Đi hết phố Schlossstraße từ quảng trường chợ về phía tây, quý vị tới một khoảng sân nhỏ và thấy trước mặt một ngọn tháp tròn rất cao, đỉnh nhọn, thân tháp có dòng chữ chạy vòng quanh như một vành khăn: Ein feste Burg ist unser Gott, Chúa là thành lũy vững chắc của chúng ta. Bên hông nhà thờ, ở phía bắc, là một cặp cửa đồng sẫm màu khắc kín chữ nhỏ. Người ta đứng trước cửa ấy lâu hơn đứng trước bất cứ chỗ nào khác của thành phố.
Đây là Nhà thờ Lâu đài (Schlosskirche) của Wittenberg, tên chính thức là Nhà thờ Các Thánh (Allerheiligenkirche). Theo truyền thống, ngày 31 tháng 10 năm 1517 tu sĩ Martin Luther đã gắn lên cửa gỗ của nhà thờ này bản 95 luận đề bàn về việc bán ân xá, và từ tờ giấy ấy mà cả một phong trào Cải Chánh lan ra khắp châu Âu. Với người Tin Lành trên toàn thế giới, cánh cửa này là nơi bắt đầu.
ITên Gọi, Cánh Cửa Và Ý Nghĩa Với Người Tin Lành
Chữ Schlosskirche nghĩa là nhà thờ của lâu đài, vì đây vốn là nhà nguyện gắn liền với lâu đài của các tuyển hầu xứ Sachsen (Saxony), nằm ở góc tây thành cổ. Tên chính thức từ thời trung đại là Nhà thờ Các Thánh, theo tên hội kinh sĩ Các Thánh (Allerheiligenstift) lập ngày 6 tháng 5 năm 1346. Sau Cải Chánh, nhà thờ vẫn giữ tên ấy, nhưng người khắp nơi gọi nó là Nhà thờ Cải Chánh hay gọn hơn là nhà thờ có cửa luận đề.
Với người Tin Lành, nơi này không phải thánh địa theo nghĩa có thánh tích hay phép lạ. Tin Lành không dạy hành hương để được ơn, cũng không tôn kính hài cốt. Giá trị của nơi này nằm ở việc nhớ lại: đây là chỗ Lời Chúa được đặt lên trên thẩm quyền của con người, theo cách người Tin Lành hiểu. Bản 95 luận đề của Luther phản đối việc bán ân xá và mở ra ba nguyên tắc về sau thành nền của Tin Lành: chỉ bởi ân điển, chỉ bởi đức tin, chỉ bởi Kinh Thánh. Người Tin Lành tới đây để đọc lại các luận đề trên cửa và đứng trước mộ Luther, chứ không phải để cầu xin.
Trước Cải Chánh, nơi này lại chính là một trung tâm thánh tích lớn. Tuyển hầu Friedrich Khôn Ngoan (Friedrich der Weise) gom tại nhà thờ một bộ sưu tập theo bách khoa toàn thư mở tiếng Đức lên tới hơn 19.000 thánh tích, được trưng bày mỗi năm vào ngày lễ Các Thánh 1 tháng 11 cho khách hành hương xem và nhận ân xá. Chính vì lễ Các Thánh là ngày đông người nhất mà Luther chọn đêm trước, ngày 31 tháng 10, để công bố luận đề. Từ năm 1525 nhà thờ chuyển sang phụng vụ Luther, và bộ thánh tích ấy dần tan.
