lẻ, ra ngoài lối thường. Cặp này là cặp quen của binh gia, Tôn Tử binh pháp nói dĩ chính hợp, dĩ kỳ thắng. Chương nói hai việc khác nhau thì dùng hai phép khác nhau, và người đem phép của việc binh vào việc trị nước là người dùng mẹo với chính dân mình. Câu thứ ba mới là câu chốt: trên cả hai phép ấy còn vô sự. Ghi thêm: bạch thư Mã Vương Đôi chép 邦 chỗ bản thông hành chép 國, vì kiêng tên húy Lưu Bang.

Bốn cặp ở giữa chương theo một khuôn: càng thêm cái này thì càng sinh ra cái ngược lại. Cặp pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu hay bị hiểu lệch nhất: chương không chống việc có pháp luật, nó nói về một cái vòng, luật càng viết dày thì càng nhiều hành vi bị đặt tên là phạm và càng nhiều kẽ để lách.

Bốn câu kết dựng bằng bốn chữ tự 自. Chủ ngữ vế trước là ngã 我, người ở trên, không phải dân; nên đây là chuyện người cầm quyền rút tay lại, không phải lời khuyên dân buông xuôi.

Bốn câu mở đầu dùng bốn chữ điệp, đi thành hai cặp đối. Muộn muộn 悶悶 là mờ tối, không rành rẽ, chỉ lối cai trị không xét nét; sát sát 察察 là soi từng chút. Thuần thuần 淳淳 là chất phác, không có mánh; khuyết khuyết 缺缺 nghĩa gốc là sứt mẻ, ở đây chỉ cái nết bị vỡ.

Lập luận là một vòng phản hồi: càng soi thì càng dạy cho người ta cách né, càng né thì lại càng phải soi.

Chữ phải nhìn kỹ ở câu này là ỷ 倚. Nghĩa gốc của nó là dựa vào, tựa lưng vào, như người tựa vào tường. Nó chỉ một quan hệ đứng cạnh nhau và thấy được: cái này đứng được là nhờ có cái kia đỡ.

Vậy phúc không tự đứng một mình, nó phải tựa vào một cái họa nào đó mới thành hình: chỗ mất mùa làm nên giá trị của mùa được. Đây là câu hay được dẫn kèm chuyện Tái Ông mất ngựa trong Hoài Nam Tử, nhưng chuyện ấy chỉ minh họa được một nửa ý.

Chữ phục 伏 khác hẳn chữ 倚 ở câu trên và không được dịch gộp hai chữ ấy thành một. Nghĩa gốc của nó là nằm rạp xuống, nằm phục, nấp. Nó chỉ một quan hệ nằm sẵn bên trong và chưa thấy được: cái họa không đứng cạnh cái phúc, nó nằm ngay trong ruột cái phúc mà đợi.

Ghép hai câu mới ra đủ thế: nhìn từ phía họa thì thấy phúc đang dựa vào đó mà đứng; nhìn từ phía phúc thì không thấy gì, vì họa đang núp. Vế sau nặng hơn vế trước: nó không an ủi, nó cảnh báo.

Cực 極 là chỗ tận cùng; câu hỏi là câu hỏi tu từ, vì cái vòng họa phúc không có điểm dừng để mà đo. Ba chữ sau là chỗ các bản không thống nhất: Vương Bật chép 其無正, đọc như câu khẳng định, nó không có chuẩn cố định; một số bản chép 其無正邪, thêm trợ từ nghi vấn nên phải đọc thành câu hỏi; lại có nhà đọc 正 theo nghĩa định.

Bốn câu cuối rút ra cách ứng xử, cả bốn theo khuôn có mà không dùng hết: vuông mà không cắt ai, có cạnh mà không làm ai đứt tay, thẳng mà không buông tuồng, sáng mà không chói.

Chữ sắc 嗇 là chữ chốt của cả chương. Nghĩa gốc gắn với việc nhà nông: gặt lúa cất vào kho, tiếc từng hạt; từ đó ra nghĩa dè, tiếc, không tiêu phí, ở đây không mang tiếng xấu. Cụm sự thiên 事天 thì các nhà hiểu khác nhau: nghi lễ thờ phụng trời, hoặc giữ gìn phần trời cho nơi thân mình.

Hai chữ tảo phục 早服 ở câu sau là chỗ cãi nhau nhiều nhất chương. Một, đọc 服 là phục tùng, sớm theo về với Đạo. Hai, cho 服 là giả tá của 復, sớm trở về gốc. Ba, Hàn Phi Tử trong thiên Giải Lão đọc là sớm bắt tay vào việc theo Đạo.