Có hai chỗ hay bị lẫn. Thứ nhất, cặp cửa đồng khắc 95 luận đề mà quý vị thấy hôm nay không phải cánh cửa Luther đã gắn giấy. Cửa gỗ gốc cháy cùng nhà thờ trong vụ hỏa hoạn năm 1760. Cửa đồng hiện nay do vua Phổ Friedrich Wilhelm IV tặng năm 1858, nặng khoảng một tấn, đúc nguyên văn các luận đề bằng chữ Latinh. Thứ hai, chính việc Luther có thực sự đóng đinh tờ giấy lên cửa hay không cũng là điều giới sử học còn bàn. Tường thuật sớm nhất là của Philipp Melanchthon, viết sau khi Luther đã mất. Điều chắc chắn là ngày 31 tháng 10 năm 1517 Luther đã gửi luận đề cho tổng giám mục Mainz bằng thư. Nhà thờ ghi việc này bằng chữ có thể, và thư viện ghi theo.
IITừ Nhà Nguyện Tuyển Hầu Tới Nhà Thờ Cải Chánh
Ngôi nhà thờ hôm nay là kết quả của ba lớp xây dựng chồng lên nhau: nhà thờ Gothic muộn cuối thế kỷ 15, phần dựng lại sau vụ cháy 1760, và lần cải tạo lớn theo lối tân Gothic cuối thế kỷ 19 để làm một đài kỷ niệm Cải Chánh. Phần nhìn thấy nhiều nhất, từ ngọn tháp tới bàn thờ, thuộc lớp thứ ba.
- 1346Lập hội kinh sĩ Các ThánhNgày 6 tháng 5 năm 1346 hội kinh sĩ Các Thánh được lập tại nhà nguyện lâu đài, theo bách khoa toàn thư mở tiếng Đức. Nhà thờ mang tên Các Thánh từ đó.
- 1490 hoặc 1496Khởi công nhà thờ Gothic muộnTuyển hầu Friedrich Khôn Ngoan cho dựng lâu đài mới cùng nhà thờ, thợ cả là Konrad Pflüger. Bản tiếng Anh ghi xây từ 1490 tới 1511, bản tiếng Đức ghi khởi công 1496. Xem hộp sử liệu dưới.
- 1503Cung hiếnNgày 17 tháng 1 năm 1503 nhà thờ được cung hiến. Đây là nhà thờ của lâu đài và cũng là nhà thờ của trường đại học Wittenberg lập năm 1502.
- 151795 luận đềNgày 31 tháng 10, theo truyền thống, Martin Luther gắn 95 luận đề lên cửa bắc của nhà thờ. Ngày này về sau thành Ngày Cải Chánh của các giáo hội Tin Lành.
- 1546 và 1560An táng Luther và MelanchthonLuther mất ngày 18 tháng 2 năm 1546 tại Eisleben, được đưa về chôn trong nhà thờ, gần tòa giảng. Philipp Melanchthon mất ngày 19 tháng 4 năm 1560, chôn phía đối diện.
- 1760Hỏa hoạnNhà thờ cháy nặng, mất cửa gỗ luận đề cùng phần lớn nội thất cũ. Việc dựng lại xong năm 1770 theo bách khoa toàn thư mở tiếng Đức.
- 1883 tới 1892Cải tạo tân GothicKiến trúc sư Friedrich Adler cải tạo toàn bộ thành đài kỷ niệm Cải Chánh, dựng lại tháp cao 88 mét. Nhà thờ được cung hiến lại đúng ngày 31 tháng 10 năm 1892. Trang nhà thờ ghi tháp làm từ 1885, nguồn khác ghi 1883.
- 1996 và 2016UNESCO và đợt trùng tu lớnNăm 1996 UNESCO ghi danh trong cụm Di tích Luther tại Eisleben và Wittenberg. Đợt trùng tu 2013 tới 2016 hoàn tất, nhà thờ mở lại ngày 2 tháng 10 năm 2016, trước dịp 500 năm Cải Chánh.