Căn 根 và đế 柢 là hai loại rễ khác nhau chứ không phải một chữ nói hai lần: 根 là rễ bám ngang giữ cho cây khỏi đổ, 柢 là rễ cái đâm thẳng xuống. Vương Bật chép 柢, nhiều bản in đời sau chép 蒂 (cuống quả), vì hai chữ cùng âm.

Cửu thị 久視 nghĩa đen là nhìn được lâu, tức mắt còn sáng. Ghép với trường sinh thành cụm nói về việc sống bền, không nói về việc không chết; văn bản chỉ nói tới rễ sâu gốc chắc.

Phanh 烹 là nấu trong nồi có nước, luộc hoặc om, khác với nướng hay rán. Tiểu tiên 小鮮 nghĩa đen là con cá tươi nhỏ; có nhà đọc rộng ra là món ăn nhỏ nói chung, nhưng chỉ nghĩa cá mới làm cho ví von đứng được.

Vì sao ví von ấy nói về việc không đảo nhiều? Vì cá nhỏ thịt mềm xương mảnh, cứ lật trở thì nát, muốn giữ nguyên con thì phải để yên và chỉ canh lửa. Hà Thượng Công chú: nấu cá nhỏ thì không moi ruột, không đánh vảy, không dám khuấy. Trọng tâm nằm ở số lần động tay.

Chữ lị 蒞 nghĩa là tới nơi, đứng ra coi việc, cũng viết là 莅. Chỗ phải đọc cho đúng là chữ thần 神: ở đây nó không phải danh từ chỉ vị thần, mà là động từ, nghĩa là hiện oai, tỏ ra linh.

Vậy kỳ quỷ bất thần nghĩa là quỷ không hiện oai ra được, chứ không nói quỷ biến mất, cũng không nói có hay không có quỷ. Thư viện giải đúng theo văn bản, không mượn thần điện của các đạo khác lấp vào.

Đoạn giữa chương dựng bằng hai lần phủ định chồng lên nhau, một lối lập luận rút dần. Tầng một: nói quỷ không hiện oai thì chưa đúng hẳn, phải nói là cái oai ấy không chạm tới người. Tầng hai: nói riêng cái oai ấy không hại người cũng chưa đủ, phải nói cả bậc thánh nhân cũng không hại người. Cách viết ấy kéo trọng tâm từ phía quỷ thần về phía người cầm quyền, và điều đem ra so là việc có làm hại người hay không.

Câu kết ngắn nhưng chưa ngã ngũ, vì chữ lưỡng 兩 chỉ hai bên nào thì các nhà hiểu khác nhau. Vương Bật hiểu là quỷ thần và bậc thánh nhân, cả hai đều không hại người nên đức của hai phía cùng về nơi dân. Cách thứ hai hiểu là thần và dân. Cách thứ ba hiểu là bậc thánh nhân và dân.

Chữ giao 交 là qua lại, quy 歸 là dồn về; nhận cách nào thì mệnh đề vẫn giữ nguyên, và đó là chỗ nối với câu mở chương: không khuấy thì không hao.

Hạ lưu 下流 ở đây giữ nghĩa đen: chỗ thấp của dòng nước, nơi mọi khe suối đều chảy về; nó không mang nghĩa xấu như chữ hạ lưu trong tiếng Việt hôm nay. Tẫn 牝 là giống cái, mẫu 牡 là giống đực; chữ thắng ở đây nói bên yên tĩnh rốt cuộc là bên còn lại.

Hai chỗ khác bản: bạch thư Mã Vương Đôi chép 邦 chỗ bản thông hành chép 國, do kiêng húy Lưu Bang; và thứ tự hai vế thiên hạ chi giao với thiên hạ chi tẫn, cùng chỗ ngắt câu, không giống nhau giữa các bản.

Hai câu chỉ khác nhau một chữ, dĩ 以 và nhi 而, và chính một chữ ấy là chỗ các nhà bàn tới nay chưa dứt. Cách đọc phổ biến lấy 以 chỉ mục đích và 而 chỉ kết quả: nước lớn hạ mình để mà lấy, chủ động; nước nhỏ hạ mình rồi nhân đó mà được, bị động. Cách thứ hai coi hai chữ là biến điệu của cùng một ý; lại có nhà ngờ một chữ do chép nhầm. Câu kết chương nghiêng về cách thứ nhất: bên lớn mới là bên nên hạ mình.