Có hai chỗ nguồn vênh nhau. Thứ nhất là năm khởi công: bách khoa toàn thư mở tiếng Anh ghi nhà thờ xây từ 1490 tới 1511, bản tiếng Đức ghi khởi công năm 1496. Cách hiểu hợp lý là lâu đài bắt đầu trước, phần nhà thờ làm sau. Thứ hai là năm bắt đầu dựng lại tháp: trang của nhà thờ ghi 1885 tới 1892, các nguồn khác ghi cả đợt cải tạo là 1883 tới 1892. Bảng dữ liệu của thư viện lấy mốc 1490 cho năm khởi dựng, là mốc sớm nhất, để quý vị đối chiếu thêm.
IIITháp 88 Mét, Cửa Đồng Và Hai Ngôi Mộ
Nhà thờ là một khối dài theo lối Gothic muộn, một gian, mái vòm cao, tựa vào góc tây nam của lâu đài. Ngọn tháp tròn ở góc lâu đài vốn là tháp phòng thủ, được Adler nâng thành tháp chuông với đỉnh nhọn lợp mái xanh và dòng chữ thánh ca bao quanh. Bên trong, hầu hết nội thất là công trình 1883 tới 1892: bàn thờ, tòa giảng, ghế, cửa kính. Cái cũ còn lại chủ yếu là các tấm mộ đồng và hai ngôi mộ dưới sàn.
Cặp cửa đồng ở mặt bắc, tặng năm 1858, đúc nguyên văn 95 luận đề. Phía trên cửa là bức tranh vẽ Luther và Melanchthon quỳ hai bên thánh giá, làm cùng dịp.
Dựng lại 1885 tới 1892, có sân ngắm cảnh ở độ cao khoảng 60 mét. Ba quả chuông đồng hiện nay đúc năm 1960. Dòng chữ quanh thân tháp là câu đầu bài thánh ca do chính Luther viết.
Mộ Luther nằm gần tòa giảng, quan tài đặt sâu khoảng 2,4 mét dưới sàn, trên có tấm đồng ghi tên. Mộ Melanchthon ở phía đối diện. Hai người là hai cột trụ của Cải Chánh Wittenberg.
Friedrich Khôn Ngoan (mất 1525) và Johann Kiên Định (mất 1532) được chôn trong cung thánh, tấm mộ đồng do xưởng Peter Vischer ở Nürnberg đúc năm 1527, là hiện vật quý nhất còn lại từ trước vụ cháy.
Bàn thờ đá vôi cao khoảng 12 mét với thánh giá gỗ chạm năm 1890, tòa giảng gỗ sồi tạc bốn thánh sử, đều theo thiết kế của Adler. Cửa kính cung thánh vẽ Giáng Sinh, Chịu Nạn, Phục Sinh và Hiện Xuống.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao tháp | 88 m | trang của nhà thờ và bách khoa toàn thư mở |
| Cửa đồng luận đề | Khoảng 1.000 kg, năm 1858 | bách khoa toàn thư mở tiếng Anh |
| Mộ Luther | Sâu khoảng 2,4 m dưới sàn | bách khoa toàn thư mở tiếng Anh |
| Đàn phong cầm chính | 57 hàng ống, khoảng 3.500 ống | bách khoa toàn thư mở tiếng Đức |
| Huy hiệu thành phố trên cửa kính | 198 huy hiệu, dựng lại 2012 tới 2016 | trang của nhà thờ |
IVThế Đất Và Hướng
Phần này cần một lời rào trước. Tin Lành không dạy phong thủy, và có lẽ còn xa lối nghĩ ấy hơn cả Công Giáo, vì Cải Chánh vốn bắt đầu bằng việc gạt bỏ những gì được coi là thêm vào ngoài Kinh Thánh. Hướng của nhà thờ này là hướng phụng vụ thừa kế từ thời trung đại, cung thánh quay về phía đông, cửa chính và tháp ở phía tây, và vị trí của nó do lâu đài quyết định chứ không do ai chọn đất. Những gì viết dưới đây hoàn toàn là cách đọc thế đất theo lối cổ truyền của người Việt, do thư viện đưa ra để bạn đọc quen lối ấy có chỗ đối chiếu, không phải điều được chép trong tư liệu của nhà thờ, cũng không phải điều mà những người dựng công trình tính tới.