Chữ áo 奧 gốc chỉ góc tây nam trong nhà, chỗ khuất nhất và cũng là chỗ trọng nhất của nếp nhà cổ, nơi đặt bàn thờ và dành cho người tôn quý ngồi; từ đó chữ này có cả hai bề nghĩa dùng được ở đây. Bản bạch thư Mã Vương Đôi chép 注, mà nhiều nhà đọc thành 主, tức chủ; khi ấy câu thành Đạo là cái chủ của muôn vật, khác hướng hẳn. Hai vế sau là chỗ chương đứng riêng: Đạo là của báu của người lành và cũng là chỗ nương của người chẳng lành.

Đây là chỗ mặt chữ các bản khác nhau tới mức câu đổi nghĩa. Vương Bật chép mười một chữ, 美言可以市，尊行可以加人: lời hay thì đem đổi chác được, nết đáng trọng thì đem thêm cho người được. Nhiều bản khác, gồm mạch Hà Thượng Công và phần lớn bản hiệu đính hiện đại, chép mười hai chữ, 美言可以市尊，美行可以加人: lời hay mua được sự tôn trọng, nết đẹp thêm được cho người.

Khác nhau ở một chữ 美 thừa hay thiếu, và ở chỗ chữ 尊 thuộc vế trước hay vế sau. Bản dịch của Nguyễn Hiến Lê và của Thu Giang Nguyễn Duy Cần đều theo lối mười hai chữ, tức khác ở bản gốc chứ không phải ở người dịch.

Củng bích 拱璧 là vòng ngọc lớn tới mức phải chắp hai tay mới ôm hết; tứ mã 駟馬 là cỗ xe bốn ngựa. Theo lệ nhà Chu, ngọc quý dâng đi trước, xe ngựa theo sau. Đối lại với cả đám rước ấy là bốn chữ tọa tiến thử đạo: ngồi yên mà dâng Đạo này. Hai câu kết cũng khác bản: Vương Bật chép 不曰以求得, có bản chép 不曰求以得; chữ da 邪 ở cuối là trợ từ nghi vấn, dùng như 耶, không phải nghĩa tà.

Bốn chữ đại tiểu đa thiểu là chỗ tối nghĩa nhất chương, và nên nói thẳng rằng chưa ai giải xong. Có nhà đọc là coi lớn như nhỏ, coi nhiều như ít; có nhà đọc là lấy nhỏ làm lớn, lấy ít làm nhiều; lại có nhà cho rằng bốn chữ này bị rơi mất mấy chữ đi kèm.

Câu báo oán dĩ đức thì gây tranh luận vì cớ khác. Luận Ngữ thiên Hiến Vấn chép có người hỏi Khổng Tử về việc lấy đức báo oán, ông đáp: vậy lấy gì báo đức, nên lấy ngay thẳng mà báo oán. Có nhà, như Mã Tự Luân, ngờ câu này vốn thuộc chương 79.

Chữ đồ 圖 nghĩa gốc là vẽ bản đồ, từ đó ra nghĩa tính toan, xếp đặt trước; chữ tế 細 là mảnh, nhỏ. Hai câu này không nói việc làm dần dần, mà nói việc chọn thời điểm để ra tay.

Lập luận nằm ở hai câu ngay sau: mọi việc khó đều từng ở giai đoạn dễ, mọi việc lớn đều từng ở giai đoạn nhỏ. Vậy cái quyết định không phải sức của người làm, mà là lúc người ấy đụng vào. Chương 64 nối tiếp bằng hình ảnh cây ôm không xuể mọc lên từ mầm nhỏ.

Câu này có dáng một nghịch lý, nhưng là hệ quả trực tiếp của hai câu trên. Nếu mọi việc lớn đều khởi từ chỗ nhỏ, thì người luôn ra tay ở chỗ nhỏ sẽ không bao giờ có việc lớn để làm. Nhìn từ ngoài, đời người ấy không có chiến công nào đáng kể; nhìn vào kết quả, cái lớn vẫn thành. Chữ chung 終 nghĩa là trọn, suốt, cho tới cuối, nhấn rằng đây là nếp làm việc suốt đời chứ không phải một thế đứng nhất thời.

Chữ nặc 諾 là tiếng nhận lời buông ra bằng miệng; khinh nặc là nhận lời nhẹ nhàng, chưa cân xem việc ấy nặng tới đâu, nên mới quả tín, ít giữ được lời. Câu sau mở rộng cùng một lỗi ấy sang mọi việc. Câu kết đóng lại bằng chữ do 猶, nghĩa là vẫn: bậc thánh nhân vẫn coi mọi việc là khó, không phải vì họ yếu, mà vì chính thái độ ấy giữ cho việc không kịp hóa khó.