Điều đáng đọc trước nhất là vị trí trong thành. Wittenberg là một thành cổ dài và hẹp nằm trên bờ bắc sông Elbe, phố chính chạy từ đông sang tây. Ở đầu đông là tu viện nơi Luther ở, giữa là quảng trường chợ với Nhà thờ Thành phố nơi ông giảng, đầu tây là lâu đài với Nhà thờ Lâu đài nơi ông công bố luận đề và yên nghỉ. Ba điểm ấy xâu thành một trục thẳng, và theo lối cổ truyền, một công trình đứng ở đầu trục với con đường dẫn thẳng tới được coi là đắc thế nghênh khí, chỗ dòng người tự nhiên dồn về.
Thứ hai là thế nước. Sông Elbe chảy ở phía nam thành, cách nhà thờ vài trăm mét, tức là nhà thờ có nước ở bên trái khi nhìn về phía đông theo hướng phụng vụ. Sách địa lý xưa chuộng thế tựa sơn hướng thủy, lưng có núi mặt có nước, nhưng vùng này là đồng bằng phù sa hoàn toàn không có núi, nên chỉ có thể đọc theo lối đất bằng: sông giữ vai trò dòng khí đi qua, còn lâu đài với tường dày và tháp tròn giữ vai trò chỗ dựa. Thế nhà thờ tựa vào lâu đài, hiểu theo lối này, là thế dựa vào cái đã có sẵn.
Thứ ba là hình thể. Chỉ có một tháp, tròn, cao gấp nhiều lần thân nhà thờ, khác hẳn lối hai tháp cân xứng của nhà thờ chính tòa. Lối cổ truyền gọi một ngọn đứng lẻ là độc phong, thường được đọc là thế của người đứng một mình mà không lay. Sự trùng khớp giữa hình ảnh ấy và câu thánh ca khắc trên thân tháp chỉ là trùng khớp của hình thể và chữ nghĩa. Ngọn tháp là tháp phòng thủ được nâng lên, không phải điều ai tính theo phong thủy.
VLễ Theo Lịch Giáo Hội Tin Lành
Nhà thờ thuộc Giáo hội Tin Lành Đức (EKD) từ năm 2016 và có một giáo xứ riêng lập từ 1949, cùng chủng viện Tin Lành Wittenberg. Lễ theo lịch năm phụng vụ Tin Lành, tính theo dương lịch, và có thêm những ngày gắn với Luther. Bài chỉ ghi các ngày cố định, không ghi giờ.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 31 tháng 10 | Lịch Tin Lành, dương lịch | Ngày Cải Chánh (Reformationstag) | Ngày lễ lớn nhất của nhà thờ và của cả thành phố. Lễ trọng buổi sáng tại Nhà thờ Lâu đài và Nhà thờ Thành phố, có kèn đồng và phong cầm, kèm hội Cải Chánh ngoài phố. Là ngày nghỉ lễ chính thức tại bang Sachsen-Anhalt. |
| 1 tháng 11 | Lịch Tin Lành | Lễ Các Thánh | Ngày bổn mạng cũ của nhà thờ từ thời trung đại, người Tin Lành giữ như ngày nhớ các thánh trong Kinh Thánh chứ không cầu xin các thánh. |
| 18 tháng 2 | Dương lịch | Ngày mất của Luther | Ngày tưởng nhớ, năm 1546. Người tới viếng thường đặt hoa trên tấm mộ trong nhà thờ. |
| 10 tháng 11 | Dương lịch | Ngày sinh của Luther | Năm 1483 tại Eisleben. Ngày này ở Wittenberg thường có lễ và hòa nhạc thánh ca Luther. |
| Mùa Vọng, Giáng Sinh, Tuần Thánh, Phục Sinh | Lịch Tin Lành | Các mùa lớn của năm phụng vụ | Giữ theo lịch chung của các giáo hội Tin Lành Luther, trọng tâm là giảng Lời Chúa và thánh ca cộng đoàn. |
Về người Việt: thư viện chưa tìm được nguồn ghi một hội thánh Tin Lành Việt Nam sinh hoạt tại Wittenberg. Người Việt Tin Lành ở Đức thường tới đây theo đoàn từ Berlin và các thành phố lớn vào dịp 31 tháng 10. Nếu quý vị biết một cộng đoàn có nguồn rõ, xin gửi về thư viện để bổ sung.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Schlossplatz, 06886 Lutherstadt Wittenberg
- Đường tới
- Nhà thờ nằm tại Schlossplatz, đầu tây phố cổ Lutherstadt Wittenberg, cách ga Lutherstadt Wittenberg Hauptbahnhof chừng hai mươi phút đi bộ. Từ Berlin và Leipzig có tàu thẳng tới ga này.
- Toạ độ
- 51.8664, 12.6379
Đây là nhà thờ đang hoạt động, có lễ hằng tuần và là nơi chôn cất, nên lệ của nơi ấy là lệ phải theo. Vài điều thường được nhắc: giữ im lặng trong lòng nhà thờ, không bước lên và không đặt đồ lên các tấm mộ đồng dưới sàn, không vào cung thánh khi đang có lễ. Quý vị vào nhà thờ bằng cửa phía sân, không phải qua cửa đồng luận đề, cửa ấy chỉ để chiêm ngắm từ ngoài.
Những nơi gần đây trong thư viện
XIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Nhà thờ Lâu đài Wittenberg (Schlosskirche)
Contribute photos, information or video for All Saints' Church, WittenbergThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Nhà thờ Lâu đài Wittenberg có phải nơi Luther gắn 95 luận đề không
Theo truyền thống là đúng, ngày 31 tháng 10 năm 1517, trên cửa gỗ phía bắc. Tường thuật sớm nhất do Philipp Melanchthon viết sau khi Luther mất, nên giới sử học vẫn bàn về việc có đóng đinh tờ giấy lên cửa hay không. Điều chắc chắn là cùng ngày Luther gửi luận đề cho tổng giám mục Mainz.
Cửa luận đề hiện nay có phải cửa gốc không
Không. Cửa gỗ gốc cháy trong vụ hỏa hoạn năm 1760. Cặp cửa đồng hiện nay do vua Phổ Friedrich Wilhelm IV tặng năm 1858, nặng khoảng một tấn, đúc nguyên văn 95 luận đề bằng chữ Latinh.
Mộ Martin Luther ở đâu
Trong lòng Nhà thờ Lâu đài Wittenberg, gần tòa giảng, quan tài đặt sâu khoảng 2,4 mét dưới sàn, trên có tấm đồng. Luther mất ngày 18 tháng 2 năm 1546 tại Eisleben và được đưa về Wittenberg an táng. Philipp Melanchthon, mất năm 1560, chôn ở phía đối diện.
Nhà thờ Lâu đài Wittenberg được UNESCO công nhận năm nào
Năm 1996, trong cụm Di tích Luther tại Eisleben và Wittenberg gồm sáu nơi: nhà Luther sinh và nhà Luther mất ở Eisleben, nhà Melanchthon, phòng Luther, Nhà thờ Thành phố và Nhà thờ Lâu đài ở Wittenberg. Tiêu chí ghi danh là iv và vi.
Nhà thờ Lâu đài khác Nhà thờ Thành phố Wittenberg thế nào
Nhà thờ Lâu đài ở đầu tây phố cổ, là nơi công bố luận đề và nơi chôn Luther. Nhà thờ Thành phố Thánh Maria ở quảng trường chợ là nơi Luther giảng thường xuyên và nơi cử hành thánh lễ Tin Lành đầu tiên. Cả hai đều nằm trong cụm di sản UNESCO.